Author

Admin

Admin has 1416 articles published.

NJOLLA E ZEZË-Gérard de Nerval

in Letërsi/Përkthim/Tharm by

NJOLLA E ZEZË-Gérard de Nerval

 

(1808-1855)

Kushdo që ngultas diellin me sy ka vështruar
I duket se ka parë si fluturon me ngulm
Përreth tij, në ajër, një njollë e irnuar.

Kështu dhe unë, i ri, edhe më guximtar,
Një çast mbi lavdinë guxova sytë t’i ngul:
Një njollë e zezë m’i ngeli shikimit lakmitar.

Qysh aherë, mbi gjithçka, si shenjë ogurzezë,
Në çdo vend ku syri më ndalet ndonjëherë,
E shoh të qëndrojë dhe ajo, njollë e zezë! –

Pa reshtur mes meje dhe lumturisë! Përherë?
Oh! vetëm shqiponja – o kob, kobi ynë! –
Sodit e pandëshkuar Diellin dhe Lavdinë.

 

Përktheu: Alket Çani

Lamtumirë Atalanta Paskos, bijës fisnike të Kutelit!/Anila Dedaj

in A(rt)ktivizëm/Kinema/Letërsi by

Anila Dedaj

Në radhët e gjata të “elitave” që u qëndrojnë si shtojca konformiste, edhe autorëve të politikave që i bien si çekanë mbi krye çdo aseti të këtij vendi, jam e lumtur që kam njohur disa personalitete të bukur të kulturës që ditën të bënin rezistencë intelektuale. Atalanta Pasko, e bija e Mitrush Kutelit ishte një prej tyre…Regjisore montazhi (në ish-Kinostudio) , botuese e botimeve “Kuteli”, gazetare pranë ATSH-së, bashkëpunëtore me gazetën “Shekulli” përmes shkrimeve të ndryshme ndër vite, u nda sot nga jeta në moshën 71-vjeçare…
Te Atalanta Pasko, ishin mishëruar dinjiteti, kultura, gruaja e fortë që i mbështillte brenda shpirtit dhimbjet e saj, që mbronte vlerat në të cilat besonte duke shmangur çdo lloj protagonizmi, po pa ndenjur indiferente, ndaj asaj çka ndodhte përreth…
Do ta mbaj mend Atalantën në takimet për të atin, Mitrush Kutelin, ku i ndizeshin shkëndija lumturie në sy pas çdo prezantimi, në Panairet e Librave, në një hapësirë të ngushtë por plot vlera, në radhët e protestave si ajo e Teatrit, edhe me një pankartë në duar… Padyshim si një antikomformiste!
Më kujtohet kjo bisedë plot 4 vite më parë, kur sapo ishte botuar dorëshkrimi “Hekuri dhe çeliku” i Kutelit…
Nëntor 2018, pranë kafe “Junës”, para se të ndante këto kujtime, Atalanta fliste plot zell për muzikën e mirë, poezinë, shumëçka lidhej me kulturën. Me fjalët e saj të tërhqte me lehtësi nga banaliteti i të përditshmes, e të befasonte me mënyrën se si ajo, pas një jete plot dallgë arrinte të ruante një fisnikëri të pashoq…

(22 Nëntor, 2018, Gazeta “Shekulli”)

Të shkruaje në ’67-ën për personazhe që nuk luftonin për ideale e parti, e që lakmonin paranë, pasi kishe provuar burgun e sistemit totalitar, duke qenë në grahmat e fundit të jetës, shumëkush do ta konsideronte si çmenduri. Për të shpalosur mërinë, smirën e një shoqërie si e jona ndaj zotësisë e talentit, Mitrush Kuteli (Dhimitër Pasko) në muajt e fundit të jetës së tij zgjodhi dy personazhe “të dorës së dytë” dhe i vendosi në Shqipërinë Mbretëri, duke rrëfyer nën rreshta se artistët e shkrimtarët duhet të shkojnë përtej ambicies së zanatçinjve të rëndomtë. Tregimi “Hekuri dhe Çeliku” shënjon dorëshkrimin e fundit të shkrimtarit të mbetur mes dosjeve të tryezës së tij të punës. I shkruar më shumë se një herë, varianti i fundit i zbuluar nga fëmijët e tij është pjesërisht i daktilografuar dhe pjesërisht i rishkruar me dorë. Po si ishte Mitrush Kuteli, shkrimtari që s’pranoi t’i thurte lavde Partisë brenda portës së atij oborri, që të çonte në shtëpinë me dy dhomëza ku jetonin 7 vetë?! Vajza e tij Atalanta Pasko sjell përmes kësaj interviste për “Shekulli”-n kujtimet për ekonomistin, përkthyesin, kritikun letrar, funksionarin, një nga themeluesit e prozës shqipe…, kujtimet për “babën” e saj.

Zonja Pasko tregimi “Hekuri dhe Çeliku” i babait tuaj, del kundër të gjitha rregullave të sistemit të asaj kohe. Në parathënie pyetjen e shtron edhe vëllai juaj Pandeliu: “‘Ku e çonte mushka’ me shkrime të tilla këtë burrë në prag të gjashtëdhjetave, që duhet të mbante një familje më shtatë frymë”?

