Author

Admin

Admin has 1621 articles published.

Një pakt-Ezra Pound

in Letërsi/Përkthim/Tharm by

Një pakt-Ezra Pound

Po bëj një pakt me ty, Walt Whitman –
Të kam urryer për një kohë të gjatë.
Po vij te ty si një fëmijë i rritur
I cili ka patur një baba kokëderr;
Tashmë jam mjafueshëm i rritur për të bërë miq.
Ishe ti ai që e theu drurin e ri,
Tani është koha për të gdhendur.
Ne kemi një limfë dhe një rrënjë-
Le të bëjmë tregti me njëri-tjetrin.

Përktheu: Arlinda Guma

Atje lart-Sueton Zhugri

in Letërsi/Tharm by

Atje lart-Sueton Zhugri

Puthe atë yll për mua pa lamtumira
ose pa leje
megjithëse kjo mund të shihet
si ngacmim sensual
Puthe pa sheqer, pa kripë
sidomos fare pa ëndrra,
puthe si për të mos e harruar

Puthe si një përshëndetje
me tundje shamie
nga një dritare treni

Puthe fshehur
si të puthje këmbën e statujës
në hyrje të Kupolës Sistina
ose si të puthje fotografinë
mbi librin e Anne Frank-ut

Puthe si të ishte një komshi i mefshtë
me cilin as që ke folur më parë

Puthe si një top që futbollisti e puth
para se të shënojë një goditje të lirë

Puthe si një peshk
që pasi e ke kapur
e lëshon sërish në ujë

Puthe në mes të ballit
si të ishte
një fëmijë
tashmë i heshtur palestinez

Puthe atë yll për mua
pa lamtumira
pse unë jam yje larg…
puthe fshehur
me ose pa leje
megjithëse kjo mund të shihet
si ngacmim
njerëzor…

15.6.2024

John Swartzwelder, Sage e “The Simpsons”

in Kinema by

Intervistoi Mike Sacks

Intervista e parë e rëndësishme e një prej shkrimtarëve më të nderuar të humorit të të gjitha kohërave.

Kanë kaluar gati njëzet vjet që kur shkrimtari i izoluar, misterioz, pothuajse mitik, i komedisë, John Swartzwelder, u largua nga “The Simpsons” dhe megjithatë, deri më sot, një nga komplimentet më të mëdha që mund të marrë një shkrimtar i “Simpsons” (ose çdo shkrimtar komedie) është që t’i bëjnë një batutë që i referohet “Swartzweldian”-it. Kuptimi: Një shaka që vjen nga hiçi. Një shaka që askush tjetër nuk mund ta kishte shkruar. Një shaka që tingëllon thuajse sikur të mos ishte shkruar kurrë, sikur të kishte ekzistuar gjithmonë. Shikoni shakanë e mëposhtme, të preferuarën në mesin e shkrimtarëve dhe të fansave të “Simpsons“, e cila shfaqet te “Homeri kundër Amendamentit Tetëmbëdhjetë” të sezonit 8, kur Homeri qëndron mbi një pirg fuçish, jashtë një dyqani pengjesh dhe i ngre një dolli turmës së mbledhur: “Për alkoolin. Shkaku dhe zgjidhja e të gjithë problemeve të jetës.”
Swartzwelder është vlerësuar si “një nga mendjet më të mëdha të komedisë së të gjitha kohërave”. Ai është i famshëm për mënyrën e tij të rezervuar dhe nuk jep kurrë intervista. Ekzistojnë pak foto të tij, megjithëse ai bëri disa filma të animuar si personazhe në sfond të “Simpsons” – dikur si pacient në një spital psikiatrik.
Zëri i tij mund të dëgjohet vetëm në një DVD të komenteve të shkrimtarëve të “Simpsons“, për “The Cartridge Family” (Sezoni 9, Episodi 5). I zënë pritë me telefon, ndërsa gatuan në shtëpi një biftek, ai duket i këndshëm dhe i sjellshëm, por i etur për ta përfunduar takimin, i cili zgjat një minutë e njëzet e katër sekonda.
Disa fakte duken të sigurta. Swartzwelder ka lindur në vitin 1949 në Seattle. Ai punoi disa vite si kopjues reklamash në Chicago. Aplikoi, por nuk gjeti kurrë punë te “Late Night” dhe pati një intervistë të pakëndshme me mikpritësin e saj, David Letterman.
Ai punoi në “Saturday Night Live“, në vitin 1985, për një sezon veçanërisht të vështirë, përpara se të punësohej katër vjet më vonë në “The Simpsons“, bazuar pjesërisht në kontributet e tij në një gazetë komike pak të njohur. Ai vazhdoi të shkruante pesëdhjetë e nëntë episode, më shumë se çdo shkrimtar tjetër në historinë e këtij filmi.
Specialiteti i Swartzwelder-it në “The Simpsons” ishte ngjallja e personazheve të errët prej një Amerike të çuditshme, të vjetër: endacakë që luanin banxho, teveqelë ventrilokuistë që pinin cigare, lojtarë bejsbolli të shekullit të nëntëmbëdhjetë, fëmijë karnavalesh me bisht miu dhe pa pantallona, ​​duke kënduar për kohët e vjetra.
Pas largimit nga shfaqja, në vitin 2003, Swartzwelder-i shkroi dhe botoi të parin nga trembëdhjetë romanet e tij, të gjithë, përveç dy prej të cilëve, paraqesin një nga krijimet më të mrekullueshme në komedinë e botuar: Frank Burly, një sy privat i paaftë dhe udhëtar i rastësishëm në kohë. Asnjë nga librat nuk ka më shumë se njëqind e gjashtëdhjetë faqe; të gjitha janë të mbushura, si një yllësi e dendur, me më shumë material sesa fizikisht duket e mundur.
Kohët e fundit, brenda një muaji e gjysmë, unë komunikova me Swartzwelder-in me e-mail. Ai iu përgjigj me durim shumicës së pyetjeve që i bëra rreth shkrimit të shakave më të mira në episodet më të mira të komedisë ndoshta më të mirë të shekullit të shkuar. Biseda jonë është redaktuar në gjatësi dhe qartësi.

Kur ju pyeta nëse do të pranonit të intervstoheshit, ju më thatë se zakonisht nuk pranoni, porse emri i “New Yorker” ka patur gjithmonë një magji të caktuar për ju. Jeni rritur duke lexuar revistën?

New Yorker ishte shtëpia e shumë shkrimtarëve që më pëlqenin ndërkohë që rritesha, duke përfshirë të preferuarin tim: Robert Benchley-n. Benchley ishte mrekullisht qesharak atëherë kur ndihej i tillë dhe dukej se nuk punonte fare. Gjithçka që ai dhe miqtë e tij në Tryezën e Rrumbullakët Algonquin dukej se bënin ishte të luanin lojëra budallaqe dhe të përpiqeshin ta bënin njëri-tjetrin të qeshte, duke e lënë herë pas here festën për të shtypur ndonjë tregim fitues të Çmimit Pulitzer.
Pas dhjetë vitesh humbjeje të talentit të tyre në këtë mënyrë, ata ishin bërë të gjithë të pasur dhe të famshëm, fituan çdo çmim që mund të mendonin dhe krijuan The New Yorker-in. Mësimi për mua ishte i qartë: shkrimi i komedisë ishte rruga që duhej të ndiqja. Puna më e lehtë në planet.

E konsideroni ende shkrimin e komedisë si punën më të lehtë në planet?

Jo zoteri. Nuk e konsideroj.

Përtej Benchley-t dhe turmës Algonquin, cilat ishin disa nga ndikimet tuaja komike?

Steve Allen ishte heroi im i parë i komedisë. Ai ishte natyrshëm komik. Dhe ndërsa të rriturit rreth meje tërhiqeshin zvarrë çdo natë në shtëpi nga puna , që e bënin të dukej sikur ishte fundi i botës, Allen-i me sa duket thjesht mund të flinte gjatë gjithë javës, të dilte nga shtrati të dielën pasdite, të endej në studio dhe të vinte fëmijë përreth bashkë me miqtë e tij dhe me audiencën dhe ndoshta me Elvis Presley-n për një orë. Pastaj thoshte “Natën e mirë, të gjithëve” dhe kthehej në shtrat. Kjo më bënte shumë përshtypje.

Ju flisni sikur keni kërkuar një karrierë dembele, dhe megjithatë reputacioni juaj është se jeni një nga shkrimtarët më produktivë të humorit në historinë e televizionit. A nuk ishte kjo më shumë për një karrierë të lehtë sesa për të marrë përgjegjësitë e fatit tuaj?


Ia qëlluat. Apeli më i madh i shkrimit është se, teorikisht, ti mund ta bësh atë kudo. E përfytyroja veten duke bërë sërf në Australi ndërsa përpunoja plotin e romanit tim komedi të radhës, ose duke postuar shakanë time të fundit nga maja e një mali. Kështu më dukej atëherë kur fillova. Sidoqoftë, në jetën reale, shumicën e kohës të duhet të tërhiqesh në një zyrë dhe ta lidhêsh veten me zinxhir pas një tavoline.

Cili shkrim i Benchley-t ju tërhoqi? Kur lexoj librat tuaj, më kujtohet më së shumti S. J. Perelman – në të dy rastet ka një egërsi dhe absurditet, mundësia që një shaka mund të kuptohet kudo, edhe në kurriz të plotit ose të realizmit. Dhe Perelman-i ishte aq i aftë për të tallur stilin e shkrimit të detektivëve, diçka që ne e shohim në librat tuaj të Frank Burly-t.


Perelman-i ishte i mrekullueshëm. Benchley në fakt shkroi të njëjtat gjëra të çmendura që bëri Perelman-i, dhe ai e bëri po aq mirë, për të mos thënë më mirë, por ai ishte shumë më i rastësishëm për këtë. Perelman-i grumbullonte çdo shaka që mund të mendonte në çdo fjali dhe i përpunonte pjesët e tij pa pushim derisa ato nuk mund të bëheshin më të çmendura. Ka një histori për një shok që e telefonoi teksa po shkruante diçka dhe Perelman-i tha: “Do të të telefonoj sapo të mbaroj këtë fjalinë.” Ai i telefonoi të nesërmen dhe i tha: “Hë, çfarë do?”
Kur lexova për herë të parë Perelman-in, ishte krejtësisht përtej mundësive të mia për ta kuptuar. Gjysma e fjalëve që ai përdorte nuk ekzistonte në botën reale, me sa dija – dhe isha dymbëdhjetë vjeç, merrja vesh nga bota. Mendova se njëri prej nesh ishte i marrë. Më vonë, kur kisha filluar të shkruaja për të jetuar dhe përdora disa fjalë të tjera shumërrokëshe, e kontrollova sërish. Unë kam qenë fans qysh atëherë.

Si mund të ishte një karrierë e tillë një mundêsi për ju? Keni njohur ndonjë shkrimtar komedish? A njihnit dikë që njihte një shkrimtar komedie?

Unë kurrë nuk kam njohur ndonjë shkrimtar komedie ndërkohë që rritesha, ose të kem dëgjuar për dikë në qytet që të përpiqej ta siguronte jetesën në këtë mënyrë. Kështu që ishte një zgjedhje e pazakontë për mua. Dhe për shkak se kjo ishte e pazakontë, ishte e vështirë ta dije se ku fillonte. Kur u thashë njerëzve se nuk doja të mbartja çimento për të siguruar jetesën, se doja të shkruaja komedi dhe të isha një thesar kombëtar, mora disa përshtypje të çuditshme. Disa njerëz dyshuan se mund të isha budalla. Të tjerët ishin të sigurt për këtë.
Por kuptova se nëse Benchley, Twain-i dhe Shakespeare mund ta bënin, edhe unë mund ta bëja. Fatkeqësisht, sapo fillova karrierën time të re argëtuese, lexova një artikull që fliste për kthesën e zymtë që humori i shkruar kishte marrë vitet e fundit, për shkak të kohërave të zymta në të cilat jetonim.

Cili ishte artikulli?

