Author

Admin

Admin has 796 articles published.

PASIONI PËR TË KALËRUAR-SERGIO RAMÍREZ

in A(rt)ktivizëm/Letërsi by

SERGIO RAMÍREZ (1942)
Shkrimtar, gazetar dhe politikan nikaraguan

Nga pasioni për kuajt e shalës, për gjahun dhe paradat ushtarake me kalorës, S.E., pak nga pak, fitoi zakonin për t’i kryer të gjitha detyrat e tij kaluar mbi kalë dhe, me kalimin e kohës, nuk donte të zbriste më nga kali.
Tashmë, udhëheqësi S. E. edhe në zyrë hynte kaluar dhe, për pasojë, dyshemeja e mermertë mbushej me bajga. Pranë tryezës së tij të punës urdhëroi të vendosnin një grazhd; tashmë, mbi qilima gjeje yzengji dhe pajime kali, mbi kolltuk shalën e kalit, ndërsa në varëset e rrobave do të shikoje të gjitha llojet e frerëve dhe kapistrave. Djersa e udhëheqësit S. E. kishte aromën e djersës së kalit të tij.
E. S. i çoi punët deri në atë kufi perversiteti, sa situata u bë shumë e vështirë për zonjat, të cilat duhej ta bënin atë punë mbi kalë, me mollaqet ngjeshur tek e përparmja e madhërisë, duke bërë kështu të vuanin shumë edhe kali edhe kalorësi. Gjithsesi, dashuria kryhej njësoj mbi silazh si mbi çarçafë, po ashtu, në dhomën e gjumit të udhëheqësit, hingëllimat dhe psherëtimat dëgjoheshin njësoj.
Më vonë, Shkëlqesia e Tij filloi të flejë mbi kalë, madje edhe të dhiste që andej; edhe në inaugurime apo bankete qëndronte mbi kalë. Në këto të fundit, ndodhnin gjëra të pahijshme, sepse kali fuste turinjtë në pjata, shfrynte mbi gjellë dhe bezdiste zonjat, duke u lëpirë qafën.
Në sallën e audiencës, ministrat qëndronin në këmbë, ngaqë nuk u lejohej kali; ndërsa ambasadorëve, gjatë takimeve protokollare, iu kërkua të vinin me kuaj dhe letrat kredenciale t’i paraqitnin kaluar. Ndërkohë, shtetasit e Republikës mbaheshin nën kontroll të rreptë.
Shumë shpejt shtëpia e udhëheqësit u kthye në gjysmë stallë dhe gjysmë pallat. Zonja e Parë shëtiste nëpër kopshte hipur mbi një pelë dhe prej andej këpuste trëndafila aromatikë, gjë që, menjëherë, u imitua nga oborrtaret e tjera, të cilët një ditë edhe ato u dukën kaluar, duke ecur trokthi. Po ashtu, edhe shërbëtorët, hipur mbi mushka, ndiqnin gomarët, të cilët, duke përfituar nga rrëmuja, hynin nëpër dhoma duke pëllitur me të madhe.
Duke ndjekur shembullin e pallatit të madhërisë së tij, njerëzit me njëfarë edukate dhe gjendje të mirë filluan të merrnin zakonin e përgjithshëm të vendit, duke bërë si gjithë turma e rrëmujshme.
Kur, një ditë fatale, S. E. vdiq, fare thjesht e balsamosën, bashkë me kalin, dhe e ngritën si një statujë.

Përktheu: Bajram Karabolli

PAK NGA PAK PO MËSOHEJ-Agota Kristof

in Letërsi/Përkthim/Tharm by

PAK NGA PAK PO MËSOHEJ-Agota Kristof
 

 

Pak nga pak po mësohej me gjërat që ajo la, që harroi në shtëpinë e tij.
Një kuti shkrepëse, një shami me lot, një shall të fëmijëve, dorashkat, ndonjëherë gjyzlykët.
Zakonisht ai flinte kur ajo ikte, ishte i lodhur.
E dinte që rrinte atje, në shtëpinë e tij, duke pirë duhan e duke menduar një Zot e di çfarë.
Sendet e harruar i gjeti në mëngjes.
Ajo s’pushonte së harruari e së lëni gjëra në shtëpinë e tij.
Sutjenat.
Cigaret.
Çakmakun, një libër për fëmijë,
Kutinë e gjyzlykëve
Sandalet
(Do jetë kthyer këmbëzbathur)
Shamitë
Flokët, sidomos flokët
Ngado flokë
Mbi jastëk, në banjë, në kuzhinë.
Një makth i vërtetë.
Flokët e saj të zinj, ngado në apartament.
Herën e fundit kish harruar duart.
Dy duar pa unaza, në anë të tryezës, të ngurosura, paksa të gjakosura te kyçet ku i kish prerë.

 

Përktheu: Alket Çani

Forgive me-Hans Bender

in Letërsi by

Hans Bender

Mësuesi i shkollës së mesme, zoti Runge tha me zë të përgjumur: “Forgive me” është një shprehje e fortë. Në të vërtetë anglezi e përdor atë vetëm përballë Zotit, kur falet e kur i vlojnë ndjenjat e forta. Ju do ta dëgjoni rrallë e do ta përdorni rrallë. Më shpesh ndeshen “excuse me” dhe “sorry”. Po, para së gjithash ”sorry”. “Sorry” mund ta përdorni gjatë çdo ndjese. Kur doni t’i kaloni para dikujt, kur i shkelni këmbën dikujt, thoni “I’m sorry …”

Isha katërmbëdhjetë vjeçe. Rrija ulur në bankën e fundit dhe nuk isha shumë e vëmendshme. Para meje mbi bankën e lëmuar shtrihej një fletore blu DIN A6, ku duhej t’i hidhja fjalët e reja. Megjithatë pikturova djathtas dhe majtas emrit tim një lule. Poshtë fletores ishte një pasqyrë, në të cilën shihesha herë pas here. Kisha qejf të shihesha në pasqyrë, tërhiqja flokët mbi ballë e zgërdhihesha. Domethënë doja të bëhesha aktore. Rrugës për në shtëpi më parakaluan tre djem nga klasa paralele: Valteri, Horsti dhe Zigberti. Zigberti tha: Ja ku po ikën Brigite Hornei! Të tjerët qeshën. Ç’kishte xhanëm ky Zigberti me mua? Më ngacmonte, më tallte, frynte faqet, por gëzohesha kur e shihja …

Ishte fillimi i prillit. Luftës po i vinte fundi. Prej babait s’po vinin më letra. Në mbrëmje mamaja ulej pa fjalë në buzë të krevatit tim.

Disa ditë më vonë nga shkolla na dërguan në shtëpi. Nga dreka mbi çatitë e qytetit gumëzhinë aeroplanët amerikanë që fluturonin ulët. Natën kamionë me trupa SS shkuan drejt urës mbi lumin Rin e dritaret u drodhën nga gjëmimet prej frontit. Pastaj makina, karroca me kuaj dhe tanke u dyndën nëpër rrugë, mbi trotuarë. Këmbësorët po tërhiqeshin, në grupe, veç e veç, të rreckosur, të plagosur.

