Hija-Martin Camaj
Dita u sos në hije. E hija ngrohet mbas flakës së krandeve ndejë në karrige të gdhendun në emblemë të përfrikshme. Hije e ndame prej të gjitha agimeve pushon, thëngjill i zi pa zjarm. Hija s’ka shqisë pos pamjen për dritat e ndezuna ndër shpella mbas ballit, zjarme mbas zjarmesh sa yje njeni mbas tjetrit: për dhunë e mendime të këqija!
Hija s’ka shqisë, vetëm sy për vete!
Një Biografi e shkurtër e Gazmend Freitagut
Gazmend Freitagu lindi me 25 Maj, 1968 në Pataçani i Poshtëm, në Kosovë. Atë vit babai i tij Asllani punonte në Lyon të Francës si mërgimtar. Meqë babai i Gazmendit punonte në Francë për të mbajtur familjen, për fëmijët përkujdesej nëna, dëshira më e madhe e së cilës ishte që fëmijëve të saj t’u mundësonte një shkollim të mirë.
Qysh fëmijë, Gazmendi dallohej me prirjen e tij për vizatim. Ai, si nxënës, krahas vizatimit, i përkushtohej edhe letërsisë. Vizatimet e tij që në shkollën fillore zbukuronin muret shkollore, edhe pse ato në atë kohë nuk zgjuan ndonjë vëmendje të veçantë. Per fat të keq këto vizatime, te cilat ruheshin në arkivin e shkollës fillore u shkatërruan në kohen e diktaturës së regjimit serb në Kosovë, në vitin 1999 kur është djegur ndërtesa shkollore. Vëmendja për artin e Gazmendit shprehet kur ai fiton mirënjohjen për poezinë e tij në “Rilindja për Fëmijë”, e cila botohej çdo të martë si shtojcë e gazetës ditore kosovare “Rilindja”. Gazmendi zuri vendin e tretë në Kosovë me poezinë e tij.
Shkollimin e mëtejmë, klasën e pestë, deri në të tetën, Gazmendi e vazhdoi në Fortesë. Dy vitet e para të gjimnazit i mbaroi në Rahovec, kurse klasën e tretë dhe të katërten, në gjimnazin e Prizrenit, ku njëkohësisht edhe banonte. Gjimnazin e absolvoi në vitin 1987. Më tej Gazmendi fillon studimet në Fakultetin Juridik në Prishtinë. Kjo ishte koha më hidhur e Gazmendit, pasi, posa kishte mbaruar dy semestra mbyllet me dhunë Universiteti i Prishtinës për shqiptarët nga pushtuesit sërbë, njëkohësisht fillon regjimi serb me futjen e masave të dhunshme ndaj shqiptarëve në Kosovë. Studentët organizojnë protestat që nga viti 1989 për mbrojtjen e të drejtave të tyre, edhe Gazmendi ishte në mesin e tyre. Shumë nga ata do ta paguanin pjesmarrjen e tyre në këto demonstrata edhe me jetë, të tjerët arrestohen dhe përndiqen, ndër ta edhe Gazmendi. Pasi regjimi i Millosheviçit mbylli fakultetet për studentët shqiptarë, edhe Gazmendi, si shumë studentë tjerë ndodhej në një gjendje të pashpresë, e cila e detyroi përfundimisht që në vitin 1990 të largohej nga vendlindja dhe të marrë rrugën e mërgimit, në Gjermani, ku edhe merr hapin vendimtar t’i kushtohet pikturës. Atje Gazmendi njihet me gjermanen Kristin dhe martohet me të më 1990. Nga kjo martesë, e cila zgjati 10 vjet, Gazmendi ka tri vajza.
Në vitin 2013 Gazmendi vijon studimet në drejtimin e artit nudo, kryesuar nga Prof. Mag. Annelies Oberdanner në Universitetin e Arteve në Linz.
Punimet e Gazmendit janë me motive të shumta: autobiografike, nga mjedisi dhe rrethi i jetës, peizazhe nga vendlindja, portrete njerëzish nga më të ndryshmit, kujtime nga fëmijëria në vendlindje, punime nudo, natyrë e qetë, etj. Kryesisht teknikë nga grafika me laps, shkumës, tush apo vaj në kanavacë.
Gazmendi u bë i njohur ndërkombëtarisht me pjesëmarrjen e tij në Biennalin e parë, në Verona, Itali, 2014. Që nga viti 2004 jeton dhe punon në Linz të Austrisë. Gazmend Freitagu është që nga viti 2013 antar i shoqatës Kunstprojekte, në Vjenë, ndërsa nga viti 2018, është anëtar në galerinë Artin novation në Innsbruck.
Këtu mund të shihni disa punë të tij:
MIGUEL BRAVO VADILLO
Spanjë, 1971
Ditën që do ta vrisnin, Klara Mendosa – një emigrante e hershme – u paraqit në komisariatin e policisë për të denoncuar vrasjen e saj.