Artikulli u botua në disa revista në vitet gjashtëdhjetë, dhe në thelb thoshte se Lufta e Ftohtë i kishte mashtruar të gjithë deri në atë masë sa askush nuk e donte më humorin e tyre të çuditshëm. Thuhet se nëse Robert Benchley do të ishte gjallë sot, ai do të vdiste nga uria. Batuta të hidhura, me tehe të fortë – kjo është ajo me të cilën njerëzit donin të qeshnin tashmë. Benchley dhe unë ishim jashtë loje.

Është interesante të shihet sesi komedia përfundimisht u shndërrua në diçka më pak të hidhur dhe të ashpër, por pa e humbur atë mprehtësi dhe inteligjencë. “The Simpsons” dhe librat tuaj janë shembuj të përsosur të kësaj.

Pikërisht

E mbani mend gjënë e parë qesharake që keni shkruar?

Po, kryesisht sepse reagimi që pata ndaj saj ishte aq befasues. Sapo kisha mësuar sesi t’i formoja shkronjat në fjalë, kështu që vendosa të shkruaja një dramë. E vetmja gjë që mbaj mend nga vetë shfaqja, përveç dy rreshtave të fundit, është se ajo ishte gazmore. Por, kur ia lexova me zë familjes sime, nuk shkaktoi të qeshura! Vetëm buzëqeshje dhe tundje koke. Nuk arrita ta kuptoja pse. Por më pas arrita te rreshti i dytë i fundit, i cili supozohej të krijonte shakanë e madhe në fund. Linja e konfigurimit ishte: “Kjo shfaqje është sjellë nga kompania e koshit të plehrave të aeroplanëve”, e cila – meqenëse ky ishte vendi i Boeing-ut – shkaktoi një të qeshur të madhe, ndoshta të pamerituar. I hutuar, por duke ndier se më në fund e kisha në pëllëmbë të dorës audiencën, u përkula dhe në të vërtetë bërtita përfundimin e madh: “P.S. Bie erë!!!” Më shumë buzëqeshje dhe tundje koke. Ishte e qartë se kishte një mashtrim për komedinë dhe unë nuk e dija se çfarë ishte ai.

A e dini tani se cili është truku?

Jo “P.S. Vjen erë!!!” duhej të kishte marrë një të qeshur. S’arrij ta kuptoj.

Në fillim, ju bëtë punë reklamash për Van Brunt & Co., në Chicago. Ishte kjo puna juaj e parë me shkrimin profesional?

Puna ime e parë me shkrimin ishte me Hurvis, Binzer & Churchill, e cila në atë kohë ishte agjencia më e nxehtë e reklamave në Chicago. E fitova punën duke u dërguar atyre një parodi që kisha shkruar për një nga fushatat e tyre, Screaming Yellow Zonkers.
Pasi arrita atje, pyeta shkrimtarët pranë meje se çfarë duhej të bënim dhe ata thanë se kishte të bënte me shitjen e gjërave. “Mirë duket,” thashë. Arrita të bëja mjaftueshëm për t’ia dalë, por u desh shumë durim nga të gjithë.
Disa vite më vonë, shkova për të punuar në Van Brunt & Co., një tjetër agjenci e vlerësuar me çmime. Disa vjet pas kësaj, të dy agjencitë u bashkuan dhe e ndërprenë menjëherë aktivitetin. Nuk është faji im – isha përtej qytetit kur ndodhi. Por të dyja këto agjenci bënë shumë gjëra të shkëlqyera gjatë viteve. Shikojini.

Kam parë disa nga reklamat tuaja televizive të mesit të viteve shtatëdhjetë në YouTube, duke përfshirë tri reklamat e animuara për ushqimin e maceve Kitty. A mund të kujtoni ndonjë nga reklamat e tjera për të cilat keni punuar?

Një fushatë e paharrueshme, ose të paktën e paharrueshme për mua, ishte një seri reklamash radiofonike për Continental Airlines që shfaqnin Bob-in dhe Ray-n, të cilët ishin heronjtë e mi të mëdhenj dhe disa shokë të mirë. Shumica e reklamave që bëmë më duken ende qesharake dhe mendoj se ato ndihmuan në mbylljen e marrëveshjes kur isha duke u intervistuar për të shkruar për “Saturday Night Live“.
Shumica e stafit të “S.N.L.”-së  e pëlqente Bob-in dhe Ray-n po aq sa unë, veçanërisht [Al] Franken-in dhe [Tom] Davis-in, të cilët drejtonin shfaqjen në atë kohë. Kështu që mendoj se mora disa pikë shtesë kur i hodha në treg ato reklama.

A ishit ju autori kryesor për reklamat që kishin nevojë për humor?

Jo, nuk ka asnjë specializim të tillë në reklamat që unë di. Të gjithë autorët e reklamave pritet të shkruajnë humor ose mumbo jumbo me tingull shkencor ose çdo lloj shkrimi tjetër, çfarëdo që të nevojitet për fushatën. Dhe pritet që ata ta shkruajnë shpejt gjithashtu, sepse duhet të nesërmen. Trajnim i mirë, në fakt.

John Hughes ishte një tjetër shkrimtar që punonte në reklamat e Chicago-s në atë kohë. Ai është vlerësuar me testin e famshëm të ruajtjes së kartës së kreditit, për Edge. A e njihnit John-in?

Unë dhe John-i kishim disa miq të përbashkët, kështu që e dija se kush ishte, por e vetmja herë që u ula me të ishte kur ai u përpoq të më punësonte për të punuar për të te Leo Burnett, një nga më të mëdhatë, më të pasurat dhe më të mërzitshmet – për mua – agjenci reklamash në qytet. Charlie Tuna, Toni dhe Tiger, diçka e tillë. Unë gati e mora punën, sepse pagesa ishte e mirë dhe pamja ishte e mrekullueshme, por zbulova se nuk do të kisha një zyrë timen. Do të më duhej të punoja në një lloj stalle kuajsh, në mes të një zone të madhe të hapur plot me stalla të ngjashme me kuaj. I shihni ato figura tragjike atje poshtë? Një prej tyre do të jeni ju. Epo, unë gjithmonë kisha zyrën time, kështu që thashë jo. Më vonë, kur John-i po bënte një milion dollarë në sekondë për regjinë e filmave, më shkoi mendja se mbase duhej ta kisha marrë atë punë në fund të fundit. Kur ai shkoi në Hollywood, unë mund të isha varur në këmbët e tij. Nuk ka asgjë të keqe me stallat e kuajve, kur e mendon. Kuaj si ata.

Çfarë ju bëri të hidhnit hapin drejt televizionit?

Unë u dërgoja letra emisioneve televizive pa ndërprerje që kur u futa në reklama. Më pëlqeu mjaft biznesi i reklamave – ai mundi të funksiononte – por biznesi i televizionit më dukej si më argëtues. Dhe, sigurisht, është. Më në fund, një nga letrat që kisha dërguar u shpagua. Më kontaktoi emisioni i Letterman-it.

Ju aplikuat për të shkruar për “Late Night” me David Letterman-in, por jo saktësisht në mënyrën tradicionale. Jim Downey, një shkrimtar i “S.N.L” -së për një kohë të gjatë dhe kryeshkrimtar i hershëm në “Late Night”, më tha se aplikimi juaj i vitit 1983 përbëhej nga vetëm një shaka në një letër me emrin tuaj dhe asnjë informacion tjetër

Habitem që Jim-i e kujton këtë, pas gjithë kësaj kohe. Habitem edhe më shumë që ai e mban mend gabim. I dërgova dy-tri faqe me anektoda, me një letër motivuese, të plotësuar me emrin, adresën dhe numrin e telefonit. E gjithë kjo u fut në një zarf të rregullt, i cili nga jashtë kishte fjalët “Shaka falas brenda!”. Jim-i më tha më vonë se ishte joprofesionalizmi befasues i kësaj paraqitjeje që e intrigoi mjaftueshëm për të hapur letrën. Dhe ai më telefonoi menjëherë.
Konfuzioni i tij në lidhje më këtë buron nga përpjekja e tij për të më punësuar për “S.N.L.”-në dy vjet më vonë. Duke zbuluar se nuk isha më në Chicago dhe se nuk kisha lënë adresë, ai u përpoq të më gjente, Zoti e bekoftë. Ai përfundimisht më gjeti në Texas, ku unë kisha punuar për një agjenci reklamash në Houston për një kohë të gjatë saqë disa njerëz kishin filluar të më thërrisnin Tex. [Downey e kujton kronologjinë disi ndryshe.]

Çfarë ju bëri përshtypje në shkrimet e Late Night?

Ishte argëtuese. Më e rëndësishmja, ishte lloji i shkrimit që mendoja se mund të bëja. Mos më pyesni pse nuk e fitova punën. Mendova se intervista ime shkoi mirë. Mendoni pak, më mirë mos pyesni as Jim Downey-n.

Sipas Jim-it, shakaja që ju paraqitët në atë zarf ishte kështu: “Përpjekja shumë e reklamuar e Mike Flynn-it për të thyer çdo rekord në ‘Librin e Rekordeve Guinness’ pati një fillim të vështirë këtë javë kur regjistrimi i tij i “White Christmas” shiti vetëm pesë kopje.”


Kjo ishte padyshim një nga pjesët që i dërgova Letterman-it. Jim-i kishte të drejtë.

Si e gjetët në fund punën e shkrimtarit në “S.N.L.”?

Jim-i më gjeti në Houston, më kërkoi të dorëzoja disa shembuj të tjerë të punës sime, më pas më solli në New York dhe më uli në një karrige të vogël në mes të zyrës së Franken dhe Davis-it, i rrethuar nga stafi, i cili më bëri pyetje komike me spec të tipit: “Si ishte fluturimi juaj?” “Mirë.” “Çfarë mendoni për këtë komedian?” “Ai është copë-copē. Por nëse ju e pëlqeni nuk është aspak copë-copë.” Më pas më çuan për të takuar Lorne Michaels për vulën e miratimit. Fjalët e para që më tha Lorne ishin: “Sa vjeç je?” Unë u përgjigja, me sinqeritet, “Tridhjetë e gjashtë”. Lorne dukej i shtangur dhe dy personat e tjerë në zyrë, Robert Downey, Jr., dhe Anthony Michael Hall, të cilët po silleshin vërdallë duke luajtur tag ose diçka tjetër, ndaluan dhe më ngulën sytë. Unë shpejt shtova: “Por ndihem më i ri”. Dhe Lorne tha: “Jo, jo, është në rregull. Mund të jesh tridhjetë e gjashtë.” Ai dukej i shqetësuar, por me sa duket jo mjaftueshëm për të mposhtur Franken dhe Davis-in Kështu që unë u punësova.

Al Franken-i ishte tridhjetë e katër vjeç në vitin 1985. Michael O’Donoghue ishte dyzet e pesë. Herb Sargent-i, një tjetër shkrimtar, ishte gjashtëdhjetë e dy. Cili ishte shqetësimi i Lorne Michael-it?

Franken, O’Donoghue dhe Herb-i ishin të gjithë veteranë solidë të “S.N.L.-së me gjurmë të provuara. Unë isha një rishtar në moshë të mesme në një shfaqje të orientuar drejt të rinjve. Mendoj se shqetësimi i Lorne-t ishte legjitim.

Shumë shkrimtarë janë shprehur të zhgënjyer me “S.N.L.”-në qoftë për seancat e shkrimit gjatë gjithë natës, politikën e zyrës apo për kohën e kufizuar të transmetimit të ideve të tyre. Si ishte përvoja juaj e veçantë në atë shfaqje?

Më pëlqeu gjithçka me “S.N.L.”-në Ishte shumë argëtuese për mua. Seancat e shkrimit gjatë gjithë natës ishin një sfidë argëtuese dhe politika e zyrës ishte më e mira. Dhe mua më duhej të punoja vetëm tetëmbëdhjetë javë atë vit. Më e mira.

Ai sezon nxori një kast shumë të ri: Downey, Jr., ishte njëzet vjeç dhe Hall-i ishte shtatëmbëdhjetë vjeç. Por kasti kishte edhe aktorë më të vjetër, si Randy Quaid, i cili nuk kishte shumë përvojë në aktrimin e skeçit. A u ndjenë ndonjëherë shkrimtarët të penguar nga një kastë kaq e papërvojë?