Ai kishte besim të plotë se nga shtëpia nuk do të dilte asnjë fjalë. Pavarësisht se ne ishim ende në moshë të re, kishim fituar pjekurinë për të kuptuar se nuk duhet të flisnim rreth asaj që ndodhte në shtëpi. E kishim kuptuar edhe duke e vërejtur ç’ka ndodhte. Ne jetonim në një shtëpi me oborr të vogël, jo më shumë se 5 hapa, por kishim një dritare prej nga mund të shikonim. “Prisni një sekondë”, thoshte babai, ndërkohë që dikush nga ne shkonte të hapte derën. Masandej baba merrte punët dhe i fshehte poshtë krevatit ose diku tjetër. Nuk është se kishte edhe shumë vende ku t’i fshehte, se ne një dhomë e kuzhinë kishim. Në kuzhinë punohej, flinim si dhe prisnim njerëzit. Dhoma e gjumit ishte e madhe dhe atje flinin tre vetë, ndërsa katër të tjerë në kuzhinë. Kështu kur trokiste dera baba nxirrte të tjera punë, pavarësisht se nuk e dinim se kush do të ishte. Ne e vëzhgonim vetë atë që ndodhte, sepse në shtëpinë tonë ka qenë gjithmonë kështu, nuk kishte nevojë për shumë fjalë. Në shtëpinë tonë nuk kishte as bust, as portret të Enverit, që ishte diçka e domosdoshme për çdo shtëpi atë kohë. Sapo hyje në korridorin e shtëpizës sonë, hasje një pasqyrë dhe një fotografi të zverdhur të Naimit. Ndërsa, brenda në raftin e babës ishin po dy fotografi të zverdhura, njëra e Luigj Gurakuqit e tjetra e Avni Rustemit. Dhe kështu ishin këto figurat që ne adhuronim.

Pse këmbëngulte të mos shkruante për sistemin, të mos e lëvdonte atë, duke ditur se kjo ndershmëri intelektuale do të kishte koston e saj?

Ai e kishte bërë zgjedhjen e tij, duke bërë jetën e vështirë të përkthyesit të prozës. Ne kemi letra që ia drejton redaksisë, ku shkruan: “Më jepni dhe mua të përkthej disa poezi, të marr edhe unë veten, të marr edhe unë frymë…”. Kjo, edhe pse poezia kishte një pagesë shumë më të madhe. Kishte ndryshim me prozën, pasi edhe norma e përkthimit të faqeve ishte më e ulët. Kush e di sa faqe të daktilografuara i duhej të përkthente nga rusishtja?! Ishin shumë… Madje edhe nëse nuk bëhej fjalë për shkrimtarë madhor përsëri ishte shumë e vështirë. Ai pëlqente Gogolin. Thoshte se shkrimtarë, si ai edhe pse përkthimi nuk ishte i lehtë i jepnin sodisfaksion, pasi ishin të një niveli tjetër. Janë të pakta poezitë që i kanë dhënë për përkthim. Më kujtohet se njëherë përktheu nga Pablo Neruda. Një tjetër herë së bashku me Sotir Cacin kanë përkthyer Paul Eluard-in, diçka të tillë ma ka konfirmuar edhe Aurel Plasari, mirëpo nuk është botuar. Do të kishte qenë diçka shumë e bukur!

Kështu ai zgjodhi jetën e vështirë, përndryshe do të duhej të bënte ndonjë poezi për Partinë, të thurte lavde që do ta ndihmonin të merrte lejen krijuese dhe të quhej shkrimtar. Asokohe të quheshe shkrimtar nuk ishte pak, përpos kësaj një anëtar i Lidhjes së Shkrimtarëve paguhej shumë mirë. Akoma më të vështirë situatën e babait e bënte fakti se diploma i është njohur shumë vonë. Është një histori absurde. Në vitin 1943 iu dogj shtëpia nga italianët dhe bashkë me të edhe diploma. Faktet që ai ishte i diplomuar ishin të qarta, pasi i kishte punuar, mirëpo ai paguhej si dikush që nuk kishte shkollë të lartë. Ishte një mekanizëm i tërë që funksiononte kështu, një mekanizëm që rëndonte mbi shpatullat e njeriut, artistit të ndershëm. Kur i kërkonin dëshmitarë që të mund të vërtetonin se ai ishte me shkollë të lartë, ai në një farë mënyre neveriste edhe përpjekjet për të mundësuar diçka të tillë. “Në djall të venë të gjitha do të punoj më shumë që të marr më shumë!”, thoshte baba, edhe me të vërtetë punonte edhe jashtë orarit. Kishte zgjedhur rrugën e vështirë, por kjo ishte natyra e tij.