– Zoti oficer, im shoq sapo më kërcënoi me vdekje. Më tha se sonte do të më vrasë me thikën që pret peshkun, madje thotë se nuk do ketë as mëshirën që të përdorë thikën e mishit.
– Na falni, zonjë, – përgjigjet oficeri i turnit, – por nuk mund të ndalojmë një njeri për një krim që ende nuk e ka kryer.
– Atëherë, c’të bëj unë? – pyeti gruaja plot ankth.
– Denoncoje nesër ose kërko ndihmë nga ndonjë shoqatë e mbrojtjes së grave të keqtrajtuara.
Të nesërmen fantazma e Klara Mendosës shkoi në komisariat.
– Zoti oficer, dua të denoncoj tim shoq, i cili natën që shkoi më vrau duke më goditur njëzet e shtatë herë me thikë, ndërsa shqiptonte me zë të lartë alfabetin spanjisht.
– Bukur. Tani mos ki merak për asgjë. Por a i ke në rregull të gjitha letrat?
Përktheu: Bajram Karabolli
Në të tridhjetat, Anne Youngson shkroi një libër, në punë, në orarin e pushimit të drekës. Po libri mbeti në sirtar. Pasi doli në pension shkroi debutimin e saj të parë, i cili u përzgjodh për një çmim të madh.
Kur agjenti i tha Anne Youngson-it, se një botues kishte bërë një ofertë për romanin e saj të parë, ajo u shqetësua. “E pyeta: “Mos duan të më takojnë?” Isha e bindur se kur të zbulonin sa vjeç isha, opinioni dhe qëndrimi i tyre, nëse do të donin akoma të më publikonin, do të ndryshonte.” pohon ajo.
Youngson-i ishte 69 vjeç kur e shkroi romanin e saj të parë, “Meet Me at the Museum”-Takohemi në Museum” dhe 70 kur ai u publikua. Instinkti isaj i pare ishte ta shihte moshën e vet si një disavantazh komercial. “Mendova se ata kur të më shihnin do të mendonin: “O Zot, si mund ta promovojmë këtë?” Por më pas “Meet Me in the Museum” u përzgjodh për çmimin Costa Book Awards, dhe asaj iu desh ta rimendonte idenë. Romani i saj i dytë, ‘Three Women and a Boat- Tre gra dhe një varkë’, u botua vitin e kaluar. Dhe tani që është 73 vjeç, ajo është duke shkruar librin e saj të tretë.
Domethënë i treti, nëse heqim atë që është në sirtar, të cilin ajo e shkroi në të 30 -at e saj gjatë pushimeve të drekës në punën e industrisë së motorëve. Në atë kohë, fëmijët e saj ishin akoma të vegjël, dy dhe pesë vjeç dhe shkrimi ishte një hob i fshehtë, por që e mbushte me kënaqësi. Youngson-i u bë kryeinxhinierja e Rover-it dhe qëndroi në kompani për 30 vjet. Po periodikisht e ngacmonte ideja e shkrimit. “Nuk do t’ia tregoja askujt atë që po bëja, por në heshtje ndihesha e kënaqur me veten time”, rrëfen ajo.
Pse nuk ia tregoi askujt? “Mendoj se parandieja që, nëse dikush do më kapte duke shkruar, do më thoshte: “Oh, po ti e kupton që nuk do të jesh kurrë shkrimtare!” Kjo do të më kishte shkurajuar dhe do më kishte nxjerrë nga shinat, sepse diku, thellë në zemrën time, gjithmonë kam besuar që mund të jem një e tillë.”
Kryetari i Këshillit të Psikoterapisë në Mbretërinë e Bashkuar, Martin Pollecoff, ka thënë: “Një nga gjërat më të mira të pleqërisë është se ju mund të dështoni dhe kjo nuk do t’ju shkatërrojë.” Kjo nuk është përvoja e Youngson-it.
“Unë e kuptoj atë që ai thotë, dhe ajo vlen për gjithçka – përveç shkrimit”, pohon ajo. “Kur dola në pension, nisa kalërimin dhe sinqerisht nuk kishte fare rëndësi për mua që isha kot fare. Pastaj fillova vizatimin dhe pikturat botanike, ku, edhe pse nuk jam e mirë, më pëlqen ta bëj. Po shkrimi, ishte aq i rëndësishëm për mua, saqë nëse dikush do të më thoshte që isha vërtet keq, e nuk bëja për të, do të ishte si të më hiqte diçka nga jeta ime, diçka që do të më mungonte përgjithmonë dhe të cilën nuk do të isha në gjendje ta zëvendësoja kurrë me asgjë,”
Dhe kjo diçkaja do të ishte besimi tek vetja si shkrimtare?
“Pikërisht ajo është”, thotë ajo.
Pasi Ford-in e mori Land Rover-i, Youngson-i, atëherë 56 vjeç, doli në pension dhe u regjistrua në një kurs për shkrim krijues. Pas kësaj bëri një master për shkrimin krijues në Universitetin Oxford Brookes, pastaj një doktoraturë, gjatë së cilës besimi në vetvete iu rrit dhe më në fund ajo i pohoi vetes se ishte shkrimtare dhe filloi të shkruante; “Meet Me at The Museum”.