Nuk mbaj mend që të ketë patur ndonjëherë ankesë. Ishte një koleksion i çuditshëm talentesh, por ata i pranuan ato punë sepse ishin të mira. Më kujtohet një agjent që tha se po merrte një vend në shfaqjen e re të “S.N.L” -së të Lorne-t, shfaqja – pas asaj që përbënte një kërkim të talenteve mbarëkombëtare – ishte si të uleshe në anije kozmike. Sigurisht, anija kozmike u rrëzua atë sezon. I vrau të gjithë. Është një ide joshëse të fajësosh aktorët për shkrimin tënd të keq dhe unë do provoj ta bëj, por nuk mendoj se ndokush do ta hajë këtë.

A ju kujtohet ndonjë nga skicat që keni shkruar që kanë dalë në transmetim?

Time Machine Trivia Game”, me Teri Garr-in. Skica ishte për katër të rritur që luanin Trivial Pursuit ndërsa një nga fëmijët e tyre, Anthony Michael Hall, ishte lart duke mashtruar me një makinë kohe, duke i ndryshuar të gjitha përgjigjet. Ishin gjithashtu “Line of Death,” “Guys Behind Bars,” and “Those Unlucky Andersons.” Dhe kishte një shaka “Weekend Update” për të cilën jam penduar gjithmonë që nuk arriti të transmetohej. Ishte kështu; “Tragjedia goditi shpatet e malit Rainier këtë javë kur një alpinist i bllokuar duhej të hante njerëzit që po e shpëtonin vetëm për të mbetur gjallë.”
Mori një të qeshur të madhe në provat e veshjes, por vetëm një e qeshur e madhe, nga një djalë trupmadh që ishte me shpinë. Të gjithë të tjerët u ulën të qetë në vendet e tyre, duke pritur që dikush t’u tregonte një shaka. Kështu që u pre. Shume keq.

Jeni larguar apo jeni pushuar nga puna pas “S.N.L”-së ’85-’86. sezonin?

Teknikisht, jo. Marrëveshja ime përfundoi dhe, si shumë njerëz të tjerë në shfaqje atë vit, thjesht nuk më kërkuan prapë. Është njësoj si të pushohesh, por pa të gjitha bërtitjet. Megjithatë, ata më kërkuan përsëri disa vjet më vonë dhe unë pranova, por një ditë më parë duhej të fluturoja për në New York, Skuadra e Shkrimtarëve bëri grevën më të gjatë në historinë e saj. Në kohën kur ajo mbaroi përfundimisht, unë kisha vendosur të qëndroja në L.A.
Shkrova për “Nightlife,” show i David Brenner-it pastaj bëra disa episode për sitcom: “The Dictator,” “Women in Prison,” “Mr. President.”

Women in Prison?” Një sitcom për… gruan në burg?

Sigurisht. Ai shkruhet vetë.

Për çfarë flisnin “Diktatori” dhe “Z. President” rreth?

The Dictator” kishte të bënte me një diktator të huaj të shpëtuar nga qeveria amerikane gjatë një përpjekjeje për grusht shteti, i cili fluturoi në Amerikë, ku u vendos, me familjen dhe me gjeneralin e tij të preferuar, në një lavanderi në Queens. E luante Christopher Lloyd-i diktatorin. “Mr. President” kishte të bënte me Presidentin tonë komik, George C. Scott-in. Kam bërë nga një skenar për “”Women in Prison”dhe “Mr . President”, dhe ndoshta gjithsej dy nga linjat e mia mbijetuan në transmetim. “Përshëndetje, zoti President!”, diçka e tillë. Vetëm dy episode të “The dictator” janë filmuar, njëri prej tyre ishte imi.

Le të flasim për Army Man-in, një komedi e vogël, e fotokopjuar, e bërë në shtëpi, që shkrimtari i komedisë George Meyer publikoi në fund të viteve tetëdhjetë, kryesisht për miqtë dhe ata në botën e komedisë. Kishte vetëm tre numra, me tirazhin që nuk e kaloi kurrë një mijë kopje, por shpejt tërhoqi ndjekës kulti.

Një revistë madhështore. Kam pasur shumë shaka te Army Man-i, përfshirë: “Ata mund të vrasin Kennedy-t, pse nuk mund të bëjnë një filxhan kafe për të qenë?” Bëra gjithashtu një karikaturë që kishte disa pula të vizatuara bukur në të – njëra e ngordhur në mes të rrugës, me dy të tjerat duke vajtuar: “Pse? Pse!?” Nga këto gjëra klasike. Dhe sqepat ishin të përsosur.

A është e vërtetë që producenti dhe shkrimtari Sam Simon, i cili kishte filluar të punonte me stafin e “The Simpsons”, ishte mjaft i impresionuar nga Army Man saqë punësoi shumë nga kontribuesit e tij, duke përfshirë edhe ju?

Shakatë në Army Man më dhanë intervistën fillestare me Sam dhe Matt-in, e cila çoi në detyrën time të parë në shkrimin e skenarit, “Bart the General”, por në fakt nuk u punësova për të punuar në staf derisa të kisha bërë tre episode. “The Simpsons” nuk kishin pará të mjaftueshme për një staf shkrimi me kohë të plotë deri në fund të vitit 1989. Ata kanë mjaftueshëm tani, sigurisht.

Duket se shkrimtarët e “The Simpsons” u lanë të qetë për të bërë atë që donin. Kishte shumë më tepër liri se në shfaqjet e tjera. A mendoni edhe ju kështu?

Po. Falë marrëveshjes që kishte [producenti ekzekutiv] Jim Brooks-in, drejtuesit e Fox-it nuk mundën të ndërhynin në “The Simpsons” në asnjë mënyrë, megjithëse ne morëm shënime me censurë. Drejtuesve nuk iu dërguan kopje paraprake të skenarëve dhe ata nuk mund të merrnin pjesë në lexime, edhe pse dëshironin shumë. Gjithçka që duhej të bënim ishte të kënaqnim veten. Kjo është një mënyrë shumë e rrezikshme për të drejtuar një shfaqje televizive, duke i lënë artistët në krye të artit, por në fund ia doli mirë. Për tridhjetë vjet ra shi i madh parash në Fox. Ka një mësim atje diku

Për brezin tim, dhoma e shkrimtarëve të “Simpsons” ishte komedia Valhalla që “Shfaqja juaj e shfaqjeve” kishte qenë për shkrimtarët e rinj të komedisë në vitet pesëdhjetë dhe gjashtëdhjetë, dhe që ” dhoma e shkrimtarëve e S.N.L”-së kishte qenë për ata që filluan në vitet tetëdhjetë. A ju dukej e veçantë kjo në atë kohë?

E di që disa njerëz na mendojnë ne si perëndi, dhe ndoshta jemi. Nuk po them se nuk jemi perëndi. Por ne kurrë nuk kemi qenë mendjemëdhenj për këtë, sepse e dinim se mund të zëvendësoheshim nga perëndi të tjera në rreth dy sekonda, në çdo kohë, ndoshta për më pak pará.
Megjithatë, grupi origjinal ishte shumë i mirë dhe merita i shkon Sam Simon-it. Grumbullimi i një stafi shkrimi për një shfaqje të re është i vështirë për t’u bërë, sepse duhet të gjesh njerëz që janë të shkëlqyer në punën e tyre, por që nuk mund të gjejnë punë askund, gjë që është një kombinim i pazakontë. Gjetja e atyre njerëzve ishte, për mendimin tim, një nga talentet e mëdha të Sem-it.

Që në fillim, shfaqja dukej sikur mund të ishte një sitcom shumë më subversiv sepse ishte i animuar. E megjithatë këto nuk ishin shakatë tuaja tipike për animacion.

Shembulli i qartë i kësaj do të ishte “The Itchy & Scratchy Show” [karikatura e dhunshme për fëmijë macen dhe miun brenda “The Simpsons“].
Ne mund t’u tregonim gjëra të tmerrshme fëmijëve në shtëpi, për sa kohë që i portretizonim ato duke ua shfaqur fëmijëve të Simpsonëve në fillim. Në njëfarë mënyre ky hap shtesë i hutoi kritikët tanë dhe i pengoi turmat me pishtarë. Ne ramë dakord me ta se kjo ishte e gabuar t’u tregohej fëmijëve. “A nuk treguam se ishte gabim? Dhe, shikoni, këtu ka më shumë gjëra të gabuara!”

E megjithatë, me gjithë përmbysjen e tij, “The Simpsons” është një nga shfaqjet e pakta që tërheq si fëmijët ashtu edhe të rriturit. Keni provuar të shkruani për të dy palët?

Jo. Ne thjesht u përpoqëm të bënim veten dhe njëri-tjetrin të qeshnim. Shkrimtarë komedish. Ky ishte publiku. Për fat të mirë, shumë njerëz të tjerë, si fëmijë ashtu edhe të rritur, i pëlqyen të njëjtat shaka që na pëlqenin ne.

Si funksiononte procesi i shkrimit? Një shkrimtari i caktohet një ide, ata fillonin të shkruanin skenarin dhe më pas ai rishkruhej kolektivisht?

Kjo është mënyra sesi vepronim kur isha atje. Një shkrimtari i caktohet një tregim, shpesh një histori që ai e ka krijuar fillimisht vetë, edhe pse jo gjithmonë. Kanë kaluar dy ditë në dhomën e shkrimtarëve, ku të gjithë ndihmojnë në pasqyrimin e historisë, duke shtuar shaka, e kështu me radhë. Më pas shkrimtari shkruan një skicë. Pastaj të gjithë kthehen në dhomë dhe bëjnë më shumë ndryshime, shtesa dhe shaka. Shkrimtari shkruan draftin e parë dhe më pas kthehet në dhomë për më shumë rishkrim. Skenari rishkruhet sërish pas leximit dhe pas shfaqjes së animacionit, me rishkrime shtesë të mundshme në vetë seancën e regjistrimit dhe pasi animacioni i përfunduar të kthehet nga Koreja. Mund të ketë rishkrime të tjera që i kam harruar. Nëse një shaka i mbijeton gjithë kësaj, ndoshta është shumë e mirë.

Sa intensiv ishte orari për ju?

Shkrimi i skenarëve dhe sjellja e tyre në formë, edhe pse nuk ka shumë kohë për çdo hap, është në të vërtetë mjaft argëtues.
Vështirësia e punës në “The Simpsons” është se çdo episod zgjat rreth gjashtë deri në tetë muaj nga fillimi deri në fund, dhe nëse je në staf, je gjithmonë duke punuar me gjysmë duzine episodesh në të njëjtën kohë, të gjithë në një fazë përfundimi ose në një tjetër. Në fakt është mjaft rraskapitëse, ose ishte atëherë. Është ndoshta puna më e lehtë në botë tani. Ju fëmijët shkrimtarë të “Simpsons” sot nuk e dini se çfarë është puna.

A është e vërtetë që, pas disa vitesh në “The Simpsons”, keni marrë një leje të veçantë për të punuar larg zyrës, sepse donit të pinit duhan?

Pas sezonit 4, unë e rinegociova kontratën që të më lejonin të punoja nga shtëpia. Nuk doja të shkoja më në punë çdo ditë. Po plakesha, mendoj. Nuk kishte të bënte me duhanin.

Dhe a është e vërtetë që keni blerë të njëjtën kabinë ku shkruanit, jo shumë larg zyrave të “Simpsons” dhe më pas e keni përdorur për hapësirën tuaj personale të shkrimit në shtëpi?

Në fakt, bleva një kabinë të re dhe e instalova në shtëpinë time. Më vonë, shtova një të dytë, në një pjesë tjetër të shtëpisë. Kabinat e darkës janë një vend i mrekullueshëm për të shkruar. Provojeni.

Sa kohë dhe vëmendje keni shpenzuar për këto skenare? Një tjetër shkrimtar i “Simpsons” dikur i krahasoi skenarët tuaj me makineritë e akorduara mirë – nëse personi i gabuar do të përzihej me to, e gjitha mund të shpërthente.