Qyteti ynë i vogël ziente nga frika, shqetësimi, pasiguria dhe shpresa se gjithçka do përfundojë. Beku, një ithtar fanatik i Hitlerit, armatosi djem dhe pleq. Shpërndau pushkë dhe armë kundërtanke që mbështeten në sup, urdhëroi ngritjen e pengesave xheniere, hapjen e llogoreve. Të moshuarit bashkëpunuan pa dëshirë, por të rinjtë s’e kishin idenë e prandaj ishin madje të ngazëllyer. Edhe Zigberti. Zigberti ndodhej, nën urdhërat e një ish-oficeri të luftës së parë botërore, në një kodër para qytetit. Unë çoja në kodër ujë, kafe, kekë, cigare dhe pllakën e fundit të çokollatës, që e kishte dërguar babai për Krishtlindje, ia solla Zigbertit. Isha ulur në llogore pranë tij. Ai tha: “A e di ti, jam gabuar, ti nuk je një… je më shumë një djalë. Kjo më bëri krenare. Pak pas kësaj tymosa, pa u kollitur, cigaren time të parë. Por nuk isha djalë! Jo, nuk isha djalë.

Herët në një nga paraditet vajta prapë tek kodra. Rrugët dhe fushat ishin si të shkretuara, vetëm laureshat ngriheshin prej brazdave. Që prej këtij mëngjesi e di sa e bukur është kënga e laureshave. Në kodër nuk u prita tamam miqësisht. Njëri tha: “Një çmenduri e tillë.” Kurse oficeri i luftës së parë botërore tha: “Vajzë e marrë, ti s’mund të kthehesh më.”

“Përse?” pyeta unë.

“Tani do ia nisi”, tha ai.

“Çfarë? Çfarë do nisi?”

Nuk u përgjigj askush. Një qetësi e frikshme. Renda duke u penguar në kodër për tek Zigberti. Ai më tërhoqi në llogore pranë vetes, ma pushtoi kokën në krahët e vet e tha: “Pse erdhe xhanën! Xhanëm pse erdhe sot!”

Pastaj qetësia u hodh në erë. Goditjet e topave e shkundën kodrën. Predhat zemërake e bënë çorap tokën, për të nxjerrë jashtë saj ato pak jetë, për ta pluguar siç nxirren patatet nga fusha. A pata frikë? Nuk pata frikë? Nuk e di.

Shatërvanë dheu kërcenin përpjetë. Ciflat e predhave binin si breshëri dhe tymi të zinte frymën.

Piskati një zë: “Ata janë në rrugë!”

Pastaj u bë qetësi, megjithatë në qetësi u dëgjua një rrokullimë e dyshimtë.

Zigberti tha: “Pa të shoh një herë.” U drejtua, nxori kokën mbi buzën e llogores dhe vështroi nga rruga. Ngrita sytë nga ai dhe e pyeta: “A shikon diçka? A shikon …?” Në këtë moment i shpërtheu gjaku nga qafa, një çurg i kuq, si prej një tubi …

Në kishë ishte një tablo: Qengji i Perëndisë mbi një kupë. Gjaku, një hark i kuq, rridhte me harkim prej një plage të hapur në qafë drejt buzës së kupës. Kështu qe dhe tek Zigberti. Prej kohësh nuk e kisha parë tablonë në kishë. Tani e pashë siç duhej. Mendimi im i vetëm qe tabloja, një mendim idiot, i pavend. Paralizues. S’isha në gjendje të bërtisja, s’isha në gjendje të bëja asgjë. Shihja gjakun të vërshonte nga qafa e tij dhe kujtova tablonë në kishë … Pastaj trupi iu plandos, bëri përpara, drejt meje, u fundos galiç, balli iu përplas tek gjunjtë e duart iu fashitën poshtë të hapura pranë këmbëve në tokë.

Një hije mbuloi llahtarin e frikës sime. Sipër, tek buza e llogores, qëndronte një ushtar, një ushtar i huaj, me uniformë të huaj, me një helmetë të huaj dhe një pushkë të huaj, që ende merrte nishan Zigbertin. Vrasësi i tij! Mirëpo e uli pushkën, e flaku në tokë dhe tha: “Forgive me.” U përkul, i zhvati duart e mia në gjoksin e vet dhe tha: “Forgive me.”

Përktheu nga gjermanishtja: Gaqo Karakashi

Vjen në shqip libri “Mbi tiraninë”-Timothy Snyder

in A(rt)ktivizëm/Letërsi/Tirana Review by

Amerikanët u kapën në befasi në vitin 2016, kur panë se si Donald Trump arriti të zgjidhej president. Por një historian i specializuar mbi  Holokaustin dhe Europën Lindore nuk u habit. Përkundrazi, ai mori përsipër t’u shpjegojë bashkëkombësve të tij sesi ndodhi që, përgjatë shekullit të njëzetë, fashizmi, nazizmi dhe komunizmi rrëzuan demokracinë duke dënuar miliona njerëz të jetojnë nën tirani.

Shtëpia e Librit

Historianët e specializuar për periudhën e gjysmës së parë të Shekullit të Njëzetë kanë hasur gjatë kohëve të fundit një rritje të interesit mbi temat e trajtuara nga ata; ngritja e partive jotolerante të krahut të djathtë; dominimi i diskursit publik nga propaganda; përdorimi i teknologjisë së re (radioja në epokën e Musolinit dhe interneti në kohën tonë) për të përçuar propagandën deri në mjediset më intime të individit; humbja e besimit te institucionet demokratike dhe kërkimi për një udhëheqës të fuqishëm; demonizimi i minorancave si hebrenjtë apo myslimanët. Teoritë e komplotit, ca të mbështetura në gjysmë të vërteta dhe ca të mbështetura në fantazi të pastër. Por historianët nuk janë aspak të lumtur për mënyrën sesi njerëzit po kërkojnë të shohin nga fillimi i shekullit të njëzetë, konkretisht, i ngritjes së regjimeve totalitare apo diktatoriale, për të kuptuar se çfarë po ndodh me ta.

Ne po jetojmë në kohë të rrezikshme, thotë Timothy Snyder, një nga historianët më të fortë amerikanë të shekullit të njëzetë, i specializuar për Holokaustin dhe Europën Lindore. Por historia nuk e përsërit veten, argumenton ai, duke hedhur poshtë maksimën që europianolindorët kanë brendësuar gjatë kohës së komunizmit.

Megjithatë, thotë Snyder, ne mund të nxjerrim mësime nga historia.

Në një libër konciz ku çdo fjali është një maksimë, Snyder merr përsipër të na japë njëzet leksione nga shekulli i njëzetë mbi atë sesi ne dhe bashkëkohësit tanë duhet të përballemi me rrezikun e tiranisë.

Nëse je polic, gazetar apo jurist, këshillon Snyder mes të tjerash, ki parasysh se respektimi i parimeve etike të profesionit tënd mund të rezultojë një element vendimtar në parandalimin e një tiranie.

Nëse je qytetar, ki parasysh se informacioni që ti lexon dhe informacioni që shpërndan në internet është po kaq i rëndësishëm. Nëse lexon dhe shpërndan informacione të pakonfirmuara, është njësoj si t’i japësh makinës në rrugë dhe të përplasesh me makinën përballë, pa e ditur se një qenie tjetër njerëzore përveç teje rrezikon të humbasë jetën nga pëplasja.