Nuk është çudi që hollësitë e vendimmarrjes – “si vendosim të shpërthejmë” – janë temë të punës së saj. “Njerëzit shpesh më pyesin: A do të doja të kisha filluar më herët?” thotë ajo. “Sinqerisht nuk e di. Do të kishte qenë një përçarje shumë e madhe në jetën time.“Një Youngson e re do të kishte shkruar libra të ndryshëm. “Unë s’do të kisha shkruar romane të tilla që të fusin në mendime, pasi nuk do të kisha guximin të mendoja se dikush do të ishte i interesuar për atë që unë mendoja.” (Romani në sirtarin e poshtëm me sa duket është me aksion.)
A u rrit besimi i Youngson -it në aftësinë e saj pasi doli në pension si inxhiniere, apo vetëm pasi ushqeu aftësinë e saj? Apo thjesht ndjeu që kishte grumbulluar mjetet për të përballuar zhgënjimin?
“Ju keni një ide dhe ndjenjë më të mirë për veten ndërsa plakeni”, thotë ajo. “Filloni të kuptoni se ku dhe sesi përshtateni dhe nuk jeni më aq të shqetësuar se kush jeni dhe çfarë mendojnë njerëzit për ju. Kjo është çliruese. Në fakt, unë jam një tifoze e madhe e pleqërisë dhe mendoj se të gjithë duhet ta përjetojnë plakjen.”
Përktheu: Meli Ajazi
Letër për Leonard Norman Cohen-in-Shpëtim Selmani
Yjet tallen me zemrat tona,
poetët e kanë kuptuar deri diku,
pastaj e kanë humbur rrugën,
si ca burra barkmëdhenj,
që gjatë natës shëtitin
të vetmuar në bregun e një liqeni.
Ngjajnë si vrasës të pikëlluar,
që thithin pendim.
Poeteshat përpiqen me gjoksin
përpara, duke klithur për të vërtetën,
duken përtej çdo estetike të zjarrtë.
Yjet tallen me ne,
hijet mashtrojnë njëra-tjetrën,
shkëlqimi i majës së thikës
verbëron sytë e kombeve.
Nata, kjo joshëse e përhershme
e qenieve njerëzore me prirje vetëvrasëse,
përplaset si dreqi në trotuar dhe
pastaj sundon kudo që mundet.
Jeta gjallëron në mes lulesh,
diku në mes kopshtit të ironisë.
Yjet tallen me ne,
më pas dëgjohet e qeshura
neveritëse e hënës dhe
një zë fëmije që qan
mes nënash të heshtura,
që shohin të trembura
drejt barkave,
barkave që lëkunden.
Poezi nga Shpëtim Selmani
Bie një shi i imët.
Një sorrë nuk ndalet së
ankuari për qetësinë
e liqenit.
Kamarieri rrapëllin
pandërprerë,
vetëm atdheu i pulëbardhave
është burim i paqes.
Ginsberg-u ishte këtu,
Neruda, i vetmi që kishte mbetur
gjallë në sajë të vjershave.
Brodsky e Amichai,
Transtromer-i e Hughes-i,
Montale e Auden-i.
Ndërkohë klasat sunduese
ende e shohin dhunën si mjet.
Nevoja për nënshtrim
jehon kudo.
Arsyeja ka harruar
se çfarë do të thotë triumf.
Porosis një espresso,
iluminohem dhe gëzohem,
që jam një pasardhës i mjerë
i tyre dhe pastaj
e refuzoj në mënyrë kategorike
çdo gjë bashkëkohore.