Gjithë kohën dhe gjithë vëmendjen time. Është e vetmja mënyrë që di, e marrtë dreqi. Por unë kam një truk që m’i lehtëson gjërat. Meqenëse të shkruarit është shumë i vështirë dhe rishkrimi është relativisht i lehtë dhe më tepër argëtues, unë gjithmonë i shkruaj skenarët e mi sa më shpejt që të mundem, ditën e parë, nëse është e mundur, duke vënë gjepura dhe modele dialogësh – “Homer, unë nuk nuk dua ta bësh këtë.” “Atëherë nuk do ta bëj.” Pastaj të nesërmen, kur ngrihem, skenari është shkruar. Është i keq, por është skenar. Pjesa e vështirë është bërë. Është sikur një kukudh i vogël i ndyrë ka hyrë në zyrën time dhe e ka prishur të gjithë punën time dhe më pas është larguar me kapelen e tij të ndyrë. Gjithçka që duhet të bëj nga ai çast është që ta rregulloj. Kështu që kam ndërmarrë një punë shumë të vështirë, duke shkruar, dhe e kam kthyer në një punë të lehtë, duke e rishkruar, brenda natës. Unë i këshilloj të gjithë shkrimtarët që t’i bëjnë skenarët dhe shkrimet e tjera në këtë mënyrë. Dhe sigurohuni që të më dërgoni një honorar të vogël sa herë që e bëni këtë..

Kjo eshte interesante. Pra, të krijoni një botë të papërsosur dhe më pas ta përmirësoni?

Kjo është mënyra sesi e bëj.

A keni një episod të preferuar nga pesëdhjetë e nëntë që keni shkruar?

Nuk kam një që ta preferoj mbi të gjithë të tjerët, por kam disa të preferuar që gjithmonë më pëlqen t’i shikoj. “Itchy & Scratchy & Marge”,Bart the Murderer”, “Dog of Death”, “Homeri at the Bat”,Homie the Clown”,Bart Gets an Elephant”, “Armiku i Homerit” dhe “Homer vs. the Eighteenth Amendment.”

Ju përmendët “Armiku i Homerit”, i cili duhet të jetë një nga gjysmë orët më të errëta në televizion. Bëhet fjalë për një personazh të ndershëm, të denjë dhe punëtor të quajtur Frank Grimes, i cili është çmendur nga Homeri. Në fund, Grimes-i aksidentalisht e godet veten me rrymë dhe më pas Homeri gërhet dhe flet në gjumë në funeralin e Grimes-it, për argëtimin e të pranishmëve. Jo ajo që James Brooks-i mund t’i referohet si “shumë empatike.”.

Grimey po e kërkonte të gjithë episodin. Ai nuk e miratoi Homerin tonë. Ai po e kërkonte dhe e mori. Tani çfarë ishte kjo që po thoni për empatinë?

Kam dëgjuar se një skenar i mirë për një shkrimtar të “Simpsons” do të kishte një shkallë suksesi njëzet e pesë për qind – që do të thotë, shtatëdhjetë e pesë për qind e skenarit origjinal do të rishkruhej dhe do të rregullohej dhe njëzet e pesë për qind do të ishte mbajtur. Megjithatë, për ju, përqindja e materialit të mbajtur ishte më e larta nga të gjithë shkrimtarët: pesëdhjetë për qind.

Nëse këto shifra janë të sakta, një pjesë e arsyes për përqindjen time më të lartë mund të jetë sepse gjithmonë kam reaguar me shqetësim të madh, tërbim, madje edhe tmerr, sa herë që më shkurtohej një nga shakatë. Shkrimtarët e tjerë silleshin më të matur për këtë kur shakatë u hiqeshin. Dhe shikoni se çfarë u dha kjo atyre. Tani të gjithë po qeshin me përqindjet e tyre.

Kam lexuar se ju ishit pothuajse i vetmi përgjegjës për të gjithë materialin “Itchy & Scratchy”. A i keni krijuar këta personazhe apo thjesht ju ka pëlqyer t’i shkruanit?

Të gjithë kanë bërë filma vizatimorë “Itchy & Scratchy“, por unë sigurisht kam bërë më shumë se pjesa ime. Ata ishin argëtues për mua. Nuk i kam krijuar. Por unë, së bashku me Sam Simon-in, krijuam [versionin] e këndshëm të Itchy dhe Scratchy-t, siç shihet në “Itchy & Scratchy & Marge“, gjë që ende më bën të qesh përherë.

Mes shkrimtarëve, a ishin disa nga personazhet më të njohur për t’u shkruar se të tjerët?

Mendoj se të gjithë kemi patur personazhe të preferuar. Një episod i zotit Burns ishte gjithmonë argëtues për mua. Dhe Homeri, sigurisht. Patty dhe Selma, më pak. Por të gjithë personazhet në Springfield mund të jenë komikë. Është thjesht çështje e dhënies së diçkaje qesharake për t’u thënë.

A keni qenë ju përgjegjës për përdorimin e fjalës “meh” në emision?

Kërkoj të më njihet kjo. Fillimisht e dëgjova fjalën nga Howie Krakow, drejtori im krijues në Hurvis, Binzer & Churchill, në vitin 1970 ose 1971. Ai tha se ishte fjala më qesharake në botë. Nuk e di se kur është shpikur, apo nga kush, por kam krijuar përshtypjen se ishte shumë e vjetër në kohën kur ma tha Howie.

Prezantuesi prej një kohe të gjatë i “Simpsons”, Mike Reiss, i tha një herë NPR-së se ju e keni shkruar Homer Simpson-in sikur ai të ishte një qen i madh. Është e vërtetë?

Po, ai është një qen i madh që flet. Një çast ai është njeriu më i trishtuar në botë, sepse sapo ka humbur punën, ose se i ka rënë sanduiçi, ose se ka vrarë aksidentalisht familjen e tij. Pastaj, në çastin tjetër, ai është njeriu më i lumtur në botë, sepse sapo ka gjetur një qindarkë – ndoshta nën një nga anëtarët e familjes së tij të vdekur. Ai në të vërtetë nuk është një qen, sigurisht – ai është më i zgjuar se kaq – por nëse e shkruan si qen, nuk do të gabosh kurrë.

Ju u larguat nga “The Simpsons” tetëmbëdhjetë vjet më parë, por emri juaj është ende i nderuar mes shkrimtarëve të serialit.

Sigurisht që jam i kënaqur që njerëzve ende u pëlqejnë episodet që kam bërë. Do të thosha se të gjitha lavdërimet më bëjnë të përulur, por, natyrisht, lavdërimi bën krejt të kundërtën. Por unë jam i kënaqur nga vëmendja. “The Simpsons” bëri diçka që unë nuk e mendoja të mundur: i bëri shikuesit të shikonin emrat e shkrimtarëve në shfaqjet televizive. Ndërkohë që rriteshim, ne shikonim emrat e aktorëve dhe ndoshta regjisorin, por kaq. Tani një brez i tërë shikuesish jo vetëm që i njohin shkrimtarët, por ata pyesin sesi jemi ne në të vërtetë në jetën reale. Dhe ata duan të dinë se çfarë mendojmë. Dhe të shikojnë nga dritaret tona. Ky është një lloj përparimi, dhe ne kemi “The Simpsons” për t’i falënderuar për këtë.

Jam dakord. Po shikoj nga dritarja juaj ndërsa shkruaj këtë pyetje tjetër: Çfarë mendoni për komplimentin “Swartzweldian?”

Mendoj se e kuptoj se për çfarë e keni fjalēn dhe gjithçka tingëllon shumë komplimentuese dhe i falënderoj të gjithë për këtë, por nuk mund të mos mendoj se “Swartzweldian” është fjala më e çuditshme në gjuhën angleze. Dua të them, mendova se “Oakleyesque” dhe “Vittiriffic” [pas shkrimtarëve të “Simpsons” Bill Oakley dhe Jon Vitti] ishin të këqija, por “Swartzweldian”!

Pra, si do ta përshkruanit sensin tuaj të humorit, ndjeshmërinë tuaj komike?

Swartzweldiane.

Ju njiheshit si shkrimtari i “Simpsons”, i cili u specializua në shaka rreth personazheve të çuditshëm, të vjetër amerikanë, që normalisht nuk do shfaqeshin në televizion: endacakët e makinave; plakja, ish-yjet alkolikë të TV-Western; kapitenët e detit me një këmbë artificiale dhe me një apo dy sy xhami. Çfarë ju magjeps në lidhje me këto subjekte?

Jam tunduar të them se unë i përdor të gjitha këto referenca të vjetra, sepse më japin më shumë ndihmesë për të nxjerrë humorin, më shumë lëndë të parë, sesa nëse do të kufizohesha vetëm me gjërat që ndodhën këtë javë. Por, në fakt, unë përdor kryesisht referenca të vjetra sepse jam i vjetër. Nuk e di se çfarë ndodhi këtë javë. Ose javën e shkuar. Dhe nuk dua ta di. Jam i kënaqur pikërisht këtu në 1936-ën e vjetër të mirë.

Por është më shumë se kaq. Ju nuk jeni njëqind e dhjetë vjeç. Kishte diçka në atë kohë dhe në atë mënyrë jetese që ju duhet ta doni dhe ta respektoni mjaftueshëm për të shkruar shaka, apo jo?

Unë jam një adhurues i historisë, kështu që mendoj se më pëlqejnë Alf Landon-i dhe shakatë e luftës me llogore, më shumë se shumica e njerëzve. Por unë mendoj se ju e keni gabim që unë nuk jam njëqind e dhjetë vjeç.

Kush është Alf Landon-i?

Ai ishte kandidati republikan për president, në vitin 1936, kundër F.D.R.-së. Ai u mund shumë keq.

Cilat janë ankesat tuaja specifike për të shkruar komedi? A ka shprehje të figurshme që i shihni në TV apo që i lexoni, që ju çmendin?

Jo majmunët. Majmunët nuk janë qesharakë. Kur isha i ri mendoja se të gjitha komeditë ishin qesharake. Nëse nuk e shihja humorin e një shakaje, padyshim që ishte faji im. Por më pas, në vitin 1961, erdhi premiera televizive e “The Hathaways“, ku luanin Jack Weston, Peggy Cass dhe Marquis Chimps. Nuk ishte aspak qesharake. Edhe unë arrija ta kuptoja. Dhe fajësova majmunët. Ata po shkatërronin komedinë. Pra, jo majmunët, ju lutem, dhe nëse duhet t’i përdorni majmunët, për hir të Zotit, mos u vini kapele.

Fansat e Simpsons ndonjëherë flasin për një “epokë të artë” dhe ata shpesh pretendojnë se ajo zgjati deri në vitin 1998 apo më shumë. A jeni dakord që ka patur një kohë të tillë?

Do lë historianët e televizionit ta debatojnë këtë. Unë do të them se gjithmonë kam menduar se sezoni 3 ishte sezoni ynë më i mirë individual. Deri në sezonin 3, ne kishim mësuar sesi t’i përpunonim episodet e “Simpsons” të klasit të parë me një rregullsi befasuese, kishim krijuar një kast të madh personazhesh për të punuar me të, as nuk i ishim afruar mbarimit të linjave të tregimeve dhe stafi ende nuk ishte lodhur nga puna e tepërt. Sezoni 3 ishte një vit argëtues për të qenë në dhomën e shkrimtarëve të “Simpsons” dhe mendoj se kjo duket në vepër.

Pas “The Simpsons”, ju vazhduat në shfaqjen tuaj, “Pistol Pete”, një parodi e perëndimorëve të viteve 50. Nuk u transmetua kurrë dhe vetëm një plot u xhirua, por është bërë një sitcom legjendar “i humbur”, veçanërisht pasi u postua në YouTube. Mund të flisni për mënyrën sesi u realizua shfaqja?