Dhe nëse do të jesh qytetar i mirë, argumenton ai më tej, lexo më shumë libra fizikë dhe ndiq më pak internet.

Ka kaq shumë persona mes nesh, të cilëve nuk ua ndjen se në çfarë bote jetojnë dhe kërkojnë përgjigje të thjeshta për jetët e tyre. Këto lloj përgjigjesh na lehtësojnë ne të menduarit dhe na ndihmojnë për të krijuar identitete të rreme, një të shkuar të lavdishme apo një të ardhme utopike. Brexit-i nuk ishte një kthim pas në një të shkuar të lavdishme, por një hap përpara drejt një të ardhmeje të panjohur, thotë Snyder mes të tjerash, duke na dhënë edhe një leksion mbi shkencën e historisë dhe mënyrën sesi ne duhet t’i përqasemi asaj.

Mbi tiraninë, njëzet leksione mbi shekullin e njëzetë, vjen në shqip nga Botimet Shtëpia e Librit. F. 136. Çmimi: 500 lekë

Mbi autorin

Timothy Snyder (lindur më 18 Gusht, 1969) është një shkrimtar amerikan dhe historian i specializuar në historinë e Europës Qendrore dhe Lindore dhe në historinë e Holokausit. Ai jep leksione në universitetin e Jellit në SHBA dhe në Institutin e Shkencave Shoqërore në Vienë. Ai flet pesë gjuhë europiane dhe lexon në dhjetë gjuhë. Librat e tij janë botuar në dyzet gjuhë dhe kontributi i tij është njohur nga medaljet shtetërore të dhëna nga Estonia, Lituania dhe Polonia. Ai ka fituar çmimin Hannah Arendt për Mendimin Politik. Citimet e tij janë përdorur për pankarta në demonstrata të zhvilluara në shumë vende. Në shqip Snyder ka ardhur me librin Mbi Tiraninë: njëzet leksione mbi shekullin e njëzetë.

Marrë nga blogu: Shtëpia e Librit

Librin e gjeni këtu:

https://www.shtepiaelibrit.com/store/sq/historia-aktualiteti/7199-mbi-tiranine-timothy-snyder-9789928445674.html

Rrethimi i fundit i Skënderbeut/Granit Zela 

in A(rt)ktivizëm/Letërsi by

Granit Zela

Askush s’mund ta paramendonte se takimi pas dyzetë e pesëvjetësh mes dy udhëheqësve më të rëndësishëm në vend, gjatë epokës së demokracisë, shefit të qeverisë dhe shefit të opozitës do të shoqërohej me aq shuma viktima dhe në të njëjtën kohë, po për habinë e të gjithëve, do të shënonte fundin e tranziconit. Nuk kishin lajmëruar askënd për këtë takim dhe natyrisht, mediat mësynë sakaq në restorantin “Uji i ftohtë” në Vlorë, ku të dy po hanin si dy engjëj, një drekë.

Të gjithë gazetarët mbetën të habitur, ata dy burra që kishin luftuar, në kuptimin e vërtetë të fjalës, kundër njëri-tjetrit, me grushte shteti në tentativë, gjyqe për burgosje, linçime publike, përtallje dhe mllef të pasosur, ishin aty, vetëm me njëri-tjetrin si dy dashnorë të përmalluar, një buqetë me trëndafila të kuq flakëronte në tryezë, kurse ata i buzëqeshin sho-shoqit dhe dëgjonin me ëndje ato që tregonin.

Dhe mu siç reagohet kur të tjerët të prishin një takim dashurie, u bënë shumë nervozë kur panë kamerat dhe gazetarët rrotull tryezës, por më i padurueshëm u tregua shefi i qeverisë, i cili pyetjen e një gazetareje se a ishte e vërtetë që në listat e tij për deputetë ishte edhe emri i aktivistit të shoqërisë civile, Qëndrim Sokoli, e la në heshtje duke ngrënë ngjalën që kishte përpara me kujdesin e madh që të mos i ngelej hala në fyt. Pastaj, me sy të skuqur, gjë që shpjegohej nga një shishe “Vermut” e zbrazur, ai iu hakërrye:

– Ore ju keni rrjedhur fare si media. Po për çfarë hajvani po flisni, ku ne i kemi listat e kandidadëve për deputet me vete, dhe ato janë të mbyllura.

Mbi tryezë përveç ushqimeve të bollshme ishin edhe dy zarfe.

– Hë, çfarë janë këto, – kishte pyetur median shefi i qeverisë, – hë pra çfarë janë? Përgjigjuni dreqi e mori, se për t’ia ndërprerë drekën ia ndërprisni tjetrit, po për t’u përgjigjur veç ngrini supet se jeni llumi i shoqërisë. Aha, vaj medet për ju!

– Zoti Kryemnistër, unë shoh dy zarfa mbi tavolinë, – ishte përgjigjur, nën një trysni të paparë nga shefi i ekzekutivit, një gazetar trim e kurajoz.

– Ah, mor budallë, dy zarfe, thotë. Jo, o rrotë gomari, ky është “Parlamenti i Shqipërisë”. E sheh, – e kishte pyetur ai, duke ia tundur zarfin, – është parlamenti yt o budallë, – ia kishte shpjeguar dhe më pas e kishte futur zarfin në xhep.

Duke parë veprimin e kolegut në pushtet, edhe shefi i opozitës e kishte futur zarfin e vet në xhep, në shenjë solidariti. Pas kësaj, i gjithë parlamenti ishte në karantinë, gjysma në xhepin e shefit të ekzekutivit dhe gjysma në xhepin e shefit të opozitës së përbashkuar. Papandehur, gazetarët kuptuan se në atë restorant ishin 140 deputet dhe shefat e tyre, dhe kjo do t’ia shtonte shumë rëndësinë e lajmit dhe kronikës që do të bënin.

Për më tepër, ata ishin tashmë dëshmitarë të një ngjarjeje historike, sepse dy kryetarët e partive kryesore në vend kishin dyzetë e pesë vjet që s’ishin takuar. Kjo e shpjegonte edhe faktin se ata e morën shtruar e shtruar, megjithëse ajo mbrëmje ishte afati i fundit kur duhej të dorëzonin listat me deputetë, por shefi i qeverisë nuk e kishte këtë merak.

– Do të gjejmë ndonjë klauzolë ligjore që t’i çojmë nesër, e kishte qetësuar kundërshtarin politik.

Vihej re që dy burrat e shtetit tregoheshin shumë të sinqertë me njëri-tjetrin. Shefi i qeverisë ia tha hapur se synonte rritjen e turizmit në vend dhe kishte menduar që të bëntë diçka tronditëse në nivel ndërkombëtar për të tërhequr një audiencë globale.

– Do të zhvilloj “Turizëm kokash” – i tha ai. Por njeriu që kishte përballë tij s’e kuptoi dhe kishte nevojë për shpjegime.

– Në fillim do të kthejmë dëninim me vdekje. Pastaj do të krijojmë legjislacionin e nevojshëm për t’i hapur rrugë ngritjes së një gijotine publike tek sheshi “Skënderbej”, si në Francën e mesjetës. Natyrisht, parashikoj furtunë reagimesh. Do ta zhduk padrejtësinë dhe këtë e bëj duke i prerë kokën atij që i sjell telashe atdheut ku jetojmë. Pastaj, të ardhurat ekonomike do të dhjetëfishohen. Nga e gjithë bota do të duan të marrin pjesë, të paktën një herë të vetme në një “Heads’ Show”, një spektakël kokash që do t’u sjellë katarsis të plotë. Thesari i shtetit mbushet plot.