Në tregim flitet edhe për lakminë që zanatçiu i teneqesë ka ndaj atij të lëkurës, që çon edhe në fatalitet…

Bëhet fjalë për mërinë e ngushtë që ka ustai për ustain. Flitet për smirën profesionale që ata kanë ndaj njëri-tjetrin, si dhe për dëshirën për të pasur një fitim që nuk u takon. Pra, më saktë, tregimi rrëfen se harami është harrëm dhe vjen momenti që të kthehet kundër! Megjithatë, personazhet dhe historia tregohen me shumë delikatesë. Ka dashuri edhe respekt në rrëfim për dhembjet e tyre, problemet. Brenda aq pak faqesh ka aq shumë ngjyra dhe nuanca që nuk kanë nevojë për shumë fjalë, dora mjeshtërore bën që të flasin vetë. Rrëfimi i lejon lexuesit të kuptojë edhe atë që nuk thuhet nëpërmjet shkrimtarit. Sa herë e lexoj më befason me detajet dhe me ngjyrat e shumta!

Nën rreshta ky tregim bëhet edhe një “qortesë” për artistët, nuk mund të sillen si zanatçinjtë e rëndomtë duke udhëhequr nga ambicie dashakeqëse. Ai e ka shprehur edhe në Testamentin e tij: “Tereni i letërsisë është një tokë ku gëlojnë gjarpërinjtë. Të vrasin shokët se u bën hije”…

Pikërisht! Ai njeri që ka dhuntinë e artit ka edhe detyra… Arti është një dhunti që jepet për së larti. Sigurisht që talenti është i lindur, pasi po s’pate shkëndijën s’mund të japësh gjë, por puna është e domosdoshme. Artisti ka detyrime ndaj lexuesit, sepse normalisht ai shkruan për ta lexuar dikush. Edhe Kuteli kur shkroi “Hekurin dhe Çelikun” nuk e bëri diçka të tillë për veten e tij, por që dikush ta lexojë. Veçse, ai ishte i sigurt se në atë kohë, aq bëhej fjalë të botohej një material i tillë. Hekuri dhe Çeliku, këta personazhe që s’kanë lidhje me idealet apo idetë përparimtare nuk mund të ishin pjesë e letërsisë së realizmit socialist. Kemi të bëjmë me një histori që ambientohet në kohën e Zogut, me dy personazhe që punonin për fitim, për pará, diçka që nuk mund të pranohej në atë kohë. Mirëpo ai i harxhoi energjitë e tij, për të dhënë një mesazh, për një tjetër kohë… Ai kishte një shprehje që përdorte, thoshte: “Keq, keq, keq e më keq!”. Donte të tregonte se do të shkojë puna kështu derisa të mbarojë zullumi, por nuk mund të mbarojë në këtë mënyrë. Pra do të arrinte një e keqe më e madhe derisa e keqja do të ndërpritej… Siç ndodhi në vitet 1989-’90, kur perandoria e lindjes ra. Fjalët e tij reflektonin këtë, se kjo ishte e vetmja rrugë. Dijet e tij ishin të mëdha për të shpjeguar filozofinë e tij, mirëpo di të them se ai e parashikonte shtrëngesën e madhe.

Paraja të ngre, xha Hekur. Po pate sot pare s’të pyet njeri ç’je e ç’nuk je (…) Që të fitosh pare, duhet të kesh pare… Kjo tregti do kapital… Janë këto fjalitë në tregim që Kuteli rrëfen ndër të tjerash, që edhe pse historia ambientohet në kohën e Zogut, filozofinë e kapitalizmit. Një zgjedhje e guximshme për të mos thënë “e çmendur”…

Është e vërtetë janë fjalë shumë të guximshme, mirëpo ai ishte profesionist dhe e dinte diçka të tillë. Si ekonomist ai ishte koshient se pa një investim fillestar nuk mund të bësh asgjë, se po të mos kesh një kapital sado të vogël nuk mund të krijosh ekonomi, nuk mund të prodhosh, edhe nëse një zanatçi i thjeshtë…

“Këtij i kish ardhur e thëna se kish vrarë shokun. A vritet shoku? – Jo , shoku s’vritet.” Kuteli jep një mesazh të tillë përmes dy hajdutëve, si e shpjegoni?

Është diçka shumë e bukur, sepse ata ishin gati të vriteshin për një palë opinga. Dhe vendosën t’i ndanin si miq, kështu hynë në pyll… Pylli është pyll gjithnjë, e megjithatë ata në parim thanë se “shoku s’vritet”. Është e gjitha magjepsëse, pikërisht për faktin se ky tregim i vogël është një pyll të vërtetash, ku çdo fjalë i jep lexuesit mundësi për një sërë interpretimesh. Një zanatçi do ta kuptoj si i tillë, një filozof do ta kuptoj si filozof…

Sa ju ka kushtuar juve si fëmijët e tij fakti që babai nuk mbështeste idealet e sistemit totalitar?