____
Strugë
13 dhjetor 1933 – 22 gusht 2021
Jack Hirschman lindi në Nju Jork. Bir i emigrantëve rusë me origjinë hebreje, përjetoi në vogëli periudhën e Luftës II Botërore dhe spastrimin etnik që nazizmi i bëri popullsisë së racës nga vinte. Ende fëmijë, punoi si stazhier në gazetat amerikane, ku ndoqi dënimin me vdekje të çifitit Rosenberg (të akuzuar më kot për tradhti kombëtare nga qeveria amerikane e asaj kohe), dhe atë të Sacco e Vanzetti, ngjarje që i mbetën ngulitur në ndërgjegje përjetë. Kreu studimet dhe mori gradën Doktor me një studim mbi “Finnegans Wake” të Joyce-it. Aktivist intensiv kundër luftës amerikane në Vietnam, J. Hirschman iu bashkëngjit pozicionit opozitar e antipushtet të miqve të tij të “Beat Generation”, Ginsberg, Ferlinghetti etj. Poezia e tij thellësisht e angazhuar, frymëzohet mjaft edhe nga mistika çifute e Kabalës. Prej saj buron edhe termi kyç i veprës së tij, Arkana, që përmbledh pjesën thelbësore të veprës së tij të gjerë poetike. Hirschman mbetet nga poetët e rrallë që ndërthur poezinë sociale me mistikën e lashtë dhe eksperimentet verbale moderne. Aluzionet dhe referencat në poezitë e tij janë të shumta. Ato i përcjellin lexuesit një aradhë me ngjarje politike e njerëzore të popujve që mundohen të marrin disi frymë në një botë hierarkike. Leximtar virtuoz i poezive të tij në publik, bartës i një oratorie tingullore të trashëguar prej poezive të Walt Whitman-it, Jack Hirschman ishte udhëtar e aktivist i palodhur, nga Italia në Kinë. Ai shfaqi interes e vëmendje për poetët e tjerë të gjuhëve dhe kulturave “margjinale”. Çka e ka shtyrë të përkthejë e të botojë në Shtetet e Bashkuara me dhjetëra autorë prej gjuhëve të ndryshme. Autori ka treguar se si pat mësuar gjuhën shqipe në saje të emisioneve të Radio Tiranës dikur. Pjesë e këtij kontributi është përkthimi dhe botimi i vëllimit dygjuhësh anglisht-shqip “Verbstones” i Idlir Azizaj në vitin 2015. Së fundi, ai botoi edhe antologjinë dygjuhëshe anglisht-shqip të poezive të Jusuf Gërvallës, me titullin “Bekimi i nënës” (A mother’s blessing.)
ARKANA E PASOLINIT
1
Mirëpo kush me lë të jetoj? Askush.
Më thërrasin pa nda, më shkundin nga jeta
e më lypin të bëj numra në botën
e vdekjes plot sende të cofura.
U bënë 20 vjet,
pikërisht Ditën e të Vdekurve,
qyshkur ajo Lollobrigida, si doli nga makina
bërtiti: “Ma chi è quer fijo de mignotta
che ha scaricato ‘sta monnezzo sotto casa mia?
Me so detto appena l’ho visto; pareva un sacco di stracci.
E invece era n’omo. Morto!”*
Ia kishin përdredhur krahun e përgjakur,
flokët me gjakun zamkë,
krahët nxirë plagë
e të kuqe gjak;
fraktura e copa
gishtat e dorës së majtë,
nofulla e majtë e thyer,
hunda e shtypur e përthyer;
veshët gjysma të grisur,
i capëluar i majti,
plagë shpatullat,
dhe toraksi dhe ijet;
e grirë pjesa e zverkut,
testikujt plasaritur,
10 brinjë te kafazi i kraharorit të thyera,
copë mëlçia e zezë, zemra e plasur.E mund të kish ndodhur dhe këtu, në askund, në këtë kurrkund
që e njoh aq mirë e quhet Nju Jork, në vendin e nulla facente,
në vendin e hiçit, ose, në hiç-vendin
(e aq më keq për karrieristët),
aty ku i bie sërish vendit përmes,
i vetëm, plak pa lumturi, sikur adoleshent dikur,
rrugëve e nëpër klubet nëndhese,
në atë jetë cubash
të kthyer si bluzë mbrapsht,
jetë me quka e me veshë të palarë;
por sot jam fare pa masë i vetmuar
për sa rendi i botës sonë
është konsum që gllabëron konsumin, e sot
vula sade e dollarit është ngulitur
gjithkund e mbi gjithkënd
e vezullon errësirë nga rrënjët e babëzisë;
e për këtë Pasolini na paralajmëroi gjithë pafajësi
e pafuqi (si të gjithë militantët) e çuditërisht pa na bërë moral,
ai që kish mësuar “të bënte dashuri jashtë dashurisë
e pa ndërgjegje të vrarë”.
– truri, foleja e dy zogjve në zi
duke u lutur përjetësisht mbi kurmin e tij
nga lart në kubenë e qjellës.
Frika zuri vend e pafundme në sytë
e kthyer mënjanë. Ka zënë dhe veshët. “Po më torturojnë
në ndërtesën matanë e s’ka kush
të ma dëgjojë klithmën!” Pastrami, lypësi
me kitarë në dorë në stacionin e metrosë,
thotë se i zbuan të pastrehët nga stolat. Nëpër vagona,
sytë e ulur lexojnë titujt e ngordhur të lajmeve, duart
shtrydhin fletën e gazetës e dikush rri në turp, e lyp.Prapë diçka po projektohet ngadalë, paçka
pirgut të guaskave e mekjeve,
paçka tingujve e imazheve dhe tasave të zbrazur; një diell
duket po çel, rrjedh përtej trandja
dhe ujthi i emocionit: Ja ku jam, mes qytetit, në Sheshin e Nëntë,
në zemër të territ, me hap mashtruesi,
nëpër po atë rrezik e korrupsion të dendur,
dileri në skutë, ulet xhami i makinës, dikur e rrëmbyem
njërën, e futëm në qilar ku
priste banda, e bushtra na shaloi të gjithëve
me radhë; si e ngjyem atë vajzë të marrë
me pështymë, kursyem dhe paratë
kur na e mori në gojë e ulëriste gjysmë lakuriqe
rrugëve të lagjes. Por sot ndodhem këtu
të marr rolin e atij
që ka 20 vjet i vdekur,
por që vrasja duket s’e ka marrë,
paçka se i rrahur për vdekje, i plasur,
lënë përdhe si zhele, ndërsa gjithë një brez
po vyshkej:Po ai jeton. E unë këmbëngul.