– S’do të ketë kurrfarë problemi me demokracinë, – vijoi ai. Kokat i pret shumica, por edhe opozita thotë fjalën e vet. Mund të ngrejë komision hetimor. Ankohet opozita, pra ti, për kokat e prera nga shoqëria civile, ke të drejtën t’i kontrollosh, madje t’i marrësh me vete në laboratorët e tu opozitarë dhe të bësh verifikimet e rastit. Më e mira është që të ketë marrëveshje gjithëpërfshirëse dhe transparencë, listat e kokave të botohen jo vetëm në Fletoren Zyrtare, por edhe në media, në mënyrë që secili qytetar ta dijë kur dhe ku do t’i pritet koka, dhe të mos ketë keqkuptime apo ngatërresa për arsye teknike.

Natyrisht, parashikoj që “Llotaria e kokave”, do të bëhet shumë popullore, pasi pjesëmarrja në llotari do të jetë me parapagim dhe nuk do të mbetet njeri pa u shënuar në lojë. Kjo do të vërtetojë atë që “rastësia është mbreti i botës”, sepse të gjithë do të jenë rastësisht të vdekur dhe rastësisht të gjallë.  Pastaj këto lista mund të dalin edhe nga këshilli kombëtar i secilës parti. Asnjë kokëprerje e paligjshme, tolerancë zero ndaj abuzimeve në ekzekutime, jo kokëprerje kuturu, s’është ky mesazhi që duam të përcjellim, – siguroi shefi i qeverisë duke e habitur kryetarin e opozitës, i cili këto gjëra i dëgjonte për herë të parë.

– Për besë ke imagjinatë, je “kokë e madhe”, si i thonë, – tha shefi i opozitës duke buzëqeshur, dhe u ndje shumë i kënaqur që batuata e tij u pëlqye.

Kjo i shkriu përfundimisht akujt mes këtyre dy burrave, sepse shefi i qeverisë vijoi t’ia shpjegojë se do ta bënte popullore gijotinën në sheshin “Skënderbej”, më së pari me kokat e prera të atyre që do të dilnin vullnetarë.

– Ke për ta parë, – e siguroi ai, – sa njerëz do të dalin vullnetarë që t’u pritet koka pa kurrfarë arsyeje. Ndërkohë, do të zëvendësoj edhe eutanazinë në spitale, pacienti do të vdesë në gijotinë, veçse në këtë rast ekzekutimin do ta bëjnë uniformat e bardha. Ideja, – sqaroi ai, – është që njerëzve të thjeshtë të të gjitha profesioneve t’u bëhet e zakonshme kjo gjë.

– Dakord, – miratoi shefi i opozitës. Të falënderoj për mirëbesimin, por ti e di që unë kam dyzetë e pesë vjet që jam në opozitë dhe e di, se prapa çdo ideje publike fshihet një ide tjetër e patreguar. Ç’është ky “turizëm kokash” në qiellin e kthjellët të Shqipërisë? Çfarë do të bësh? Çfarë fshihet pas gjithë kësaj?

– Pas kësaj? Shefi i qeverisë, mbushi gotën me verë, e ktheu shpejt, dhe duke e parë në sy, i foli sikur po i tregonte të fshehtën e shekullit:

– Ti nuk jeton këtu kundërshtari im i dashur politik, – i tha ai. – Ti sikur jeton në një planet tjetër. E çfarë mund të fshihet tjetër, kur të gjitha kokat në shesh të jenë prerë, gijotina, makina e shtetit do të vazhdojë të punojë. Atëherë do t’i vij radha edhe atij, koka e të cilit tundet kërcënuese mbi të gjithë ne, kupton? Ai na bën të ndiehemi si zvarranikë, pavarësisht se çfarë bëjmë, sa të mëdhenj dalim ne në sytë e historisë. Kur na krahasojnë me të, gjithçka është një punë e kotë… Në fund fare, kur mllefi i kundërshtarëve të mi të jetë bërë kala, unë do të hip mbi këtë kala, do të nis ushtrinë time dhe do t’i vë t’i presin kokën në gijotinë vetë “Skënderbeut”, aty mu në sheshin “Skënderbe!”

– Në fillim do të na kthesh në Mesjetë, pastaj do të nisësh buldozerët drejt monumentit… – tha ai me zë të lartë sikur të ishte duke shqiptuar mendimet e fshehta të tjetrit.

– Pikërisht, – miratoi ai. – Por do ta bëjmë këtë në një mënyrë që nuk e ka përfytyruar kush. Do të bëjmë një luftë, të cilën ne do ta fitojmë, dhe me “ne”, dua të them “Unë”, do të jem i vetmi që ka mundur Skënderbeun e madh, kupton? Menjëherë pas kësaj, ai s’do të jetë aq i madh sa më parë dhe unë s’do të jem ky që jam. Rrethimi do të filloj nga ana lindore e sheshit, në anën e Sahatit. Aty do të ngrihet shumë shpejt një kullë e lartë, më e larta në kryeqytet. Njezërit nuk do ta kuptojnë se nga mbiu aty, aq shpejt do të ngrihet. Pastaj dalëngadalë do të mësohen me praninë e saj. Pastaj, një kullë tjetër edhe më e lartë do të ngrihet në anën e kundërt, andej nga është Banka Kombëtare. Ajo do të projektohet e tillë që Banka të zhvendoset brenda saj dhe ajo vetë të shembet. Njerëzit do të mësohen edhe me shembjen e një ndërtesë afër sheshit. Kjo është shumë e rëndësishme.

Pastaj do të vijojë rrethimi i Gjergj Kastriotit me kulla të tjera rreth e përqark sheshit, një darë kullash të larta, derisa ai do të dorëzohet. Dhe kjo do të ndodhë, kur njrëzit do ta kenë të vështirë ta dallojnë se ku është. Projekte të reja ndërtesa do të mësyjnë në shesh, dhe ai do të duket më në fund sa një xhuxh, dhe njerëzit një ditë, kur ai të mos jetë aty, as nuk do ta vënë re. Pastaj do të jenë ata që do më luten ta heqim tutje atë “shtëmtirë estetike” dhe madje do të kërkojnë që t’ia presim kokën në gijotinë, dhe ky do të jetë kulmi i turizmit të kokave, do të kemi një gijotinë që pret kokat e monumenteve, dhe kjo do ta shndërrojë përfundimisht Tiranën, aq sa një ditë kur të dalë para pasqyrës do të ulërijë nga lemeria se s’do ta njohë më veten e vet.

– Ata s’kanë parë gjë akoma, kupton, – i th ai. – As që u shkon në mendje kurrë se çfarë i pret dhe më mirë që s’e dinë.

– Rrethimi i Gjergj Kastriotit me kulla, -mërmëriti tjetri i shastisur.

Tjetri mbeti i shtangur. Pastaj nisi ta shohë me adhurim.

– Po koka ime? – pyeti ai krejt i sinqertë, por me njëfarë frike.