“Pistol Pete” ishte vetëm një skenar specifik imi që u vu në tavolinën e agjentit tim në kohën e duhur. Mendova se Stephen Kearney, aktor australian shumë qesharak, do të bënte një Pistol Pete të admirueshëm. Dhe Fox-i me sa duket ishte në një humor të mirë atëherë, kështu që u bë një marrëveshje dhe, papritmas, pata rreth njëqind e gjashtëdhjetë njerëz që punonin për mua dhe një afat që po afrohej me shpejtësi. Pra, kini kujdes kur shkruani skenarët e specifikave. Ato janë dinamit.

A keni shkruar skenarë specifikë ose filma që keni provuar, ose që ende po përpiqeni t’i prodhoni? A ka ndonjë që qarkullon nëpër sirtarët e drejtuesve?

Kam shkruar shumë gjëra të specifikave në kohët e vjetra. Pjesa më e madhe e tyre meriton të qëndrojë në cilindo sirtar ku ka përfunduar. Por disa prej tyre, siç më kujtohet, janë mjaft të mira. Një projekt që do të doja të kisha arritur ishte një skenar filmi që shkrova të quajtur “Fearless Fosdick”, bazuar në personazhin komik [Dick Tracy parodi] nga Al Capp. John Landis do të drejtonte. [Landis tha se nuk e mbante mend projektin, por që dukej një ide e mrekullueshme.] U bënë disa drafte. Pastaj projekti thjesht u zbeh, për disa arsye. Ndoshta ato drafte kishin të bënin me të. Gjithsesi, do të kisha dashur ta kisha parë filmin. Do të kishte qenë shumë, shumë idiotësi.

Ju filluat t’i botonit romanet tuaja komike në vitin 2004, me “The Time Machine Did It”. Më tregoni për krijimin e syrit privat Frank Burly, personazhi kryesor në të gjithë romanet tuaja përveç dy prej tyre.

Detektivët e fortë janë personazhe të shkëlqyer. Ata kurrë nuk e dinë se çfarë po ndodh, përpiqen t’i zgjidhin misteret me grushte, bëjnë proçka në të gjithë vendet e gabuara, kritikojnë njerëzit me armë dhe goditen nga të gjithë. Në fund, mënyra e vetme për t’i bërë ata që të gjejnë përgjigjen e një misteri është që t’i fërkojnë fytyrat e tyre të vrazhda në të. Pyesja veten nëse kishte një mënyrë që unë të krijoja një detektiv të vrazhdë, i cili dinte edhe më pak për atë që po ndodhte. Dhe mendoj se ia kam dalë.

Një nga shakatë e mia të preferuara të të gjitha kohërave është nga “The Time Machine Did It”: “Po flija si një fëmijë – zgjohesha çdo tre orë duke bërtitur dhe duke dhjerë në pantallona”.

Vite pasi u botua “The Time Machine Did It”, pashë John McCain-in duke përdorur një shaka të ngjashme në një talk show natën vonë pas ofertës së tij të dështuar presidenciale të vitit 2008. Planifikova ta përdorja këtë vjedhje të pronës intelektuale në avantazhin tim nëse ai do të kandidonte përsëri. Gjithsesi, u gëzova që i pëlqeu shakaja.

Unë i dua fillimet e librave tuaj. Nuk humbisni kohë duke u futur në plot dhe komedi. Nga “Dead Men Scare Me Stupid”: “Epo, ata gjetën Amelia Earhart-in. Ky është lajmi i mirë. Fatkeqësisht, e gjetën në bagazhin e makinës sime.”

Askush nuk dëshiron të lexojë një libër. Ju duhet t’i bini në sy me diçka emocionuese në paragrafin e parë, ndërsa ata janë në procesin e hedhjes së librit. Nëse është mjaft emocionuese, ata do të ndalojnë dhe do ta lexojnë. Pastaj ju duhet të vendosni diçka edhe më emocionuese në paragrafin e dytë, për t’i thithur ata më tej. Dhe kështu me radhë. Është rraskapitëse për të gjithë, por duhet bërë.

Pse vendosët të ndiqni rrugën e vetë-botimit, në vend të botimit tradicional?

Është më e lehtë, më e shpejtë dhe nuk ka argumente, sepse të gjitha vendimet janë tuajat. Nëse dëshiron ta shkruash librin tënd me gabime të shumta drejtshkrimore, presje të gabuara dhe shaka me funksione trupore për të mitur, botuesi yt (ky je ti!) është me ty njëqind për qind. Ai do të të mbështesë gjatë gjithë rrugës. Është lloji i kontrollit që ëndërrojnë të kenë shkrimtarët. Sigurisht, një botues tradicional mund të organizojë turne librash për ty, të cilat unë nuk dua t’i vazhdoj gjithsesi, si dhe të bëjë që libri yt të shfaqet dukshëm në libraritë, të cilat nuk ekzistojnë më dhe, teorikisht, të paktën, të të bëjë me më shumë pará, të cilat i urrej, por ato, mendoj, janë sakrifica për të cilën ia vlen të bëhen për ta patur atë kontroll. Tani, për të qenë plotësisht i sinqertë dhe i vërtetë me lexuesit tuaj, më duhet ta pranoj se fillimisht u përpoqa të ecja në rrugën tradicionale të botimit të librave, por pasi kisha rrahur gishtat për gati një muaj duke pritur një përgjigje për letrën time, e humba durimin dhe sapo e publikova vetë. Dhe sapo fillova, u tërhoqanga kjo.

Ju jeni në Twitter – të paktën, mendoj se ky është Twitter-i juaj – si @JJSwartzwelder. Shumë nga postimet tuaja janë fragmente nga librat tuaj. Pse të mos postoni edhe shaka të reja?

Po, @JJSwartzwelder jam unë. Unë thjesht përdor Twitter-in si një billboard për të paralajmëruar njerëzit kur një libër i ri imi po del, dhe për të promovuar paturpësisht të vjetrit. Sa herë që mendoj për shaka të mira këto ditë, gjithmonë përpiqem t’i inkorporoj ato në cilindo libër që po shkruaj tani për tani. Që do të thotë se gjithçka që më ka mbetur për të përdorur në tweet janë shakatë e këqija që mendoj. Si shërbim publik, kam vendosur t’ua kursej të gjithëve këto shaka.

e keni vlerësuar efektin që ka pasur “The Simpsons” në mbarë botën?

Më pëlqen të mendoj se “The Simpsons” ka ndihmuar në krijimin e një brezi djemsh të mençur, të cilët jetojnë në një botë ku të gjithë janë duke përgatitur diçka. Nëse kjo është gjithçka që kemi arritur, përveç miliarda dollarëve që kemi bërë, unë jam i kënaqur. Ajo që më habit është se sa njerëz e kanë parë shfaqjen. Kur “Itchy & Scratchy & Marge” u transmetua për herë të parë, në dhjetor 1990, kishte 22.2 milionë shikues. Zoti e di se sa shumë e kanë parë atë përmes rishfaqjeve ose transmetimit që atëherë. Sot, një shikueshmëri solide për një shfaqje në rrjetin televiziv do të ishte rreth gjashtë apo shtatë milionë. Dhe kur u transmetua ai episod, shfaqja mund të shihej vetëm në dy të tretat e vendit. Dhe në disa vende, si Bostoni, njerëzit mund ta shihnin atë vetëm në stacione të dobëta UHF. Suksesi i papritur i “The Simpsons” bëri që të gjithë në Amerikë të dëshironin të kishin një stacion Fox në qytetin e tyre menjëherë. Ai e bëri rrjetin.

Ndonjë këshillë për ata që duan të bëjnë karrierë duke u përpjekur t’i bëjnë njerëzit të qeshin – përtej mospërfundimit të një pjese me rreshtin “P.S. Bie erë!”?

Shkruani për atë që ju bën të qeshni. Të paktën do të qeshni prej saj.

_________

Mike Sacks-i është autor i disa librave, duke përfshirë “And Here’s the Kicker” dhe “Poking a Dead Frog”. Librat e tij “Stinker Lets Loose!” dhe “Randy” u publikuan vitin e shkuar.

Përktheu: Arlinda Guma

E padukshme-Herman Çuka

in Letërsi/Tharm by

Herman Çuka

Unë nuk qava beharë e do qaj babanë“: kjo e thënë e dëgjuar nga nëna ime – “mamka” – siç i thërrisnim ne, e trasmetuar nga një kohë e pasme e largët, e dëgjuar nga nëna e saj, kishte lidhje me një rrëfenjë, të një kohe, kur ishte gati krim të vije në jetë vajzë.

[Ishte dimri i vitit 1926…]

Mëngjesi ishte derdhur qëkur mbi Gjol (quajtur kështu qëmoti “liqenin” në gjuhën popullore), e përsëri dita ishte aq e zbehtë si meiti.
Bënte një i ftohtë i hidhur, që të thyente kockat nga spazmat… si ethet e kuqe spanjolle… Kështu ia torturonte asaj atë trup të brishtë, të mbuluar me më shumë rrecka, se ajo vetë. Këtë e shoqëronte edhe krisma e karthjeve (sikur të ishin brinjë, brinjë pemësh, e pemët trupa) dhe silueta e saj që ulej e çohej ritmikisht.
Miria thyente degë e mblidhte karthje të thata për barrën që duhej të çonte çdo mbrëmje, mbas punës rraskapitëse në arë.
Ndali një hop, hodhi vështrimin tej, u fryu duarve të përskuqura e të rrjepura nga morthi prej fortësisë së drurit.
Bukuria mahnitëse e Gjolit nuk i bëri përshtypje me gjithë atë mrekulli blu e pasqyrimin e dritës në mijra vezullime.
Për të ishte një ditë si të tjerat e aq më tepër ishte një ditë dimri, që të kafshonte pa mëshirë, edhe pse sapo kishte hyrë fryma e ftohtë e dhjetorit; “allaturka”, siç e quanin qëmoti gjysmën e parë të dhjetorit, e “allafrënga”, gjysmën e dytë. 

Zogj të shumtë, zgalemë, çafka, guza, fluturonin mbi ujë dhe ngriheshin bashkë me gjahun e pasur të Gjolit në sqep.
Një klithmë shtërgu trembi atë idil natyror e më tej u pasua nga një tjetër përplasje flatrash. Ishin një tufë guzash ngjyrë hiri të errët që ikën të trembura krahut të Lenies, e shkuan të fshihen poshtë resjeve, vende-vende në ngjyrë të verdhë të pjekur e  kafe dhe ende në të gjelbër deri poshtë ujit në të errët gati të zi.

“Ti qofsh e mallkuar moj ditë që më pate lindur”; foli me zë më tepër pikëllues se të zemëruar, që iu mbyt në grykë, sikur të ishte një hon i nëntokës.

Kështu e pat mallkuar ditën (jo atë) edhe e ëma e saj kur e pat lindur një ditë të vështirë në arë, me ndihmën e vjehrrës e anesë, xhaxhovicës, ndërsa i ati e kish sharë keq të ëmën.
Nuk dite të bësh djalë, këtë kishim mangut, një gojë më tepër për të ngopur”.
Sikur Miria të ishte bagëti e vathës dhe e shoqja, si grua që ishte, nuk pat ditur ta blinte të duhurën (…)!

Duart i kishte të mpira, por më tepër nga i ftohti sesa nga lodhja. Kishte filluar të punonte aq herët sa nuk e mbante mend.
I dukej sikur ishte kështu këtu qëkur kishte rënë nga mitra e së ëmës.
Nuk mbante mend asgjë të bukur nga fëminia, edhe pse nuk ishte më tepër se gjashtëmbëdhjetë vjeç (nëse s’do kish vdekur e ëma, do ta kishte martuar qëkur i ati, por shëndeti i keq e kish vënë poshtë, dhe i nevoitej.)
Aq e gjatë i dukej jeta ose më saktë; si e pakohë!
I ati s’ia kish hedhur kurrë sytë. As në bukëvalen e navigjeve, kur gjindja e pakët e fisit e uronin në vend: “të t’rrojë çupa“! E trokisnin filxhanët e baltës me raki të fortë shoqëruar me ngushëllimin barbar;
e së shpejti me një djalë!
Nëna e saj, kruspull nën peshën e fajit, e shihte me ca sy të zbrazët atë masë; të vocklën mishtore, të mbështjellë në shpërngënj brënda djepit. E dukej sikur i lutej dhe e qortonte bashkë,
pse nuk vdiqëm të dyja ditën kur linde, pse ky fat?