Në fakt sa ishte babai nuk na ka kushtuar, sepse ai na siguronte mirëqenien. Në shtëpinë tonë të vogël vërtet nuk kishim salltanete, por ushqimi ishte fare i mirë. Pra nuk na mungonin bazat. Kujdesi i babait ishte maksimal. Kur kishte nevojë një nga ne, vinin doktorët më të mirë të kohës. Ajo shtëpia, dhomëza jonë e vogël priste figura e personalitete, si Eqerem Çabej, Skënder Luarasi, Nonda Bulka, Mihal Hanxhari, Petraq Kolevica, etj. Sotir Papahristo ishte jo vetëm një nga miqtë e babës, por edhe një nga njerëzit që vinte të na vizitonte edhe pasi ai u nda nga jeta. Na vizitonte me lot në sy pasi e donte shumë babën. Pra kuptohet që bisedat që bëheshin aty ishin të një niveli të tillë që ne fëmijët nuk i ndiqnim dot. Më kujtohet një tjetër mik i babait në shtëpinë tonë, Vedat Kokona ai i thoshte babait: “Lëri mor Mitrush këto Xhani Morandi e Rita Pavone…. Charles Aznavour, Mitrush! Il faut savoir!”. Ishte një ambient ku ne rriteshim në mënyrën më të përshtatshme, sipas zgjedhjes që kishte bërë babai sigurisht, por ne nuk vuanim. Kur shkonim në shkollë ne ishim të bijtë e Mitrush Kutelit, të Dhimitër Paskos. Pavarësisht se politikisht babai ishte i tërhequr, në nivelin njerëzor ishte shumë i vlerësuar…

Më sipër u shprehët se nuk kemi pasur vështirësi sa qe babai në jetë. Ç’ndodhi mandej kur ai mungonte?

Është e vërtetë vështirësitë erdhën pasi babai u nda nga jeta. Papritur dhe në mënyrën më të çuditshme u aktivizua ajo akuza që babai paskësh qenë në Betejën e Stalingradit, e që paskësh luftuar komunizmin në Stalingrad… Si pasojë mua të parës nuk më doli e drejta e studimit. Motra mbaroi maturën atë vit që vdiq babai, në ‘67-ën, kurse unë në ‘68-ën. Mua s’më doli e drejta e studimit, por unë njihesha nga olimpiadat ku merrja pjesë, madje pak më herët më kishte dalë fotografia edhe në rrugë si nxënësve të dalluar. Dhe ne nuk e dinim se pse po na ndodhte kjo. Nuk dilte e drejta e studimit me mesatare 9.8… Në situatën në të cilën gjendeshim Lidhja e Shkrimtarëve nuk bëri një hap për të na ardhur në ndihmë… Një fjalë nuk thanë për fëmijët e sivëllait të tyre të fjetur tashmë. Nuk bënë asgjë pavarësisht se librat e babait vijonin të botoheshin. “Tregime të moçme shqiptare” botohej e ribotohej, “Xinxifilua”, e të tjerë po ashtu. Gazeta “Drita” shkroi kur babai vdiq. E megjithatë fëmijët e tij duheshin ndëshkuar!

Ende sot, kur e mendoj tmerrohem: Në ç’mënyrë merrte dhenë urrejtja, për atë njeri që sa qe gjallë nuk i bëri keq njeriu. I bënë çfarë i bënë më herët (burg, përjashtim nga jeta publike si shkrimtar, përjashtim nga Lidhja e Shkrimtarëve edhe pse kishte qenë ndër themeluesit), po ai duke punuar jashtë çdo norme edhe pse njëkohësisht luftonte për jetën, si pasojë e “koleksionit të një sërë sëmundjesh”, siç ai vetë thoshte dukej se e kishte neutralizuar situatën… Të gjitha këto bënë që ai të ndahej nga jeta ende pa mbushur 60 vjeç. Përsëri nuk mjaftoi, ne fëmijët e tij duhet të liheshim pa shkollë të lartë. E gjitha kjo është e dhimbshme, përtej çdo përfytyrimi! Dhe përsëri Lidhja e Shkrimtarëve nuk bëri asgjë për të ndihmuar disa fëmijë që ishin në të drejtën e tyre. Ne nuk do të kërkonim kurrë shkollë nëse nuk do të mund të përgjigjeshim me nota. Ne vërtetë nuk u ndjemë keq sa ishte baba, por pasi ai iku po… Tani urrejtja nuk ishte më me babanë, por me genin e tij, me ne! Fatmirësisht, në këtë situatë të vështirë Zoti na afroi me njerëz që e deshën babanë dhe diçka në vitet në vijim do të vihej në vijë, edhe pse me shumë vështirësi.

Përmendët disa nga vështirësitë që babai juaj ka kaluar, a ju fliste për kujtimet e hidhura të burgut?

Jo, për këtë pjesë nuk fliste asnjëherë. Disa kujtime i ka ndarë me Petraq Kolevicën dhe ai i ka shkruar. Po ashtu fliste me doktor Koçi Moisiun, i cili ishte një i afërm dhe njeri i jashtëzakonshëm. Por me ne, jo! Me ne babai jo vetëm që nuk fliste për burgun, por as për paranë. Nëse kishim apo jo. Pasi vdiq baba, një ditë, mamaja më tha: “Këtë nuk e blejmë dot tani, kur të marr rrogën”. Unë 16 vjeç nuk e dija, se lekët mund të mbaronin, se rroga merrej një ditë të caktuar dhe duhej administruar. Me siguri dhe kur ishte baba mbaroheshin, ata të dy manovronin pa na përfshirë ne.

Dorëshkrimi vetë është një tregim plot mesazhe. Ju vetë ç’do t’i thoshit lexuesve por edhe më gjerë?