– Ti vazhdo të jetosh në atë planetin tjetër ku ke jetuar deri tani dhe të ruan Zoti, – i tha ai, duke qeshur dhe kjo bëri që të ndiheshin sërish si në fillim, me mirëbesim dhe mirëkuptim të plotë për veprimet e njëri-tjetrit.

Dhe si për të ikur nga Mesjeta, për ta kthyer në shekullin ku jetojmë, kryetari i opozitës e pyeti për diçka që lidhej me aktualitetin politik, një shqetësim që donte ta ndante me të.

– S’ka problem fare, fol lirshëm, – e nxiti shefi i qeverisë. – Çfarë halli ke?

– Kur ju i tundët gazetarëve listën tuaj të deputetëve, – shpjegoi tjetri, syri më kapi rastësisht disa emra nga lista juaj, dhe lexova edhe një emër, e kam në listën time. Ka mundësi që ky deputet të jetë në të dyja listat dhe me mirëbesim, mund ta shmangim.

– Aha! – ia bëri shefi i qeverisë. – S’ka problem fare. Merre listën e lexoje, – dhe e nxori nga xhepi i pasmë i xhinseve.

Ky gjest mirëbesimi e detyroi tjetrin të bënte të njëjtën gjë. Të dy lexuan avash – avash listat përkatëse dhe identifikuan pesë deputetë që ishin në të dyja listat.

– Deputetin Gazep Xhupi e paske ti, – tha shefi i qeverisë, – por me sa mbaj mend ka qenë me mua, pastaj kaloi nga ti, por më pas kaloi nga unë apo jo? Nuk jam i sigurt se me kë është, por besoj se me mua, sepse njerëzit përgjithësisht janë me pushtetin.

– Ashtu, – pohoi kryetari i opozitës, por e kam blerë.

– Sa e bleve?

– Një truall ndërtimi.

– Ohu, ti i dhe truallin, por unë ia bëra vilat, ama. Pastaj, kjo shitblerja e deputetëve është legalizuar, ne e kemi miratuar në Kuvend, – tha ai. – Le të heqim dorë nga kursi primitiv i këmbimit të deputetëve në kafenenë e Parlamentit. Dhe madje këtë, Gjupin, unë e kam blerë onljan, – tha shefi i qeverisë.

– Po pra, – tha tjetri, por duhet verifikuar kur e ke bërë blerjen e fundit.

– Para një muaji e kam blerë unë, – verifikoi shefi i qeverisë.

– Para dy ditësh e kam bërë këtë blerje, – tha ai i kënaqur për këtë blerje të leverdisshme që s’e detyronte të mendonte për një emër tjetër.

– Aha, qerratai, qenka shitur prapë, – qeshi me gjithë shpirt shefi i qeverisë.

Kishte ndjekur me vëmendje kursin e këmbimit të deputetëve, ditën e djeshme numrat nuk kishin lëvizur, por këtë nuk e kishte vënë re.

– Po ky kandidati që thanë këta gazetarët, – pyeti ai, – si e pat emrin?

– Qëndrim Sokoli, – i tha shefi i opozitës. – E mbajta mend sepse opozita është ajo që gjithmonë duhet të bëjë qëndresë.

– Rrofsh. Po shënoj emrin e tij.

Pastaj e palosi letrën dhe e futi përsëri në xhepin e pasmë të xhinseve.

– Kam aq shumë etje sa ta pi detin, – i tha ai kolegut kundërshtar.

– Po, pra, – i tha tjetri. – Po të ishte deti pushtet do ta pije të tërin, natyrisht.

Shefi i qeverisë, i kënaqur, e ftoi kolegun që të shkonin, ashtu siç ishin me pantallona të shkurtra e të futeshin në det.

Për habinë e gazetarëve ata ikën me vrap si dy kalamaj dhe u futën “bëlldum” në ujin e ngrohtë të detit të Vlorës, ndërkohë që vazhdonin bisedën. Gazetarët u ngazëllyen nga kjo pamje, e cila dukej sikur shënonte fundin e tranzicionit dyzetë e pesë vjeçar. Dhe ashtu ishte, gjithçka vajti mirë, derisa dolën më në fund në breg, ku ishte kryetari i opozitës ai që mbeti si vuv dhe nuk po mundte të fliste. Nxori listen e qullur nga xhepi, në praninë e një kamere dhe kuptoi se atje ishte fshirë nga uji më shumë se gjysma e emrave të deputetëve. Ndërsa i dridheshin buzët tha: Paskan vdekur.

Shefi i qeverisë e ngushëlloi duke i kumtuar se edhe atij i kishin vdekur njëzetë deputetë, por lista do të plotësohej sërish pasi të bëheshin varrimet e tyre sipas protokollit të shtetit. Të dy, njoftuan zyrtarisht vdekjen e deputetëve, u lexuan emrat dhe morën pjesë në varrimin e tyre tek “Dëshmorët e Kombit”, menjëherë pasi pasi morën një interpretim nga Gjykata Kushtetuese, e cila deklaroi që de jure kishin vdekur dhe kjo nënkuptonte lidhjen e pensioneve të përjetshme, por meqenëse de facto ishin gjallë, ata s’mund të punësoheshin në shtet ose privat. Mund të merrnin pjesë e në varrimet që bëheshin për ta, por s’mund të shpreheshin apo mbanin fjalime për veten. U shpallën të vdekur sepse sipas Gjykatës: “Çdo letër e shkruar nga shefi i qeverisë apo i opozitës ka efektin e dokumentit” prandaj duhej vijuar me zëvendësimin e deputetëve në listë, gjë që u pranua nga të gjithë krahët politikë.

Me këtë interpretim u gëzuan të gjithë, vetë ligjvënësit e vdekur po se po, sepse do t’u gëzoheshin pensioneve të përjetshme pa shkelur kurrë në Parlament; kjo ishte një arritje historike dhe u pranua njëzëri e më pas u përfshi edhe në analet e historisë si ngjarja që shënoi fundin e një tranzicioni shoqëror të gjatë e të lodhshëm.

Imazhi: Avni Delvina 

Mëhallat e botës-Janis Ricos

in Letërsi/Përkthim/Tharm by

Mëhallat e botës-Janis Rico

 

Janë të pikëlluara mëhallat,
janë të çveshura mëhallat.
Retë qëndrojnë këmbëkryq sipër shtëpive
dhe pinë bishtat e cigareve të ditës.
Ja dyqani i kosaxhiut në qoshe.
Llamba e parë ndizet. Qan një foshnjë.
Vaji i saj varet nga mbasdita
si varet katanàja e rreckosur nga telat e telefonit.
Dhe nënat, pas xhamave, mendohen, mendohen:
një tryezë dërrase pa bukë,
rrobat e palara hedhur mbi karekëll,
baxhën e rrumbullaktë të papafingos së studentit me dritën e zbehtë të mbrëmjes,
q’është një pllakë e vjetër gramafoni
me një këngë që s’këndon më asnjeri.
Këngë e bukur-e harruam.
Ajo diçka thoshte për një dashuri në fushë,
për një shtëpi mes dëllënjave,
për një bango të gjelbër e për yllin e mëngjezit
që u bën dritë dy buzëve që puthen.
Sa këng’ e bukur! Kush i mban mënd tani fjalët e saj?
Fshehëm flamurët, varrosëm librat në oborr
si varrosim një foshnjë që sapo belbëzoi fjalën “nënë”,
si varrosim një farë pa ditur se kur do të dalë pema.
Po kujt i bje ndërmend tani për atë këngë?
Kujt i kujtohen ato ditë vere plot gjinkalla,
rrugët e Athinës plot brohoritje, ëndrra e pankarta?
Po ngryset shpejt nëpër mëhallat.
Dielli humbet i pluhurosur prapa maleve
si humbet zhurma e një motoçiklete ushtarake
në gjatësinë e bulevardit. Asgjë s’ndihet.
Të kyçura shtëpitë. Të kyçura zëmrat.
Të kyçura gojët. Asgjë.
Veç hapi i policit po dëgjohet
i qartë, shum’ i qartë dëgjohet hapi i policit
nëpër mëhallat e Athinës, mbrëmjeve.
Janë të pikëlluara mëhallat
dhe mjekrën e tyre e kanë futur në gji.
Mëhallat s’flasin. Mbrëmja shëtit në rrugët e baltosura,
e vetëmuar, me një hënë të vjetër e të çkurdisur në duar,
si lypësi i verbër me fizarmonikën e tij. I bie një kënge të verbër…