Miria e urreu të atin që ditën kur ai i bërtiti për herë të parë.
Sapo kishte filluar të ecte lirisht, duke rendur drejt tij me gëzimin e pafajësinë dhe të fëmijës për të prekur dashurinë e prindit, dashuri brenda instiktit të njeriut.
Ai e pa egër me sytë si të bishësh, aq sa ajo u këput përtokë pa i arritur fytyrës, flakërima e shpullës…
Qëroma sysh këtë gjë..”, i ulëriu si bishë së shoqes.
Që nga ajo ditë nuk iu afrua më, me gjithë vitet. U kthye në hije. Edhe pse iu bë krah pune më vonë, e punonte më shumë se kushëriri, djali i xhaxha Hysenit.
Përpjekur me gjithë forcën për të “merituar” sadopak dhe dashurinë e të atit, mbetur e ngurosur diku thellë në shpirtin e tij të ashpër. Por më kot!
Megjithē përpjekjet, ajo mbetej e papërfillshme në vëmëndjen e tij.
Nuk dëgjoi kurrë një fjalë të mirë, ndërsa për ngrohtësi as që mund të bëhej fjalë. Mbase këtë akull rreth tyre e shtonte mungesa e një fëmije tjetër, pa dyshim mashkull.
Por jo vetëm që nuk erdhi djalë, por as një fëmijë i dytë vajzë, të paktën për Mirien do ishte jo vetëm gëzim por dhe ndarje përgjysmë e “fajit” që pat lindur vajzë.
Shpërfillja, e shumëfishuar edhe më tepër pas vdekjes të papritur të nënës së saj, pas një lëngate të pashpresë nga turbekulozi.
Dita kur e ëma dergjej në shtrat atë ditë të fundme, të përzishme, rrethuar nga gratë e fisit të fshatit, kishte lënë shënjë në shpirtin e saj. Ajo, e strukur diku, e harruar nga të gjithë, si një kafshëzë e burgosur. Nuk arrinte të qante me zë, qante nga brenda me një vajtim më tepër mëshire.I lutej nënës së saj me shpirt që ajo ta merrte me vete. E pat shpresuar deri në çastin e fundit që e ëma të çohej e ta thërriste që ta ndiqte pas. Por më kot, asgjë nuk ndodhi përveç ikjes së nënës. Mbështjellë me një mbulesë të bardhë (qefini) në një vig mbi supat e katër burrave… Dhe njerëzia që kur iknin nga shtëpia e tyre, sikur fikeshin me natën që po binte më e errët se kurrë dhe e heshtur si frika, edhe për të atin që u faneps te porta, sikur të ishte prej guri. 

Tashmë kishte kohë që duhej të kujdesej për të atin, i cili kishte mbi dy muaj që dergjej në shtrat (…)
Ku je moj gjë e gjallë, hajde se më therrin kockat; i bërtiste ai kur kthehej në darkë nga punët e rënda në arë.
Dhe për më tepër, pa marrë frymë mirë, duhej të kujdesej për atë të uruar, bardhoshe, kështu e quante lopën kur e milte dhe e pastronte tërë dashuri. Sepse ajo jo vetëm që ishte burim ushqimi, por ishte qenia e vetme e dashur mbas qenit,Torit, që e shoqëronte ngado, madje edhe kur flinte, ai shtrihej afër këmbëve të saj. Edhe ai ishte i trishtuar dhe e shihte me ca sy melankolikë sikur ta kuptonte vetminë e saj, ndërsa macet ishin të egra si vetë dreqi.
S’kishin faj. Me shqelmat e ngrëna nga i zoti mirë dhe aq, të paktën këmbë miu nuk dukej në vatër, as në hambarët më shumë bosh se plot…
Kësaj “ferme” i shtoheshin dhe dy pula e një këndez (si një orë e kurdisur mëngjesit pa lindur dielli mbi Mal të Thatë. Si për inat të Miries, edhe ai pat marrë hijen e burrit të shtëpisë).

Orët e pakta të dritës, gjatë dimrit mbaronin shpejt, e nata binte herët duke rënduar mbi fshat pa u kthyer mirë nga gjahu peshkatarët e pakët. Kur kishin gjah të bollshëm ata i thërrisnin Miries nga qoshku i shtegut (se edhe Tori, sa u ndjente hapat, atyre dhe kalimtareve të tjerë, kreshpërohej e fillonte e lehte, vetëm zëri i saj e qetësonte). Ajo, rendtte tërë gëzim duke hapur peshtemallin, e aty fluturonin një tufë cironkash o ndonjë mërenkë o skobuz i vogël, se për tjetër s’bëhej fjalë. Por, dhe këto ishin një gosti e shijshme si veçanti, që mundej falë mëshirës së tyre t’ia lejonte vetes dhe qenies tjetër. Kur kishte tepri, gëzonin edhe macet edhe qeni.
Kishte mësuar t’i gatuante mirë nga e ëma, e cila pat qenë një amvisë e veçantë dhe mjaft nikoqire, me gjithë varfërinë e dukshme…

Sëmundja e të atit, po përparonte si një brejtës i padukshëm, për fatin e keq të mungesës së mjekut dhe mjekimeve të duhura, të pamundshme në atë  dimër të egër si kurrë më parë.
Gjithashtu edhe i ftohti bëhej mbizotërues në atë shtëpi të vjetër, kur ajo mbyllte portën, e dilte e vihej në punë pa çelur mirë dita.
Ndonjëherë të atit i gjendeshin të afermit. Vëllai më i madh i tij, që i sillte edhe për të ngrënë, edhe e ndihmonte të ndërronte pozicionin, ndryshe mbetej shuk gjithë ditën, se dhe ata kishin punët e hallet e tyre.

Plaç se më vrave” iu hakërrye Miries, kur kjo po e ndërronte e pastronte sikur të ishte fëmijë.
Miria, krejt pa pritur ndaloi pa e kuptuar as vetë.
E përfshiu të atin me ato krahët e vet gati fëminore, por gati-gati si të një burri.
Puna e rëndë dhe vuajtja e kishin farkëtuar para kohe. Por megjithë frikën që kishte nga ai, e pat dashur me dhemshurinë dhe urrejtjen e fëmijës.
I kapi fytyrën me duar, e pa për herë të parë në jetën e saj, në sy. Në ata sy, që nuk ua pat parë kurrë ngjyrën. Zbrazëti… dhe thellë tyre mbretëronte përçmimi, asgjë tjetër nga ajo që pat dashur dhe imagjinuar netëve, kur mbytej ngashërimeve pa zë, nën mbulesat e pakta të gjumit.
Pat imagjuanuar atë dritë të butë të ngrohtë si në sytë e vetëm të anesë, (e rrallë, sytë e së ëmës që ishin edhe të bukur, por të dëshpëruar) kur mblidheshin rreth oxhakut në netët e pakta, kur ikte fshehtas te shtepia e saj (anesë) e cila u tregonte përrallat, fëmijëve, me trimat e të bukurat e dheut… Ishte një tregimtare e mrekullueshme aneja dhe mjaft e dashur. Në fund iu jepte herë arra, herë gështenja o ndonjë kajkushkë, sipas motit e mundësisë.
Peshtemalli i saj ishte dhe si puna e kanistrës magjike, gëzim i të vegjëlve.
(…)

E shkundi fort të atin, aq sa atij i mbeti fjala në grykë dhe u llahtaris krejt nga ky shpërthim i beftë i “gjësë”, i asaj që pat qënë gjithmonë një shërbëtore e bindur e prindërve të vet!
Si s’më thirre kurrë në emër, po nëna e di si quhej? Se edhe atë s’e pate thirrur kurrë në emër. Iku nga kjo botë pa emër dhe unë nuk e di si quhej për fajin tend!
Duart po i dridheshin keq, e lëshoi si dëng, e përherë të parë shpërtheu në një ngashërim spazmatik lotësh e ngërçesh.
E më tej qau veten e saj me zë, lindjen e mallkuar dhe vdekjen e së ëmës, për herë të parë, aq fort, më tepër si vajtim i mbledhur brenda. Si një shpërthim përroi.
Oh’ … ndërsa ai heshtte së bashku me muret e vjetra!



I ftohti nuk i ndahej kurrë dimrit, në shtëpi në trup, në shpirt… 
Urrente dëborën, të bardhën, edhe për faktin se desh pat vdekur njëherë duke u përgjumur, kur ishte më e vogël dhe patën shkuar me nënën të mblidhnin karthje, në grykën e Hotolishtës. I pati zënë papritur furtuna, siç ndodh jo rrallë në ato anë. Kishin gjetur një grykë rrëzë kodrës bashkë me të ëmën, për t’u mbrojtur nga era e fuqishme dhe dëbora, duke pritur që të pushonte.
Nëna e pat shpëtuar me frymën saj duke i fërkuar; fytyrën, duart, krahrorin. I  thërriste, fort me sytë me lot…
Korba se më trembe!” Këto patën qenë fjalët e saj kur çeli sytë, mbas përhumbjes nga gati vdekja, kur të merr “gjumi i bardhë” i dëborës (dhe në ditë me borë kishte ikur edhe nëna e mjerë).
Por ajo ishte ndier e lumtur që gati desh kishte vdekur dhe që e kishte trembur të ëmën. Për faktin që kishte kuptuar se ajo (nëna e saj) thellë-thellë e donte të bijën, pavarësisht asaj sjelljeje të ftohtë, gati indiferente kundrejt saj, pa e shfaqur dashurinë e nënës për fëmijën. Mbase edhe ajo e kishte frikë të shoqin, dhe për këtë shkak, nuk guxonte ta përkëdhelte se mos ai inatosej keq, e kanosej mbi fëmijën.
E kështu, me kalimin e kohës, u bë zakon i pavetëdijshëm indiferenca ndaj së bijës. Por në fshehtësi, përsëri kishte ca çaste që e vështronte me sy fajtorë e përgjërues, dhe madje fshehtas, ose kur mbeteshin të dyja i jepte të hante me tepër asaj se vetes, edhe pse ishte më e vogël…

Dimrat mbizotëronin në shtëpinë e saj…
e ajo vijonte të urrente me një ndjesi të pazakontë të fohtin, dëborën, dimrin dhe të atin…
Dengu me karthje sot ishte më i rëndë se kurrë, e seç ndjeu në vetvete kur degjoi zërin e nuses së kushëririt;
Mirie, o Mirie, po ku je moj korbë se të vdiq yt atë. E gjeti të mbaruar Amiri, të rënë shuk përtokē.”
Drita, më shumë dihaste sesa fliste nga nxitimi dhe meraku sesi do ta priste atë kob Miria.

Nuk nxori asnjë fjalë, ngriti barrën mbi kurriz si gjithmonë dhe mori tatëpjetën për të zbitur në fshat. Nusja e kushëririt e ndiqte nga pas, si e shushatur nga mosreagimi i saj. Vetëm fytyra i ishte zbardhur, edhe pse zakonisht kishte ngjyrë të errët, të pjekur nga dielli si verës dhe dimrit. Edhe sytë i ishin nxirë më tepër, në një ngjyrë arre, të errët si nata, sikur donin t’i fshihnin atë që donte të nxirrte jashtë.
Shpirtin e kishte të trazuar ato çaste, edhe pse ca lotë të rëndë i mbante pa rënë, me gjithë peshën e tyre, të mbushur plot me ndjenja të përziera si erërat e trazuara, Grykës së Lumit që rridhte nga Mali.