Unë mund të them se koha është e njëjtë, për të gjithë. Secili i përgjigjet sipas përgatitjes së tij të brendshme. Nuk mund të shikojmë përpara pa ditur se ku kemi qenë, dhe se ku kemi qenë duhet ta dimë mirë që të mos na ngatërrohet nëpër këmbë, por ta shikojmë pa frikë si diçka që ka qenë, e që nuk ndryshohet. Ne duhet të vazhdojmë, duke ditur se çfarë të mirash e të këqijash kemi pas shpinës…

FANTAZI-Gérard de Nerval

in Letërsi/Përkthim/Tharm by

FANTAZI-Gérard de Nerval

 

(1808-1855)

Është një melodi për të cilën do jepja
Krejt Rosinin, Moxartin edhe Veberin,
Një melodi e përzishme, lënguese, e vjetër,
Që veçse për mua ka sharme të fshehta.

Por përherë më ndodh kur mbaron dëgjimi,
Që shpirti më bëhet më i ri dyqind vjet:
Më kthen në kohën e Luigjit Trembëdhjetë…
Ku shoh një kodrinë që e zverdh perëndimi.

Pastaj një kështjellë me kënde të gurtë,
Me xhama të lyer me ngjyra të kuqe,
Rrethuar nga parqe të gjerë, dhe një lumë
Që themelet ia lag e rrjedh përmes lulesh.

Pastaj shoh një zonjë, në dritaren e vjetër,
Flokëverdhë e syzezë, me një fustan të rëndë…
Që, ka shumë gjasa, në një jetë tjetër
Ta kem parë tashmë – e që më vjen ndërmënd!

 

Përktheu: Alket Çani

Get succesful or die trying/Arbër Zaimi

in A(rt)ktivizëm/Muzikë by

  Arbër Zaimi

Dje në rrjetet sociale ishin postuar dy foto përbri njëra-tjetrës, në njërën popstarja britanike me origjinë shqiptare Dua Lipa merrte pasaportën e Shqipërisë nga kryeministri Edi Rama, në foton tjetër disa djem të rinj brenda një autobusi të vjetër mbanin pasaportat shqiptare në duar teksa shkonin për mërgim.

Pati komentues nga Kosova që thoshin se Dua Lipa po e merr me procedurë të përshpejtuar pasaportën e Shqipërisë, ndërsa ata duhet të presin me vite me radhë ose të paguajnë para nën dorë për atë pasaportë.

Pati komentues nga Shqipëria që vunë në dukje se shpesh ajo pasaportë ka përfunduar kanaleve, dikur thellë në kanalin e Otrantos e sot thellë në kanalin e La Manshit, teksa bijtë e bijat e shqiptarëve të thjeshtë vazhdojnë mërgimin me ritme të pandalshme.

1. A e ka kapluar spektakli kombin dhe a jemi bërë komb i spektaklit? A po prezantohet spektakli tek ne edhe si “tërë shoqëria” edhe si “pjesë e shoqërisë” edhe si “ajo që na bashkon”? Në qoftë se ka mbetur të na bashkojë spektakli dihet, qysh nga Debordi se spektakli bashkon veç në izolim, veç të izoluarit. Spektakli është si vargu i Cohenit Leonard, “let’s be alone together”. A ka mbetur e përbashkëta jonë e vetme vetmia dhe izolimi teksa gjithçka tjetër përfshi shtetin e kombin është privatizuar, shitur e blerë, spektakolizuar e tejsimbolizuar? A është kjo një nga arsyet për të ikur drejt atyre vendeve ku shoqëria përmes shtetit nuk e braktis qytetarin?

2. Kush nuk ka asnjë ngut kalon në “fast lane”, kujt i ngutet duhet të presë radhën. Kush është i pasur merr vazhdimisht dhurata për të cilat jo se ka dhe aq nevojë, kush është i varfër duhet të paguajë për gjithçka. Madje i pasuri jo rrallë merr dhurata dhe nga të skamurit, që kësisoj dëshirojnë të hyjnë në komunion me të – duke e bërë pjesë të ekonomisë së tyre. Të varfrin askush nuk e do pjesë të ekonomisë së vet, sepse varfëria ndryshe nga suksesi, nuk trajtohet me “sharing is beautiful”. A është kjo një nga arsyet për të ikur atje ku është më lehtë të jesh i varfër por anonim, se sa këtu ku je i varfër para motrës tënde e vëllait tënd të cilëve duhet t’ua durosh indiferencën por edhe t’u bashkohesh në festa ku kinse “jemi një”?

3. Nga njëra anë rezulton se pasaporta jonë u jepet me qejf të madh vetëm atyre që nuk u hyn në punë aspekti funksional i saj, por veç aspekti simbolik. Atyre që presin prej këtij mjeti një lloj funksionimi, atyre u kërkohet kohë e mund deri ta marrin. A është ky një motiv, një gjurmë e zhvillimit tonë institucional? Ku institucioni funksionon sa për t’u dukur, përballë atyre që nuk kanë nevojë për të, dhe resht së zgjidhuri probleme në përditshmërinë e padukshme të hallexhinjve të zakonshëm? A i bie kjo që këtu llogaritesh, numërohesh, veç nëse je “i madh” a “e madhe”? E që në qofsh i mesëm a i ulët nuk të numëron kush dmth. s’je i rëndësishëm as sa për statistika? A mos ikin andej larg shqiptarët sepse atje të paktën mund të jenë thjesht një numër, dhe kanë një peshë sado të vogël, si respondentë në anketa, si konsumatorë, si votues – atë peshën e parëndësishme të cilën këtu fare nuk e kanë?