 

Pĕrktheu: Spiro Çomorra 

Botim i viti 1961

Xhelozia-Carlos Fuentes

in Letërsi/Përkthim/Tharm by

CARLOS FUENTES
(Meksikë, 1928 – 2012)

Xhelozia vret dashurinë, por jo dëshirën. Ky është ndëshkimi i vërtetë i pasionit të tradhtuar. Urren gruan që prishi paktin e dashurisë, por vazhdon ta dëshirosh, sepse tradhtia e saj qe prova e vetë pasionit të saj. Xhelozia tregon se një lidhje dashurie nuk mbaron me mospërfillje. E dashura që na braktis duhet të ketë zgjuarsinë për të na fyer, poshtëruar dhe sulmuar egërsisht që të mos e harrojmë e të tërhiqemi me durim, që të vazhdojmë ta lakmojmë në emrin zvetënues të atij vullneti erotik që është xhelozia.
Norman Miler thotë se xhelozia është galeria e portreteve, ku xhelozi është administratori i vetë muzeut. Unë vlerësoj se xhelozia është si një jetë brenda jetës tonë. Mund të marrim avionin e të kthehemi në qytetin tonë apo në një qytet të huaj, mund të thërrasim miqtë e, ndonjëherë, të falim armiqtë, po tërë kohën, jemi duke jetuar tjetër jetë, që, megjithëse brenda nesh, me ligjet e veta, është e veçantë. Ajo jetë brenda nesh është xhelozia e cila manifestohet fizikisht dhe, siç thotë një shprehje meksikane, na i bie zorrët në fyt. Një valë e tërbuar, e hidhur si shafran, që egërsohet, ngrihet e ulet nga zemra tek zorrët dhe nga zorrët tek seksi i paralizuar; një seks, tashmë, i pavlefshëm, i kthyer në invalid lufte. I shkreti organ, të vjen t’i varësh një medalje! E më vonë, një kurorë funebre. Por, kjo valë xhelozie nuk gëzon asgjë, dhe, për shumë kohë, nuk ndalet në asnjë pjesë të trupit. E përshkon trupin si një lëng i helmët dhe objektivi i tij nuk është ta shkatërrojë, por ta mbërthejë e ta shtypë, në mënyrë që një pjesë e atyre lëngjeve të ngjiten deri në kokë, të mbërthehen, ashtu të gjelbra e të forta si luspa gjarpri, në gjuhën tonë, në shpirtin tonë, në vështrimin tonë.
Xhelozia na bën të ndihemi të përzënë nga jeta, sikur të na kishte vdekur një qenie e dashur. Veçse dhimbjen për një vdekje mund ta shfaqim. Përkundrazi, dhimbja që shkakton xhelozia duhet konsideruar e zezë dhe e helmët, ndryshe nuk evitohet dhimbja dhe grotesku i saj. Një xhelozi e ekspozuar i bën të tjerët të qeshin me ne. Është si të kthehesh në mituri, në atë moshë fatkeqe, ku gjithçka që bëjmë publikisht – të ecurit, të folurit, të shikuarit – mund të jetë objekt gazi për tjetrin. Mituria dhe xhelozia na ndajnë nga jeta, na pengojnë ta jetojmë atë.

Pērktheu: Bajram Karabolli

Në kohë të zymta-Bertolt Brecht

in Letërsi/Përkthim/Tharm by

Në kohë të zymta-Bertolt Brecht

 

Nuk do thonë: kur arra shkundej tek era frynte
Por: kur Bojaxhiu* shkelte mbi punëtorët.
Nuk do thonë: kur vogëlushi përplaste tasin e sheshtë mbi rrëmbesë të lumit
Por: kur gatiteshin luftërat e mëdha.
Nuk do thonë: kur gruaja hyri në dhomë
Por: kur fuqitë e mëdha bënë marrëveshje kundër punëtorëve.
Sidoqoftë nuk do thonë: kohët qenë të zymta
Por: pse poetët e asokohe heshtën?

 

Përktheu: Edon Qesari

_________

* 𝘕𝘰𝘧𝘬ë 𝘲ë 𝘪 𝘪𝘴𝘩𝘵𝘦 𝘯𝘨𝘫𝘪𝘵𝘶𝘳 𝘈𝘥𝘰𝘭𝘧 𝘏𝘪𝘵𝘭𝘦𝘳-𝘪𝘵, 𝘪 𝘤𝘪𝘭𝘪, 𝘯ë 𝘵ë 𝘳𝘪, 𝘪𝘴𝘩𝘵𝘦 𝘰𝘳𝘷𝘢𝘵𝘶𝘳 𝘵ë 𝘯𝘥ë𝘳𝘮𝘦𝘳𝘳𝘵𝘦 𝘬𝘢𝘳𝘳𝘪𝘦𝘳ë𝘯 𝘦 𝘱𝘪𝘬𝘵𝘰𝘳𝘪𝘵, 𝘥𝘶𝘬𝘦 𝘥ë𝘴𝘩𝘵𝘶𝘢𝘳 𝘵ë 𝘱𝘳𝘢𝘯𝘰𝘩𝘦𝘫 𝘯ë 𝘈𝘬𝘢𝘥𝘦𝘮𝘪𝘯ë 𝘦 𝘈𝘳𝘵𝘦𝘷𝘦 𝘵ë 𝘝𝘫𝘦𝘯ë𝘴.

Il Duce dhe Papa Hemingway

in A(rt)ktivizëm/Letërsi by

E kam njohur Musolinin. Askush s’e pëlqente atëherë. As mua s’më pëlqente. Ishte personazh i keq. – Ernest Hemingway – Ata të gjithë bënë paqe: Çfarë është paqja? – 1923.

Jennifer Theriault

Ernest Hemingway dhe Benito Mussolini kishin disa gjëra të përbashkëta. Të dy u plagosën në mbrojtje të Italisë gjatë Luftës së Parë Botërore; Musolini në vitin 1917 ndërsa luftonte me ushtrinë italiane në frontin e Carso-s dhe Hemingway në vitin 1918 afër zjarrit të mortajave austriake ndërsa shpërndante cigare dhe çokollatë për ushtarët italianë si vullnetar i Kryqit të Kuq. Të dy u shëruan në spitalet përkatëse të Kryqit të Kuq në Milano, dhe më vonë u dekoruan nga qeveria italiane për heroizmat gjatë luftës.