Kur hyri në shtëpi e priste një skenë gati si në një botë tjetër.
Në mes të dhomës së miqve, i vdekuri!
Kishte marrë një hije sikur të ishte shte bërë prej plumbi nga i ftohti. Përreth tij hijet e atyre pak plakave të ardhura për të ruajtur meitin (i ngjanin si ca gra legjende të treguara dikur nga aneja, sikur duhej ta ruanin nga ajo të përshpirturin, prej zemërimit të saj….)
Për çudi të vetes, ajo nuk ndiente
asgjë për të.
As urretjen e mbledhur shuk në gjithë ato vite!
Dukej sikur ia pat bërë bohçe të atit, megjithë atë emërimin e saj prej tij, “ajo gjëja“, kur e pyeste në gjallje të shoqen…
Përkundrazi, ndihej e lehtësuar sikur ta kish hequr nga vetja bashkë me të “ℎ𝑢𝑎𝑗𝑖𝑛”..
Nuk nxorri as një pikë lot, si dikur kur ishte fare fëmijë. Kur hante shpullë prej tij, meqë i binte nga dora gjymi i rëndë ndërsa i shtinte ujë të lante duart para se të falej.
Ai ,”besimtar i mirë”!
(…)

Gjatë kthimit nga varrezat edhe ato të moçmet kishin marrë fizionominë e katakombeve të vjetra, të ngrëna nga varfëria, aq sa dhe vdekjes nuk i vihej aty të përtypej. Përveç atje ku dergjeshin ato të “oxhaqeve”, siç quheshin të kamurit buzë Gjolit.
Oh’ atij Gjoli që i gëzohej fshehur, nga frikë e të atit … që dhe këmbët nuk guxonte të fuste as verës së nxehtë kur ishin bashkë.

Seç ndjente një gëzim të egër, që i  lëvrinte nëpër trup, me ca mornica jo si puna e të ftohtit gërryes (ndjenjë e panjohur asnjëherë, të cilës nuk dinte t’i jepte shpjegim) për vdekjen e tij, edhe pse kishte mbetur fillikat.
( …)

Semos nuk ke qenë ndonjëherë fillikat ti!”
I foli vetes me zë, si t’i fliste e ëma që përtej…
Ato pak plaka, që kishin mbetur i përshpëritën njëra -tjerës;
Si nuk qau fare, si nuk nxori asnjë pikë loti”?!
Miria i dëgjoi megjithë përhumbjen dhe u përgjigj pa asnjë tingull:
Unë s’qava beharë e ikur, jo për babanë që s’e pata kurrë.”
Plakat, si hijet e natës në legjendat e anesë, shkulën faqet e lëshuan ca britma që ngrinë në brymë si frymë lugati;
qenka çmendur ngaqë mbeti fillikat korba “
Mirija i dëgjoi përsëri dhe ia shkrepi një të qeshure për herë të parë, me zë të lartë, dhe aq më paturpësisht, e çliruar dhe e gëzuar që do të ishte vetëm… 
Të nesërmen, kur u zgjua, doli me vrap e tërhequr nga drita që depërtonte nga plasat e portës.
Aq shumë kishte fjetur, si kurrë më parë!
Jashtë kishte dalë mbi mal të Thatë një diell, sa një saç gjigand (kështu e quante ajo )
Filloi të hapte krahët e hollë si karthjet dhe i zgjaste e i zgjaste që t’i mblidhte për herë të parë në zemër rrezet e ndritura e të ngrohta të diellit të munguar…

Më pëlqejnë librat tuaj- Charles Bukowski

in Letërsi/Përkthim/Tharm by

Më pëlqejnë librat tuaj- Charles Bukowski

Në rreshtin e basteve, ca ditë më parë,
burri pas meje më pyeti:
– Mos jeni gjë Henry Chinaski?

– Hëmmm, – iu përgjigja unë.

– Më pëlqejnë librat tuaj,, – vazhdoi ai.

– Faleminderit, – i thashë.

– Kush ju pëlqen në këtë garë? – më pyeti ai.

– Hëm, – u përgjigja unë.

– Mua më pëlqen kali i katërt, – më tha ai.

Unë hodha bastin dhe u ktheva në vendin tim…

Ca ditë më vonë, garën tjetër, jam në radhë dhe ja ku është i njëjti burrë
duke ndenjur pas meje sërish,
ka të paktën 50 rreshta te dritaret
por ai duhet të gjejë timen sërish.

– Unë mendoj se kjo garë favorizon ata që janë më afër, – më tha ai pas qafe. – Pista duket e rënduar.

– Dëgjo, – thashë pa parë përreth, – sjell ters të flasësh për kuajt në pistë…

– Çfarë rregulli është ky? – më pyeti ai. – Zoti nuk vë rregulla…

Unë u ktheva dhe e këqyra:
– Ndoshta Ai jo, por unë po.

Pas garës që pasoi
u futa në radhë, hodha një vështrim pas meje
ai nuk ishte aty:

Humba një tjetër lexues:

Humbas 2 apo 3 në javë.

Aq më mirë.

Le të kthehen te Kafka.

Përktheu: Arlinda Guma

BALADA E KUKLLAVE -Herman Çuka

in Letërsi/Tharm by

BALADA E KUKLLAVE -Herman Çuka

Kukullat e vjetra
të fjetura,
mbuluar
nga hiri i harresës
në shtëpinë e drunjtë,
braktisur livadhit,
në malin e egër.

Ajo, ditën e paqtë,
si një e moçme kërrusur,
në fëshfërimë
flet me zogjtë,
me erën treguar historinë,
natën, zonjë hijerëndë,
i mbron prej hijesh lajkatare,
tentuar tinëzisht t’ia vjedhin,
kur e merr i pabesi gjumë…

Kukullat e vjetra,
zgjohen me hënë të plotë,
lahen në ujëra
të rrjedhura ferr-parajsë,
nën kandile të ndezur,
në frymë mistike
prej një engjëllmëkatari,
varurdënuar portës
as’ brenda
as’ jashtë,
pse puthi dikur
në buzë kukullën e bukur.

Ato shkojnë të kuqin buzës,
fytyrës së zbehtë-vdekur,
mbuluar në pudër,
veshin kimonotë
e hijshme, lënë në komonë
e brejtur,
dikush një sy të rënë
vënë kafkës boshe,
një tjetër mbathur
këpucët e kuqe,
kërcyer në tango kurrëmbaruar,
tjetra ngjit krahun, këputur
në betejën e nderit
si samurai i fundit.

Ndërsa,
nga kthina,
e kaltër,
një e bukur,
me flokët e zinj supeshderdhur,
karficës së argjendttë i shtoi
lule lotusin e bardhë, për hir të kapitenit,
këndoi
dhe arien “M. Butterfly”, të Puccini-it,
me muzikë prej pianos,
ku luanin duart e mbetura
të mjeshtrit,
trup humburvjedhur.

Të tjerat,
rrotull i vallëzonin,
mahnitur
hijet e egersuara të pyllit,
mbetën stepur,
prej të gjithëve rrodhën lotë të blertë,
në vatër u ndezën dy zemra në flakë
në yll të mëngjesit,
gjithçka në hire shndërruar,
si mbas një rituali,
antik-magji
dashuruar!



Kush tha se vdesin dashuritë?!…
kështu, nëse thoni,
provoni të hyni me hënë të plotë
te shtëpia e drunjtë
me kukullat e vjetra,
dhe më pas, ejani më tregoni ,
nëse vdesin dashuritë?! …

12/6/2014

Cremona, Itali

Zeniti i pikëllimit-Charles Bukowski

in Letërsi/Përkthim/Tharm by

Zeniti i pikëllimit-Charles Bukowski

I dëgjoj madje edhe malet
mënyrën sesi ata qeshin
gjithandej faqeve të tyre të blujta
dhe poshtë në ujë
të qarën e peshqve
dhe ujin
e bërë prej lotëve të tyre
e dëgjoj ujin
në netët që pi për të harruar dhimbjet
dhe trishtimi bëhet kaq i madh
e dëgjoj te tik-taku i orës
ai bëhet xhungë mbi komodinë
bëhet letër në dysheme
bëhet lugë këpucësh
biletë lavanderie
ai bëhet
tym cigareje
që ngjitet në një faltore bimësh të errëta kacavjerrëse…
nuk ka rëndësi
kaq pak dashuri nuk është dhe aq keq
ose kaq pak jetë
çfarë ka rëndësi
është guximi për t’u ngjitur nëpër muret e jetës
dhe unë kam lindur për këtë
kam lindur për të trazuar trëndafilat në shëtitoren e të vdekurve.

Përktheu: Arlinda Guma

 

PLANET I RRAHUR ME GRUSHTE-Sueton Zhugri

in Letërsi/Tharm by

PLANET I RRAHUR ME GRUSHTE-Sueton Zhugri

Jam si një planet i fragmentuar,
ku një lloj komete ka goditur në ballë
e një tjetër në veshka,
një në Tiranë e tjetra në
Mare Serenitatis në Hënë,
e duke rrotulluar kuptimet
në të majtën e kraterit të humbjeve
mësoj se
çdo pikë e yjeve të qiellit
është e përfytyruar.
Dule pluskuar hapësirën si dëshirë të copëzuar,
me ç’pres një dorë magjike
në një orë stoike
të rendisë eshtrat e mia të ideve
në një mozaik burimplotë
një reshtim pothuaj ushtarak,
fragmente kapotash mbushur
me medalje ironie
që satelitizohen rreth ëndërrimit.

24.5.19

Kishte ardhur koha që të tregoja historinë tonë/Jenny Erpenbeck flet për librin “Kairos”, fituesin e çmimit International Booker