4. Dikush mund të ketë menduar se përmes gjestit simbolik të pasaportës shqiptare për artisten me famë botërore, znj. Lipën, jepet një përgjigjje ndaj komentit racist të një politikaneje britanike, znj. Braverman. Edhe mërgimtarët që nisen të kapërcejnë La Manshin mbyllur nëpër kuti kartoni apo në kamiona frigoriferikë ëndërrojnë të bëhen të suksesshëm si Dua Lipa. Nëse jo vetë ata, atëherë së paku vajzat a djemtë e tyre. Dhe kur të bëhen të suksesshëm, të kthehen në vendin e tyre e të priten nga kryeministri. Get succesful or die trying. Atdheu do të rrallohet, do të mbetet shtëpi festive vetëm për njerëzit e suksesshëm që kthehen nga jashtë, teksa mesatarët e të dobëtit shpronësohen prej investuesve të huaj e vendorë, dhe marrin mësimin se në vendin tënd nuk ke vlerë nëse s’je i suksesshëm, dhe se i suksesshëm mund të bëhesh vetëm jashtë.

Tinguj keqkuptimi-Sueton Zhugri

in Letërsi/Tharm by

Tinguj keqkuptimi-Sueton Zhugri

 

Nuk kam më trup,
aq më pak mendje.
I ke marrë me vete
në baulen tënde të stinëve
së bashku
me mbathjet me dantella,
makinën e rrojes,
kremin për sqetulla
dhe mllefin e rasteve.

Tingujt të thyhen në fyt
si shkopinj të tharë në diell.
Një qiell është bosh pa zërin tënd,
dhe cicërimat e zogjve krijojnë
flluska në kohë
si mbi asfaltin e korrikut vapa,
e ajri mungon përjetshëm
me dridhjet e tua që
nuk mbërrijnë në destinacion…

Si dy këmbana jemi
në vakumin
e ëndrrave tona
krejtësisht të parealizueshëm,
dy shurdhë që më kot bëjnë
shenja në hapësirë
me buzë e gishtërinj në një miljonë mënyra,
por që flasin
në gjuhë të ndryshme… memecësh.

27.11.2022

Poezi nga Kostana Morava

in Letërsi/Tharm by

Poezi nga Kostana Morava

 

Kur zgjohesh.
Kur humbet rrugën,
Tabelat tregojnë lart,
Shkëputesh. Më lart.

[Ti thua] se,
Si thonjtë të ngjitur në mish,
“është këtu
– kthehu, zbrit, mos ik.”
Të provon, të teston.
Ikën. Nuk e arrin.

Ti ngulm heshte bëhesh.
Ngulesh. Nuk e lëshon.

Takohen.

Shohin ndryshe dhe të njëjtat.
Si skllavëria dhe liria.
Si thonjtë,
[Ti thua] se është këtu.
Se ti më di, më do.

Shfaqja fillon kur perdja ngrihet
Në rrugë(n)-tim(e).