Të dy ishin gjithashtu gazetarë para luftës, Musolini redaktoi gazetën socialiste “Avanti” ndërsa themeloi: “Popolo d’Italia”. Me energji të freskëta pas mbarimit të shkollës së mesme, Hemingway filloi punë si reporter në “Kansas City Star”. Pas luftës e vazhdoi karrierën e gazetarisë si korrespodent i huaj për “Toronto Daily Star” me qendër në Paris.

Hemingway dhe Musolini u takuan për herë të parë në Milano në vitin1922, kur i pari po shijonte një muaj të vonuar mjalti me gruan e parë, Hadley. Sapo reporteri 23-vjeçar dëgjoi që Musolini, udhëheqësi i atëhershëm i Partisë Fashiste Kombëtare, ishte gjithashtu në qytet, tundi letrat kredenciale të “Daily Star” dhe i caktuan një intervistë.

Artikulli që pasoi: “Partia Fashiste gjysmë milioni”, u botua në “Daily Star” në 24 qershor 1922. Në të, Musolini u mburr nga Hemingway: “Fashistët tani janë gjysmë milioni të fortë” dhe “kanë forcë të mjaftueshme për të rrëzuar çdo qeveri që mund të përpiqet të na kundërshtojë ose shkatërrojë.” Pavarësisht nga një forcë e tillë tronditëse, Hemingway paraqiti anën më të butë të Musolinit duke shkruar se ai ishte ulur në “karrigen e redaksisë” në zyrat e Milanos të “Popolo d’Italia” “duke ledhatuar veshët e qenushit ujk”. Ndoshta duke parë diçka nga vetja në fytyrën “intelektuale” të udhëheqësit fashist, i vetëdijshëm që edhe Musolini “qe ushtruar në gazetari” dhe ishte “vlerësuar për trimëri” në luftë, Hemingway mendoi se Musolini “ishte atdhetar mbi të gjitha dhe se “i kishin bërë akuza të padrejta”. “Përbënte befasi të madhe. Nuk është përbindëshi që kishin portretizuar”.

Kur gjashtë muaj më vonë u takuan përsëri në Konferencën e Paqes në 1923 në Lausanne, simpatia e Heminguejit për Musolinin, i cili tani ishte “Il Duce” (“Udhëheqësi”) po zhdukej pas orkestrimit të grushtit të shtetit të marsit në Romë. “Nëse Musolini do të më nxirrte përjashta dhe do të më qëllonte të nesërmen në mëngjes, prapë s’do ta besoja e do ta shihja si blof”, shkroi Hemingway në një artikull të janarit të vitit 1923, në “Daily Star” me titull, “Musolini, blofuesi i premtimeve të Evropës”.

Në një kohë kur dakordësimi perëndimor po mbështeste fuqinë e Musolinit për të rehabilituar Italinë e pasluftës, Hemingway e quajti Duçe “frikacaku” me aftësi gjeniale “për të veshur ide të vogla me fjalë të mëdha”. Pastaj e zvogëloi metaforën e “veshjeve” në një fyerje të mirëfilltë duke i quajtur “Këmishëzinj”. (Këmishëzinjtë-camicie nere ose squadristi– ilët ishin forcë paraushtarake e fashizmit): “Ka diçka të gabuar, edhe historikisht, me një njeri që mban uniformë të bardhë me këmishë të zezë”. Por për Heminguejin, një nga shembujt më zbulues të karakterit tinëzar të Musolinit erdhi kur spiunoi Duçen në një konferencë shtypi ndërsa ishte zhytur në leximin e një libri: “U përkula pas tij për të parë se çfarë libri po lexonte me një interes të tillë aq të madh. Ishte një fjalor frëngjisht-anglisht, të cilin e mbante kokë poshtë”.

Në një letër të vitit 1951 drejtuar biografit të tij Carlos Baker, Hemingway pohoi se përçmimi i tij për Musolinin dhe taktikat e ashpra të fashizmit pa mëdyshje ishin bërë edhe më të egra në vitin 1924, pas rrëmbimit dhe vrasjes në qershor të ligjvënësit socialist dhe kritikut të tërbuar të Musolinit dhe fashistëve: Giacomo Matteoti. Asnjë provë s’u gjet kurrë, e cila lidhte Musolinin drejtpërdrejt me vrasjen, por për Hemingway-n dhe shumë të tjerë incidenti i panjohur kishte gjurmët e gishtave të “Il Duce”-s.

Pasi Hemingway u largua nga “Daily Star” për t’iu përkushtuar vetëm veprimtarisë krijuese, lindi një medium i ri për të shprehur antifashizmin e tij. Më 1927, revista “New Republic” botoi tregimin e shkurtër të Hemingway-it: “Che Ti Dice La Patria”, në të cilin jepet kronika e një udhëtimi që shkrimtari bëri nëpër Italinë fashiste me mikun e tij, Guy Hickok. Në qytetin Ligurian të La Spezia-s, një vakt në restorant ndërpritet nga kamerierët, të cilët përfitojnë nga ndalimi i bordellove prej Musolinit dhe bëjnë edhe prostitutën (“Vajza që mori porosinë tonë e vendosi krahun përreth qafës së Guy-it ndërsa po shikonim menunë”.) Duke lënë pas qytetin, të dy burrat tronditen nga polici fashist, i cili u thotë se makina e tyre e kishte targën e bërë pis. (“Makina juaj është e ndotur, por edhe ju jeni bërë pis”, thotë polici.) “Në një udhëtim aq të shkurtër”, arsyeton Hemingway, “nuk kemi pasur mundësi të shohim se çfarë po ndodhte me vendin apo njerëzit”.

Po të kemi parasysh tonin përbuzës të Heminguejit për Musolinin, nuk ishte aspak befasi që romani i tij i vitit 1929, “Lamtumirë armë” u ndalua në Itali. I mbështetur në përvojat e Luftës së Parë Botërore të Hemingway-t, portretizimi nga autori i kaosit brenda radhëve të ushtrisë italiane u quajt trillim dhe u perceptua si sulm ndaj karakterit italian. Vetëm në vitin 1945, pas vdekjes së Musolinit dhe përfundimit të Luftës së Dytë Botërore, romani u botua përfundimisht në Milano, ku Hemingway dhe Il Duce ishin takuar për herë të parë.

Musolini mund të mos e ketë admiruar librin e Hemingway-t, por sipas një rrëfenje të pavërtetuar asnjëherë thuhet se ai ishte i mahnitur nga koka-trofe e një antilope afrikane që Hemingway e kishte vrarë gjatë një udhëtimi për gjueti kafshësh të egra në Tanganyika të Tanzanisë në vitin 1934. Thuhet se Musolini i dërgoi Hemingway-it një çek bosh për trofeun me udhëzime për ta plotësuar me çfarëdo shumë parash që të donte. Sapo e mori, Hemingway shkroi shpjet e shpejt në çek: “Shko vrite vetë” dhe ia ktheu mbrapsht.

_____

Shënim: Hemingway-t i pëlqente të luante me fjalët dhe t’u vinte njerëzve nofka. Atij ia vunë nofkën “Papa” që kur ishte gazetar në Paris.   