Ajo lafsha.
Një çast qetësie.Tash t’u ftillua kujtesa.
Që e gjetën të gjallë, në fakt.
Me ato mollëzat qytetare në faqe,
Por shiritin e famës ia
kishin prerë. Dhe kishin pështyrë.Adami do kish ulëritur si luan.
Në ferr e shoqërojnë kafshët.
E digjen me flakë të tërbuar.
Ia puthin shpatullën
ku bart trastat
e çantat e shpinës
cyt me kohë.
Si e kishin zakon Grekët e lashtë.Njeriun që arrin trazon mendjet e dalloj menjëherë
sapo has në madhështi.Shkrim e rishkrim në gojën e tij.
Ishte yll agimi –
e kur e hoqën qafe
Ditën e të Vdekurve –
u mbështet në eshtrën e vet
sa një flakë shpërtheu
nga seksi i urisë.
Stacioni Rruga 34 masa
punëtore duke hyrë e duke dalë
nga qytet-metroja ku varen
turinjtë e mbetura nga Fytyra që me kohë
është fshirë e hedhur në skutat e Teknikës,
te nekropoli i fshehtë Stacioni Rruga
e 23-të ku ai ra, ku ai fle
me të pastrehët e metrove që
mezi i shpëtuan bastisjes nëpër tunele
Stacioni Rruga 14 akses drejt
Linjës L veç lodhja kapitja
ka mbetur nga djersa e bloza, ai
vdiq i zhytur në llucë në baltë e quajtën
ndërsa ne e ngremë në apoteozë Stacioni Rruga 4
Akses për Trenat e Linjave në katin
Sipër duke ëndërruar pyje, shtigje mes
pemëve, nata e brendshme u shua,
ata valëvisin flamurin, e shpalosin,
e shtypin në kartmonedhë, shenjë
që del bashkë me gjestet e kota
të imazhit Stacioni Bruklin Korrespondencë me trenin F
Hyni ju lutem Faleminderit, plumb kapakët
e syve, ankthi zapton tërësisht,
nëpër uturimën e përditshme të këtij gjarpëri
në Big Apple do shkruaj sapo të dal.
E sa pak peshë patën çifutët zezakë
me kutitë e sapunit në Sheshin e 8-të në Rrugën
e 42-të, në terrin e saj, dhe pse qenë të vetmit
që protestonin në qendër të qytetit! Stacioni tjetër
Rruga J. Largohuni nga dyert kur mbyllen!2
Vetëm një rrugë ka: një lirishtë,
aty të gatitem e të dëgjoj
sikur nga goja e orakullit të Delfit
apo Dodonës, “un segno della cabala
che indica Zeus”,
po s’fryn era, stazë,
fryma të merret!
Po sa? Tmerr. Thua ka më keq? Doemos!
Dhe sa rrugë ka deri te Revolucioni?
Hiç përgjigje!
Jetojmë në epokën materialiste sot, lakuriq
marshon mania e parasë;
dhe na paralajmëroi ai, për
këtë fashizëm që po ngjizej në mitrën pa nënë.Të dëgjoj ty duke më dëgjuar.
Si. Tu.Dhe i vërej mirë këto xixëllitje
princërore, revoltat më të denja
se yjet në qiell. Sepse mendova
(paçka se mendim tamam nuk ishte
po as “ndjesi” saktësisht jo):
padre, ndodhi papritur: Pasolini,
babai im dhe biri im, Davidi, nga rrënja e lapsit
ai më flet
nga zonat më të thella të trupit,
e mandej nga skuta më e thellë.Shenjë e të gjallit është kjo, jo e vdekjes!
Në këmbë, krejt truphapur. I sakrifikuar.
Buzët dhe kuptimi i vetë fjalës.
Pa fund deshi ta rimishëronte ai
atë çast delirplotë njerëzor që fashizmi
u rrek ta deportonte, ta degdiste, ta mallkonte e qëllonte
e t’ia thyente bolet, ta vriste brenda ne të gjithëve
e ta groposte në plehun që na hedh përsipër;
e deshi atë çastin monumental kur natyra, uni
dhe historia bashkë ngrihen peshë
me një zë të vetëm
me zë koke, si në korin e përflakur
në fund të himnit Belle Bandiere,
apo si koralja madhore Kalinka, të prekim
përherë brenda zemrës atë yll në shpirtin e
çdo njeriu!3
Ja një addio në gjuhën e trenave!
Përgjatë lumit po bredhin pemët.
Mes degëve fëmijët janë kallur flakë.