Platoni dhe origjina e elitizmit politik

in Esé/Filozofi by

 Apostolos Apostolou

Elitizmi është një teori e bazuar mbi parimin e minoritetit, sipas të cilës pushteti i përket një minorance. Fenomeni propozohet si diçka që është e pashmangshme në historinë e politikës. Elitizmi gjithmonë bazohet në dikotominë masë-elitë. I pari që na flet për elitizmin është Platoni. Na duket e çuditshme por në fakt nuk është, sipas Platonit, drejtuesi duhet të jetë si një bari ose si një endës. Platoni do të pohojë “siç kopeja e ndjen nevojën e një bariu, po ashtu edhe populli ka nevojën e një drejtuesi që të kujdeset për të”. Platoni krahason artin e drejtuesit me atë të bariut. Analogjikisht ashtu siç duhet të njohë dhe të kombinojë endësi linjën e ngjyrave, po ashtu, në po të njëjtën mënyrë, edhe drejtuesi duhet të administrojë shoqërinë, sepse në strukturën shoqërore ekzistojnë konflikte, interesa kontradiktore, ambicie, prirje, dobësi, dhe drejtuesi duhet të dijë të aplikojë barazinë në shoqëri duke frenuar ambiciet e tepërta për të evituar prepotencën dhe shkeljen e të drejtave.
Është interresant kur gjejmë interpretime të ngjashme midis Platonit dhe Heraklitit. Tek Republika ndodhen pjesë ku gjejmë se më të mirët si njerëz janë ata që mund të kuptojnë Njëshin, sepse janë njerëz të një dimensioni tjetër. Dhe në përfundim të kësaj, Platoni paraqet filozofët, ky Njësh që duhet kuptuar është edhe Ai që njëson gjithçka. Megjithëse ky Njësh shfaqet edhe si problematik kur na paraqitet nga Herakliti. “ A është Njëshi që njëson gjithçka apo arsyeja unike në kontradiktë me gjithçka?” Në njëfarë mënyre interpretimi i Herakltit duket i njëjtë me atë të paraqitur nga Platoni në lidhje me idenë e tij, e cila praktikisht e konsideron Atë si substancë të qenies që mban të njësuar gjithçka, por njëkohësisht është edhe në kontradiktë me gjithçka, pikërisht sepse Njëshi priret më shumë nga idealja dhe nuk i përket reales. Duke mos anashkaluar faktin se Njëshi mund të kuptohet, dhe ndoshta të praktikohet nga më të mirët. Krahas gjitha gjërave, vetëm një gjë duan më shumë të mirët, lavdinë e përjetshme mbi gjërat kalimtare, ndërsa, nga ana tjetër, shumica synon vetëm të kënaqet si kafsha.
Për Platonin, ky Njësh në politikë shprehet edhe nga filozofët. Ideja e Mbretit-Filozof duhet të ndërthuret me atë të qeverisjes së ligjit. Filozofët, sipas Platonit, janë dërguar këtu nga Hyjnia dhe posedojnë forcën e të shenjtës.
Po kush është mbreti filozof? Mbreti filozof sipas Platonit është ai që posedon shkencën e qeverisjes së mirë. Kështu pra, do të ketë qeverisje të mirë vetëm atëher kur filozofët të bëhen mbretër dhe mbretërit filozofë. Po kur nuk ka mbretër filozofë? Ka qeverisje aristokrate, do të pohojë Platoni. Forma e qeverisjes aristokrate është qeverisja e më të mirëve, në sensin e më të virtytshmëve dhe më të diturve. Në këtë kuptim më të mirët nuk janë thjesht të pasurit apo fisnikët, por ai që shfaq një nivel të përsosur edukimi (elitë), i cili mund ta bëjë njeriun një person të shkëlqyer, gjë që e bën edhe të aftë të drejtojë në mënyrë të drejtë dhe pa asnjë mundësi korruptive. Pra, Platoni kërkon që për të drejtuar duhet të jenë më të mirët, të pakorruptuarit.
Por pse Platoni shfaq shqetësimin e tij për korruptimin e më të mirëve? Ai thekson se zakonet e mira dhe dija e njerëzve mund të krijojnë një formë të mirë drejtuese. Le të lexojmë një pasazh ku ai e thekson këtë: “A e dini se është e domosdoshme që të ketë aq sa ka shumëllojshmëri karakteresh, dhe tipe republikash? Apo kujtoni se republikat janë krijuar nga druri i ahut apo guri dhe jo nga zakonet e mira të qytetarëve, zakone që tërheqin çdo gjë në drejtim të tyre. Unë të paktën besoj se në asnjë vend dhe në asnjë formë tjetër nuk janë mundur të krijohen vetëm nga këto zakone.” (Platoni “Republika”)
Për Platonin, politeia (πολιτεία), republika, nuk është veçse aristokraci. “Ne e kemi përshkruar tashmë njeriun, i cili korrespondon me aristokratin dhe me të drejtë e kemi pranuar se është ai i cili është i mirë dhe i drejtë.” (Platoni “Republika”). Do të ishte e dëshirueshme që shoqëria të drejtohej nga më të mirët, nga më të diturit. Kështu, virtytet e formës së drejtimit për Platonin korrespondojnë me funksionet kryesore drejtuese. Aristokratët janë më të aftët në çdo degë të veprimtarisë njerëzore dhe për këtë janë të përgatitur për të poseduar një pozicion aktiv për qeverisje. Shumë thonë se demokracia athinase nuk e njeh elitën natyrore, por ushqen aristokracinë e meritave individuale duke i dhënë hapësirë virtytit. Sigurisht, por virtyti sipas politikës platonike është administrimi (fjala e përdorur këtu është pikërisht oikein) specifikisht jo në lidhje me të paktën, por me të shumtën. Sepse “nëse njëri ka drejtimin ndaj të tjerëve, mund ta quajmë monarki, por në qoftë se drejtimi është në dorën e më shumë personave mund ta quajmë aristokraci.” (Platoni “Republika”)
Gjithmonë në demokracinë athinase ekziston frika nga oligarkia. Në mënyrë analitike Platoni përshkruan transformimin e demokracisë në oligarki. Në Epitafin e Tukiditit hasim një pjesë që flet për Perikliun: “demokraci vetëm me fjalë, por në realitet sundim i princit”. Kështu frika nga pushteti i një kryetari organizon aristokracinë si mbrojtje. Platoni e shikon politikën si përbërëse të sistemit, që thjesht kryen një funksion teknik, legjitim dhe administrues të asaj që ekziston. Prandaj dhe jeta e personave zhvillohet totalisht brenda këtyre parametrave, dhe vetëm aristokracia, sipas Platonit, ka të drejtën e plotë mbi administrimin.