in Letërsi by

Lisa Allardice

“Çfarë është një “no-brainer?” pyet romancierja gjermane Jenny Erpenbeck përkthyesin Michael Hofmann. Është mëngjesi pasi atyre u është dhënë bashkarisht çmimi International Booker dhe Hofmann-i sapo e ka përdorur shprehjen për të përshkruar vendimin e jurisë për t’i dhënë çmimin e këtij viti romanit të fundit të Erpenbeck-ut, “Kairos”, të cilin e ka përkthyer Hofmann-i.
Por romani nuk ishte aq “no-brainer” atje në atdhe, ku, pavarësisht se Erpenbeck-u është një nga romancieret më të famshme të Gjermanisë, “Kairos” nuk u shfaq në listën e asnjërit prej çmimeve letrare më prestigjioze të vendit.
Tani Erpenbeck-u është bërë autorja e parë gjermane që fiton çmimin International Booker qysh kur ky i fundit u krijua gati një dekadë më parë, duke e hedhur botën e botuesve gjermanë në një karusel. “Ata janë paksa në panik,” qesh ajo.
57-vjeçarja ka shkruar vetëm katër romane, duke filluar me debutimin e saj të mirënjohur “Visitation” në vitin 2010 (të gjithë janë përkthyer në anglisht). Ende emri i saj shfaqet në mënyrë rutinore kur vjen koha e Nobel-it, dhe New York Times-i së fundmi e përshkroi atë si “ndër romancieret më të sofistikuara dhe më të fuqishme që kemi”.
Romani i saj i dytë, “The End of Days“, i cili flet për një grua hebreje të lindur në Galicia në vitin 1900, fitoi Independent Foreign Fiction Prize në vitin 2015. Romani i tretë i saj, “Go, Went, Gone”, i cili tregon historitë e një grupi refugjatësh afrikanë në Berlin. ishte në listë për çmimin International Booker në vitin 2017.
Puna e saj përfshin gjithashtu tregime, drama dhe nonfiction.
Hofmann-i është në mënyrë të ngjashme një nga figurat e letërsisë më me ndikim të Gjermanisë: poet dhe kritik (i njohur për punët e tij elegante), si dhe një përkthyes i jashtëzakonshëm.
Por kjo është hera e parë që ai punon me Erpenbeck-un. “Kam qenë kryesisht përkthyesi i klasikëve gjermanë të shekullit të 20-të,” thotë ai. Me leximin e parë të “Kairos”, atij iu duk “një libër krejtësisht i mahnitshëm, i parezistueshëm. I parezistueshëm dhe gjithashtu i paparashikueshëm.”
“Kairos” rrëfen një lidhje të stuhishme (sot do të quhej “toksike”) midis një gruaje 19-vjeçare, Katherina-s, dhe një shkrimtari e prezantuesi radioje të martuar, Hans-it, i cili është 34 vjet më i madh se ajo. Pjesa më e madhe e romanit të paktë në sasi faqesh është vendosur në Berlinin Lindor midis viteve 1988 dhe 1992, megjithëse historia ka skena bashkëkohore të cilat shpërthejnë gjithçka në mes. “Nga njëra anë është një histori dashurie, nga ana tjetër është një histori politike”, shpjegon Erpenbeck-u. “Unë u përpoqa që t’i lija ata të flisnin me njëri-tjetrin, për të ndërthurur ngjarjet historike me një histori private problematike dashurie.”
“Nëse doni një version shumë të shkurtër, – ndërhyn Hofmann-i. “Është një libër për vështirësitë. I vendosur përkundër ditëve të fundit të ëndrrës komuniste gjermane, afera e cila fillon me aq zjarr bëhet abuzive, duke u shndërruar në dhunë, mizori dhe survejim ndërsa Hans-i bëhet gjithmonë e më shumë xheloz dhe kontrollues.
Nuk është çudi që romani është konsideruar gjerësisht si një alegori e rënies së Gjermanisë Lindore. “Unë mendoj se fjala alegori është katastrofike për librin, sepse ti mendon se një parti do të jetë një gjë dhe del se është diçka tjetër,” thotë Hofmann-i. “Një mënyrë më e saktë për ta përshkruar do të ishte më shumë si ndërthurja e personales dhe e politikes.”
Erpenbeck-u filloi ta shkruante romanin pasi u shua zhurma e 30-vjetorit të rënies së Murit të Berlinit në vitin 1989. “Ajo që përpiqesh të bësh si shkrimtare është që të largohesh gjithmonë nga pamja, të kryesh shkrimin tënd paqësor”, thotë ajo. “Të shkruarit ka të bëjë shumë me emocionet, por edhe me historinë personale. Reflektimi është një proces, nuk bëhet shpejt. Nëse shkruan për diçka, ti i shikoni gjërat në një mënyrë të ndryshme nga atëherë kur thjesht po i përjeton.”
Projekti i Erpenbeck-ut, gjatë një karriere që përfshin 25 vjet, ka qenë të hidhte një dritë të re mbi shekullin e shkuar apo në historinë gjermane. Te “Kairos”, ajo donte t’i jepte zë popullit të Gjermanisë Lindore, vendi i të cilit humbi. “Në botën anglishtfolëse njerëzit janë shumë të interesuar për të marrë një pasqyrë më të thellë në rrëfimet; një nevojë për të kuptuar më mirë se çfarë ndodhi,” thotë ajo.
“Edhe në Gjermani historitë e Gjermanisë Lindore nuk janë të përfaqësuara aq sa duhet,” pajtohet Hofmann-i. “Ka një lloj ndjesie se ne kemi mbaruar punë me Lindjen. Lindja nuk është interesante. Unë jam vetë gjermano-lindor dhe kjo më duket e pakuptimtë. “Kairos” është një libër jashtë kohës. Duhet kohë për të asimiluar gjërat, për t’i kuptuar ato, për të qenë gati për të folur për to.
Fillimisht Erpenbeck-u nisi të shkruante një libër për epokën që nuk e përfshinte Stasin – megjithëse në mënyrë të pashmangshme ai rrekej të hynte. “Mendova se e vetmja gjë që njerëzit dinë për Gjermaninë Lindore është Stasi dhe se kishte një mur. Dhe kjo ishte e gjitha. Sepse ata panë “The Lives of Others”  dhe pak a shumë kjo është gjithçka që dinë. Unē doja të shtoja diçka në kuadro.”
Ajo gjithashtu duhej ta kapërcente rezistencën e saj për të shkruar një histori dashurie. “Është një lloj sfide. Por mendoj se tani jam mjaft e pjekur për të shkruar një histori dashurie sepse jam jashtë rrezikut,” qesh ajo.
Hans-i ishte djalë gjatë Luftës së Dytë Botërore, në një moshë për të qenë pjesë e Rinisë Hitleriane, ndërsa Katherina është në fillim të të 20-ave kur Muri bie. Ashtu si autorja, e cila ka lindur në vitin 1967, Katherina u rrit në një bllok shumë afër murit dhe ndan detaje të tjera biografike me Erpenbeck-un.
Ndërsa ka patur spekulime në Gjermani se personazhi i Hans-it bazohet në një figurë të jetës reale, Erpenbeck-u dëshiron të theksojë se ai është një përbërje e burrave për të cilët ajo ka lexuar gjatë kërkimeve të saj. “Kishte aq shumë dosje të Stasit të zbuluara pas rënies së Murit, ti mund të marrësh këdo,” kjo është gjithçka që ajo do thotë tani.
“Ideja ishte të shkruaja për përvojën time të asaj kohe”, thotë autorja. “Kishte ardhur koha për të të treguar historitë e mia dhe ato të miqve të mi. Shumë miq u lehtësuan disi, ata patën ndjesinë se u shfaqën në libër.” Ajo donte të kapte ndjesinë sesi dukeshin dhe sesi ndiheshin gjërat, detaje të tilla sesi rrugët e Berlinit Lindor “filluan menjëherë të parfumonin Chanel No 5”. Historitë e saj mund të jenë tepër personale, por personazhet e saj nuk mund t’i shpëtojnë historisë së tyre.
Pasi u rrëzua muri, “fëmijëria e saj u bë muze”, ka shkruar Erpenbeck-u. “I dua muzetë, më pëlqejnë ekspozitat, më pëlqen që të bashkohen gjërat dhe të komentojnë njëra-tjetrën”, thotë ajo tani. Ajo ka mbledhur efemera nga RDGJ-ja për shumë vite dhe një mur në apartamentin e saj në Berlin është i mbuluar me mbështjellje të vjetra, lista pazaresh dhe kuti ushqimesh. Ajo e quan romanin “një muze në formën e një libri”.
Unë përpiqem t’i bëj njerëzit të vetëdijshëm se pothuajse asgjë nuk është vetëm e zezë apo e bardhë… t’u mundësoj atyre që të kenë një këndvështrim që nuk e kanë patur më parë.
Uniteti, shtypja, pavarësia dhe liria – paralelet midis historisë romantike dhe sfondit të saj historik u shfaqën ndërkohë që Erpenbeck-u ishte duke shkruar. Por, ashtu si gjymtyrët në roman, është e vështirë që t’i ndash.
“Unë thjesht dua të shkruaj një histori që është e gjallë”, thotë autorja. Padyshim që ajo ka një puls të shpejtë. Kushdo që ka përthithur “Lehtësia e padurueshme e qenies” të Milan Kundera-s, adoleshent, do t’i kujtohej klasikja e Pranverës së Pragës së tij.
Hans-i është karizmatik dhe duket seksi me një cigare (këto janë vitet ’80). Katherina është e re dhe e bukur. Që në fillim, ka mjaftueshëm flamuj të kuq për ta alarmuar lexuesin modern, dhe kjo ndodh para se ai ta tregojë fytyrën e tij të vërtetë Por siç thekson Erpenbeck-u, balanca e pushtetit ndryshon gjatë gjithë romanit.
“Ne i njohim të dy botët … Hans-i përfaqëson historinë, ndërsa Katherina është e ardhmja. “Ajo fillon në çastin kur ata takohen. Ata bien në dashuri dhe bashkëndajnë një çast”, thotë ajo.
“Por më pas del se ajo sheh përpara dhe ai sheh mbrapa. Në fund, problemi është se ajo është ende në rritje. Ajo është në lëvizje. Dhe ai po përpiqet t’i rregullojë gjërat dhe ta mbajë atë ashtu siç ishte në fillim. Por sigurisht që ai nuk mund ta mbajë atë në të njëjtën gjendje siç atëherë kur u takuan.”
Intensiteti i marrëdhënies së të dashuruarve të bën për vete në prozën shumë të ngarkuar të Erpenbeck-ut, historia e treguar në një kohë të tashme të ngutshme, që të zhyt nga secili prej këndvështrimeve të tyre, mendimet e tyre shkojnë së bashku, shpesh me thuajse një shkëputje të vijës mes tyre.
”Ashtu si romancieri irlandez Paul Lynch, i cili fitoi çmimin Booker vitin e shkuar për librin “Prophet Song”, Erpenbeck-u ka një qëndrim “laissez-faire” ndaj shenjave të pikësimit – një qasje që i përshtatet ndjeshmërisë së Hofmann-it si përkthyes. “Lexuesi duhet t’i sjellë shenjat e pikësimit. Lexuesi duhet të vijë me një tufë presjesh të kthyera”, thotë ai. “Ju e dini se çfarë mendon njeriu dhe nuk e thotë, apo se çfarë thotë dhe nuk e mendon vërtet. Kjo të mban në këmbë. Ka diçka paksa fëminore në të paturit nevojë për këto shenja pikësimi.
“Kairos” kap traumën dhe ambivalencën e ribashkimit. “Libri vazhdon pasi ka mbaruar festa”, siç thotë Hofmann-i. Një avantazh interesant që ajo e ka si një person që është nga Gjermania Lindore “është fakti se ne i njohim të dy botët, atë socialiste dhe atë kapitaliste”, thotë ajo.
“Një aspekt i librit është që ai e ka këtë krahasim midis dy palëve.” Në faqet e fundit Katherina është e neveritur nga konsumizmi i shfrenuar i perëndimit: “liria shumë e lavdëruar e zgjedhjes është një kuti e re krimbash”.
Erpenbeck-u e ndiente të rëndësishme, thotë ajo, “ta bënte të qartë sa e çuditshme ishte kjo botë për ne. Ne kurrë nuk kishim parë lypës në rrugë, nuk kishim patur prostitucion, nuk kishim patur dyqane seksi, gjithçka ishte krejtësisht e re për ne.”
“Unë përpiqem t’i bëj njerëzit të vetëdijshëm se pothuajse asgjë nuk është vetëm e zezë apo e bardhë. Gjërat kanë nevojë për një vështrim më të kujdesshëm, për një pamje më komplekse për t’u kuptuar”, thotë ajo. “Unë përpiqem t’u mundësoj njerëzve që të kenë një këndvështrim që nuk e kanë patur më parë, në mënyrë që të mishërojnë dikë me të cilin nuk janë të njohur, për të kuptuar më mirë sesi mund t’i ndiejmë gjërat.”
Vetë Erpenbeck-u e kaloi mbrëmjen e 9 Nëntorit, 1989 duke pirë verë dhe në shoqërinë e mikeve të saj. “Dhe kjo ishte gjithçka.” Ato nuk menduan të hapnin televizorin. Ura e famshme Bornholmer,, e cila të lejonte të shkoje në perëndim, thjesht ishte atje pranë në qoshk.
“Nëse do të kishim dalë, ndoshta do të kishim hasur turmat që erdhën. Por ne nuk dolëm dhe ishim në katin e katërt të një pallati, kështu që nuk e kishim idenë se do të ndodhte ndonjë ngjarje historike.”  

Përktheu: Arlimda Guma

Marrë nga The Guardian

Historia e nji rrugtimi-Rozafa Shpuza

in Letërsi/Tharm by

Historia e nji rrugtimi-Rozafa Shpuza

Jam ajo valixhja pa adresë
në transportierin e aeroportit ku priten bileta lamtumirash.
Rrotullohem njitrajtshëm
pa dashtë me ia ditë për ngutin e udhëtarëve,
ngarkue me premtime të nderuna
n’atë fillin e bardhë mbi re
ku përshkohet fryma e avionit…
Pres nji dorë me m’tërhekë e me m’shty
mbi dizenjon futuriste të dyshemes
ku flirtojnë hapat ikacakë
mandej me m’stivue diku maje raftit
n’odën e gjumit me nji llampadar n’qendër
si pirsis në kerthizë.
E di se deri n’flutrimin tjeter
tejat kanë me kendue ninulla monotone
e gjamat e shinave kanë me pikturue kode surreale
në pullazin e ngjizun prej dashni tjegullash kuqalashe.

Jam ajo valixhja e mbushun dingas me dëshira
gati me fluturue pa axhenda fikse shtegtimesh…

1 2 3 163
Go to Top