Si mundesh me atë shikim të zjarrtë të ma mbulosh
gjakun e eshtrat me lëkurën e
vetmisë? Po afrohet dita e Halloween-it dhe
dita e Rrëshajave; trazoje kazanin me
shkopin mes shalëve dhe leri piskamat
e kakarisjet e vajtimet e shtrigës plakë
të pleksen me dajret e zhurmën e gongut
si në sera imbalumida di Casara.
Treni nën ritmin non è finito … non c’e piu
non è finito … non c’e piu të bartë lamtumirën e mbytur
në lotë; e atëherë të plota dalin fjalët e tij,
krah valles së djallit e shenjtorëve e hajdutëve,
bashkë me Krishtin majë këmbalkave në rrugë,
mohimi i mohimit ky, në nivel të lartë
sepse aq shumë në qendër të provokimeve pat jetuar,
nga nevoja për të nxjerrë sheshit infeksionin e kapitalizmit
të ri në rrënjë,
ciklet e babëzisë, qarqet di merda,
fekalen blu në kockë të fashizmit,
si ta zbulonte ndryshe e ta parashihte urinë
e pastrehën e miliona sottoproletari,
sulmet ndaj emigrantëve,
overdozën e vetëvrasjen e rininë e ngrirë,
krejt martirët e sistemit aktual,
sëmundjen që gëlltit gjithçka
e sëmur gjithçka duke mbjellë boshllëk e zero me bisht,
me racizmin në rrënjë, nën vrugun e moralit.Fëmija i lagjeve të varfëra luan rrugës futboll me kanaçe,
poshtë vështron këpucët e shqyera
pastaj tret shikimin larg. Llokma skamjesh
hapen mbi tryezën e tij përditë:
hapësira mes fjalëve pa kafshatë.
Po mban vesh kujtimin
e qytetarit të botës veçse senza fisse dimora.Dhe Totoja ecën rrugës, qan duke qeshur në dialekt.
Harabela e fajkoj vërdallen mbi pirgun e plehrave,
aty rrëmojnë për bukë fëmijët e uritur.
Buzë detit hapet plehu i jetës,
Litteratura e vërtetë e kohëve tona.
Varfanjakë me damkën kriminelë, njerëz të hedhur, refugjatë
Jugosllavie lypin skaj makinave në semaforë;
sytë farfurisin majtas e djathtas nëpër treg,
vigjilentë mos zbarkon policia;
ish studentë struken sa mund në strofka dimri,
me faqet kokalla e të rruar keq, fytyra gjithë frikë
me sy të batuar;
prostituta post-shqiptare mezi fshihen nëpër dyer
në rruginat e holla si bibilush.Duke bredhur rrugëve.
dora e tij brenda meje.
E semplice.
Po fërkon barkun ndërkohë askush s’e dallon.
Jam shtatzanë me uri dhe shkëlqim.
Studioj. Ëndërroj.
Mos më harro!Gojë pranë detit tashmë, me këto fjalë mbuloje
ti veten! Atëherë kënga do ngrihet shtatlartë
e në muzg zogjtë e detit do t’i japin hir.
Ata dredhojnë e zhyten, e kridhen, mandej zbresin
në ato sy, fole të imazheve,
dhe hovin pa ia nxjerrë fundin valles.Sfungjerë siç ishim absorbonim gjithçka.
Ushqeheshim me kërmat e kohës mbeturinë.
Më sill një tumor, do t’i fryj
sa t’i dalë nga vendi bacili e t’ja kuroj fiksimin
me vrasje, kështu që trupi të shkojë në rrugë të vet
pa frikën e mishit.Se njëherë e një kohë e kisha një mik për kokë.
Miq tashmë kam plot.
Po dikur e kisha një mik për kokë.T’i lemë embrionet të digjen qysh në syth
dhe flaka t’i zerë gjethet
ndërsa ne shëtisim, o Pa’, në moshën 20 vjeç,
ecim përgjatë rrugës ku qilim
shtrohet kotësia, pooo, ah, po, gërmat!
kotësira, po, por ama fjalët, dashuritë,
trupat që hovin jashtë
kotësisë së mishtit
drejt e në betejë,
aq sa veshi t’i thotë stop shurdhimit,
e zemra të heqë dorë nga vdekja meqë është veç muskul.Që të vijmë te kjo puna e lindjes:
në këmbë ku të del maja e mjekrrës
monumentale tashmë përgjatë brigjeve të Salernos
deri në Napoli … (por ama s’do t’i fus në gjeografinë
mitike …)
« ai që ndjeu një natë sesi kozmosit iu ngref
për perëndinë shterpe të së gjallës
që erdhi drejt teje e ca të tjerëve … si politikë
pa kulturë, e kulturë pa pikën e turpit …
-Ti –
padre filialeShirita drite ta fashojnë siluetën.
E si përherë, nuk ndreqen punët me të pështyrë.
Kush u shkërdhye me natën përmbi kadavrën time?