Përktheu: Jetmir Dragusha

Botimi i parë: “Rivista di Politica”, me 16.05.2013

Destin-Rosario Castellanos Figueroa

in Letërsi/Përkthim/Tharm by

Destin-Rosario Castellanos Figueroa

 

Vrasim çka dashurojmë. Të tjerat
kurrë s’kanë qenë në jetë.
Askush s’na është aq pranë. Askujt tjetër
nuk i dhemb
një harresë, një mungesë, një mosqenie.
Vrasim çka dashurojmë. Le të marrë fund kjo
asfiksi
e frymëmarrjes përmes mushkërisë së tjetrit!
Ajri nuk mjafton
për të dy, as toka
për trupat tanë të bashkuar
dhe racionin e shpresës e kemi të vogël
dhe keqardhjen nuk mundemi ta ndajmë mes nesh.

Njeriu është shtazë prej vetmish
dre i qëlluar me shigjetë
që ikën me vrap i përgjakur.

Ah por urrejtja, vështrimi i saj i pagjumë
prej sysh të qelqtë; gjestet e saj
që njëherësh qetësojnë dhe kërcënojnë.

Dreri ul kokën për të pirë e në ujë shfaqet
Pasqyrimi i një tigri.
Dreri pi ujin dhe imazhin. Kthehet
– para se të shqyhet – (si bashkëfajtor në mahni)
në të barabartin e armikut të vet.

Jetë i japim veç asaj që urrejmë.

1960

Përktheu nga spanjishtja: Arbër Zaimi

Njeriu dhe demagogjia-Sueton Zhugri

in Letërsi/Tharm by

Njeriu dhe demagogjia-Sueton Zhugri

 

Pse s’turpërohen amerikanët kur u kujton fjalën napalm me të katër miljonë vietnamezët e përvëluar së gjalli?
Ndoshta pse më parë pushkatuan të gjithë banorët autoktonë të kontinentit amerikan?
A mendoi dy herë Aleksandri kur tymosi të gjallë tebanët?
A u turpëruan vallë romakët për shfarosjen e kartagjenasve?
Gratë e Kartagjenës u hodhën me gjithë fëmijë në greminë. Një e nga një…
A pati turp Çezari kur vrau dy miljonë galë, ose tre të katërtën e gjithë popullit alpin?
Po mongolët, hunët që në kohë të ndryshme shkretuan stepat?
Ç’mund të thonë tucët e masakruar të Afrikës?
Njeriu modern ka ngrënë mish dhe pirë gjak njeriu.
Nëse nuk më beson pyet neandertalët dhe denisovanët
(A po, për fat të keq s’mundesh më t’i pyesësh)
Kafsha më e egër gllabëroi botën.
I ke parë raketat bërthamore ndërkontinentale si shtylla kurrizore të drejtuara
me djersë të ftohta në format e kërpudhave?

19.11.2022

Ndalimi i revistës “A.B.C” të Petro Markos në periudhën e Mbretërisë Shqiptare

in A(rt)ktivizëm/Letërsi by

Vendimi i Këshillit të Ministrave Nr. 145 me datë 17 Mars, 1936 ishte pikërisht ndalimi i botimit të revistës “A.B.C”, e cila drejtohej nga Petro Marko dhe kishte shkrues të ndryshëm si Tajar Zavalani, Branko Merxhani, Bedri Pejani etj.


Revista ishte mjaft kritike ndaj regjimit të Ahmet Zogut dhe kishte prirje të qarta komuniste. Kjo revistë pati fatin të botohej vetëm në 2 numra, të cilët nuk mundën t’i shpëtonin asgjësimit në masë të saj. Petro Marko do dënohej nga Gjyqi Politik me 6 muaj internim në Porto Palermo.

Më poshtë Vendimi i Këshillit të Ministrave:

Ndalimi i botimit të Rivistës “A.B.C.”
KËSHILLI MINISTRUER
Vendim Nr. 145 më 17-III-1936

Këshilli Ministruer në mbledhjen e tij të sotshme të mbajtun nen Kryesin e Z. Mehdi Frasherit, Kryeministër e Zav. Minister i Drejtësis me antarë Z.Z. Fuad Asllani Ministër i P. të Jashtme, Et-hem Toto Minister i P. të Mbrendshme, Rrok Gera Minister i Financavet, Dr. Nush Bushati Minister i Arsimit, Ing. Ndoc Naraçi Minister i P. Botore, Dhimiter Beratti Minister i Ekonomis Kombëtare, pati në bisedim shkresen Nr. 344 datë 26-III-1936 të Ministris së P. të Mbrendshme, me të cilen tue tregue se Revista “ABC” qi botohet në Tiranë asht paraqitun me ngjyrë krejtësisht politike dhe me tendenca ekstreme, tue cenue në ketë mënyrë interesat e nalta Shtetnore dhe tue u gjind në kundershtim me deklaratat e bamuna në kërkesë ashtu edhe me permbajtjen e lejes së dhanun, në themel të Nenit 30 të ligjit të Shtypit, proponon ndalimin e botimit të kësaj reviste,

VENDOSI:
Pranimin e këtij proponimi, dhe autorizon zyrat kompetente me ndaluem botimin e revistës në fjalë dhe njikohësisht me konfiskue edhe dy numrat e dalun deri tash t’asaj reviste.

Përgatiti: Aleksandër Cangonja

1 2 3 142
Go to Top