S’ka mundësi të jetë metroja që ka pikëmbërritje
pa një pikënisje. «Ju s’e keni idenë çfarë kontributi
i ka sjellë shoqërisë, sesa njerëz i çliri
duke hyrë dhe më thellë në kundërshti». Edhe pse
misteri i gjërave duket përherë e më pak misterioz,
dhe në teknologjinë e sotme, është llogaritur ora
kur do e fshijnë tabelën e zezë të historisë,
stai, a Pa’
padre filiale,
stai.
Në fund e këqyrim me teleskop
por jo vrasjen e tij, jo nën brutalitet, zorrënxjerrë, të hedhur në plehra,
si një copë e pëgëre njerëzore, edhe në epokën kur
nuk shpëton as i ligu, as i dëliri;
kur s’bëhet fjalë More, kush ishte Pasolini, dhe kujt i plasi !
pa atë indiferencën që përshkon shkretëtirat
tek shfaqen fare shkarazi brenda syve njerëzorë;
madje dhe jashtë asaj pafajësisë së trazuar, të prapambetur, e pafajësisë
bukurisht fatale të harrimit sotto gjithçkaje …Zgjohu! po dremis në supin tënd, dhe kam veshur
pizhamat e tua më të bukura, ndanë teje. Mos ik, rri!
stai! do kisha thënë;
por buzët më ikin me vrap në hale
e përhumben brenda teje,
dhe krahët e mi cungje si dhe mendja
janë para pemës tërë lavdi e thjeshtësi.
Ti më derdh mbi vete një lumë flakadan
Gjethesh, ashtu je shndërruar
në zemër të vjeshtës,
pothuajse në sfidë
dhe kur unë hedh sërish sytë
prapë shohin diku përtej
vdekjen tënde nga të gjitha anët
që me fjalë i kam puthur,
kështu që s’ka më unë apo ti më,
jemi sistola-diastola në mungesë të frymës
e vdesim në afshin të mishërohemi sërish.Përktheu: Idlir Azizaj
(*Shënim: “kush është ai zdral që ma ka hedhur bërllokun këtu para derës. Por pashë mirë, e dallova se ishte njeri. I vdekur”. Autori ka ndërkallur këtë kujtim të aktores së famshme italiane Gina Lollobrigida, e cila e gjeti kufomën e Pasolinit para pragut të saj. Fillimisht Pasolinin e kishin mbytur në bregdet në periferi të Romës. Asokohe qarkulloi lajmi i rremë se poetin e kishin vrarë për grindje banale. Hetimet e vonshme tregojnë se Pasolini ishte vrarë prej pushtetit mafioz të asaj kohe. Hirchman përdor shpesh në këtë poezi italishten popullore “Stai, o Pà,” dialekti roman siç e thërrisnin Pasolinin.)
Në foto: Jack Hirschman
Kalimtares-Charles Baudelaire
Shurdhuese, rruga rreth meje vrundulloi:
E gjatë, imcake, në zi të thellë e dhimbje të madh’rishme,
kaloi një grua dhe me një dorë t’magjishme,
plot gjallëri fundin dredhak të rrobës shtroi.
E gjallë, fisnike, me këmbë si shtatore
Qe. Dhe unë, tendosur si në jerm, përpija,
ëmbëlsi joshëse dhe kënaqësi vrastare
nga sytë e saj, si qiell i hirtë ku mbin stuhia.
Një dritë rrufeje… pastaj prapë natë! – E shkurtër bukuri,
që me një vështrim papritur më ringjalle,
do të të takoj prapë, a veç në përjetësi?
Larg, larg prej këtej! Shumë vonë! Kurrë, vallë?
Sepse unë s’di ku shkon, as ti s’di ku jam nisur,
O ti që do të t’doja ! O ti që e ke ditur!
Solli në shqip: Ajkuna Dakli
Diana Çuli është skenariste e filimit “Bregu i ashpër“. Para se të bënte këtë skenar ajo ka bërë ekspertizën e Genc Lekës.
Në akt-ekspertizë ajo shkruante:
1 – Për poezinë “Pa titull”, eksperti konkludon se “është pesimiste, se autori shpreh dëshpërimin që i ka kaluar jeta e fëmijërisë, e cila ka qenë e bukur për të, ndërsa tani nuk është më dhe në jetën e tanishme i kanë mbetur vetëm gërmadha e gurë”.
2 – “Tek poezia “Oxhaku” autori flet për oxhakun, rreth të cilit janë shumë miq, por janë dëgjuar edhe këngë partizane. Oxhaku ruan diçka të shenjtë. Mirëpo kjo diçka nuk përcaktohet. Gjithashtu, vargu “dikur rrodhën disa pika gjaku” është i errët, sepse, nëse autori e ka fjalën për kohën e Luftës Nacional Çlirimtare, në atë kohë nuk kanë rrjedhur vetëm disa pika gjaku.”
Gjatë kohës që Çuli “studionte” poezinë e Genc Lekës, kërkon ndihmën e një “eksperti tjetër” dhe Lidhja e Shkrimtarëve dërgon Nasho Jorgaqin, i cili ka bërë ekspertizën e poezive. “Vjeshta”, “Rrethi i hënës”, “Harabelat”, etj.
Eksperti Nasho Jorgaqi gjykon:
“Vilsoni ka thënë se që të bëhesh njeri i afirmuar, duhet të studiosh dhe në gjuhë të huaj. Ai ka bërë përkthime nga autorë dekadentë, si: Lamartin, Shatobrian, Rembo, Bodler, etj. Ka nxjerrë shënime me përmbajtje reaksionare si :“S’ka gjë më të bukur se ajo që nuk shërben për asgjë”, ka nxjerrë citime nga Gorki : “Nuk ka njeri më egoist se i sëmuri” ose nga Naim Frashëri: “Mos u bëj mjaltë se të hanë mizat” – citime që i shërbejnë ideologjisë së tij”.
Pas ekspertizave të Çulit dhe Jorgaqit, prokurori Qani Lavdari, pasi falënderon ekspertët për punën “e palodhur dhe fisnike” shkruan:
“Populli ynë, me radhë të shtrënguara fort rreth Partisë e Shokut Enver Hoxha, duke luftuar me vendosmëri kundër armiqve të jashtëm, imperialistëve, me ata amerikanë në krye, edhe kundër revizionistëve me ata sovjetikë në krye…”
Pas vendimit nga gjykata, pothuajse të gjithë librat e Vilsonit dhe Gencit u moren nga Sigurimi i Shtetit. Këtu Çuli siç duket ka marrë përkthimet e Vilsonit dhe i ka përdorur në këtë film.
Sepse, nëse e shikon mirë këtë film, diku nga mesi i tij është një sekuencë ku Çuli ka futur nje debat midis ‘komunistëve të mirë” dhe do fshatarëve qe nuk duan të çojne cucat në aksion. As më pak e as më shumë ai fragment është shkëputur nga “Zadigu” i Volterit, që Vilsoni e ka përkthyer në vitin 1970, kohë kur ai ishte ushtar në brigadë pune, aty ku shkonin fëmijët e kulakëve dhe të gjithë ata me biografi të keqe. Vilsoni nuk ka lënë ndonjë shënim për idetë e tij mbi jetën dhe artin. Por unë kam gjetur disa gjëra nga dosja e hetimit.
Shkëputur nga procesverbali i hetuesisë, Tiranë, 8. 8. 1976, fq. 213. Të gjitha këto shënime më poshtë janë të nënvizuara me të kuqe.
1 – Nëse nuk munda brengës t’i bëj ballë
Zjarr përsëri unë kam në shpirt të djegur.
Nëse më i vdekur jam nga çdo i gjallë,
Mirë pra, m’i gjallë jam se çdo i vdekur.
2 – E di se këto janë koncepte dhe pikëpamje fataliste mbi jetën. Mbase një gabim. Po ky gabim lidhet me mungesën e besimit në një të ardhme. Karakteristika ime ka qenë vetmia, por kjo nuk do të thotë se kam qenë larg njerëzve. Kam qenë në frikë e në panik, edhe nga provokimet, por këtë nuk e absolutizoj, sepse kam biseduar me njerëzit. Forca e arsyes nuk më mungon t’i kuptoj fenomenet. Mundësitë në thellimin e gjërave i kam. Kam lexuar shumë libra, midis të cilëve librat e Bodlerit dhe të të tjerëve de këta kanë ndikuar tek unë.
3 – Më pas është akt-ekspertiza e Diana Çulit për dy poetët, të cilët u pushkatuan më pas.
Sot kjo vrasëse shëtit televizion më televizion.
_________
Shënim i autorit: Filmi “Bregu i ashpër”, prodhim i vitit 1988. Regjia: Drita Koçi, Skenari: Diana Çuli, Producent: Shqipëria e Re , Muzika: Thoma Simaku.
LUTJE APO MALLKIM?-Julia Gjika
Thatësirë,
tokë, tokë pa anë,
po lënë pas vendlindjen.
Afganistan, të ikën bijtë.
I nxehtë përvëlues.
Planeti ka dhimbje.
Ata po ikin, i lanë pas të gjitha.
Në nxitim e sipër shkelin njëri-tjetrin.
Një fëmijë në duart e shpëtimtarit.
Paska lindur me këmishë!
Me fytyrë nga qielli.
Ka pushuar së qari, me zë të ngjirur
flet ca fjalë dhe s’merr përgjigje.
Po merr një udhë të gjatë
dhe është kaq i vogël,
vetëm dy vjeç, buzëqumësht.
Vonë, shumë vonë, kur të plaket një ditë,
do të kujtohet për një kthim.
Barku i avionit i gëlltiti.
Bota i sheh, bota sheh veten e vet,
atëherë kur kishte të njëjtin hall, të njëjtën histori.
Luten apo mallkojnë në gjuhën e shpirtit?
Këtë nuk e kupton ky kaos i ri.
22 Gusht, 2021