 

Përktheu: Granit Zela

Rekuiem për Teatrin/Florian Vlashi

in A(rt)ktivizëm/Teatër by

Videon e goditjes e kam parë shumë herë, si për të dashur të kap një shenjë para frymës së fundit. Fadroma me pamje dinozauri e godet godinën mu në mes, pikërisht tek germat “Komb…”

Florian Vlashi

Kafka shkruan se momenti më i rrezikshëm i ditës është zgjimi. Mëngjesin e së dielës 17 Maj, në orën 4:30 kish filluar shembja e Teatrit Kombëtar në Tiranë. Pamjet të kujtonin skenën e rrëzimit të kinemasë së vjetër tek “Cinema Paradiso” por, ndryshe nga filmi i Tornatore-s ku njerëzit rrinin në heshtje plot respekt e nostalgji ndaj asaj salle që u kish dhënë aq shumë, në qendër të kryeqytetit shqiptar ekzekutimi ishte shumë më dramatik; sulm i beftë i forcave speciale në errësirë, nxjerrja me forcë e artistëve dhe aktivistëve të ngujuar për mbrojtjen e godinës, protestat e njerëzve jashtë që sa vinin e shtoheshin dhe e gjitha kjo në kohën e mbylljes së pandemisë.

Dhe, më e trishtueshmja, për të shembur Teatrin u zgjodh një eskavator, një vdekje sa e ngadaltë aq dhe torturuese në agoninë e saj. Videon e goditjes e kam parë shumë herë, si për të dashur të kap një shenjë para frymës së fundit. Fadroma me pamje dinozauri e godet godinën mu në mes, pikërisht tek germat “Komb…”. Dhe ajo rrëzohet pak sa nga e majta. Zhurma e rrëzimit prej 11 sekondash është e padeshifrueshme, si gjuha sekrete të dallgëve në breg:

sssssshqptrtmtrdhtnprshprtmdjtmjuuuuuuu…

Kush ishte Teatri Kombëtar

Intuita më thotë se informcionin më të saktë mbi historikun e kësaj ndërtese si dhe atë që ajo simbolizon, në vend që ta marr nga politikanët, pra, nga ata që firmosën zhdukjen e saj, po u drejtohem më mirë specialistëve të fushës. Njëri prej tyre është profesori erudit Aurel Plasari. Ai e cilëson ndërtesën e Teatrit si “një monument të shumëfishtë historik, – të historisë kulturore, të historisë artistike, të historisë sociale, të historisë së albanologjisë, të historisë politike të shtetit shqiptar.”

Duke lexuar historikun e saj mësojmë se godina u projektua nga arkitekti i njohur italian Bertè në fund të viteve 30′. Aty u krijua fillimisht “Qarku Italo-shqiptar Scanderbeg”, kinema-teater Savoja, u vu baza e Institutit të Studimeve shqiptare ku u hodhen themelet e Fjalorit të Gjuhës dhe të Enciklopedisë shqiptare,

U dhanë koncerte nga “Divat” e kohës si Tefta Tashko-Koço, Marie Kraja, Kristaq Antoniu, me Lola Gjokën e Tonin Guraziun në piano. Po ashtu dhe ekspozita pikture si ajo e dy motrave piktore Zengo. Gjatë periudhës së pushtimit gjerman aty vazhdonin koncertet me orkestrën që drejtonte Maestro Fioli. Pas luftës, filmave italianë e gjermanë, ia zunë vendin ata sovjetikë, anglezë dhe amerikanë. Ndërkohë vazhdonin koncertet e orkestrës së Radio Tiranës drejtuar nga Umberto Oscari si dhe koncertet vokale të drejtuara nga Kostandin Trako.Nga faqet e zeza historikë janë proceset e gjyqeve famëkeqe të diktaturës. Aty filloi dhe Grupi Teatral Profesionist i Shtetit që u shndërrua më pas në Teatrin Kombëtar. Aty kanë fillimet e tyre të gjitha figurat emblematike të artit skenik shqiptar.

Është thuajse e pamundur të gjendet një ndërtesë e asaj kohe në Shqipëri ku të mbajë brenda kaq shumë histori. A mund të prishej një ndërtesë e tillë vetëm me justifikimin se do ndërtohej një e re sepse kjo nuk i plotësonte kushtet për të qenë selia e Teatrit Kombëtar? Për fat të keq, prej shumë kohësh, ajo ishte e braktisur në pikë të hallit nga e gjithë politika shqiptare. Në një intervistë me shkrimtaren Arlinda Guma*, në Gusht, 2018, i pyetur mbi godinën e Teatrit, u përgjigja se

Jam absolutisht kundra prishjes së Teatrit dhe absolutisht pro ndërtimit të një teatri të ri. Nuk ka pse lindja e të dytit duhet të presupozojë vdekjen e të parit. Një teatër i ri e modern është më i nevojshëm se kurrë në Shqiperi. Por janë urbanistët ata që duhet të mendojnë për një vend të përshtatshëm. Teatri i vjetër është pjesë e historisë së artit shqiptar; të ruhet, të rinovohet dhe, nëse nuk do të funksionojë më si teatër, mund të kthehet në muze apo arshivë. Në Buenos Aires kam visituar një teatër té kthyer në librari me emrin Ateneo, sipas gazetës The Guardian është nga dy libraritë më të bukura në botë. Dhe vazhdoj: “Kam qenë edhe kundër shdërrimit të sheshit të Durrësit dhe heqjes së shatërvanit projektuar nga arkitekt Sotiri. Atëhere shkruajta se gjërat nuk është e thënë të jenë të bukura për t’i dashuruar. Ato duhen sepse, pa e kuptuar, bëhen pjesë e jetës tënde. Për fat të keq ti e kupton këtë gjë vetëm atëherë kur i humb përgjithmonë.” 

Do ishte e pa imagjinueshme prishja e Teatro Rosalia (S. XIX) në La Coruña për të ndërtuar teatrin e ri të Operas. Apo të prishej Salón Teatro në Santiago, thuajse moshatar me Teatrin e Tiranës, për të ndërtuar Auditorin e ri. Po të kërkosh në Google “prishjet e teatrove”, e para që del është ai i Palmirës në Siri i shkatërruar nga ISIS.

Nuk e harroj Sallën e Artë (Musikverein) në Vienë kur luajta aty me Simfoniken e Galicisë. Shkëlqimi i saj më la pa fjalë, por ajo që më preku ishte parketi i vjetër i skenës, plot gërvishje, gropa e shenja si një memorial intim. Po ashtu karriget e muzikantëve, të shtrembëruara e me këmbët të prera për t’u përshtatur niveleve të skenës. Sallat e vjetra kanë shpirt. Janë të mbushura plot fantazmat të bukura. Kanë memorie, ndaj janë të shenjta.

E ndjeva thellë trishtimin e tim ati kur e lajmërova për shembjen e Teatrit. Eh, një jetë dedikuar skenës. Ai nuk foli. Nga dritarja shikonte i heshtur oqeanin. Ndërsa mami, e cila ka punuar mësuese, qau. Dhe kur qan një mësuese diçka e rëndë ka ndodhur…

Justifikimi

Kryeministrit shqiptar Edi Rama, siç e pohon edhe vetë, ka mbi 20 vjet që mendonte ta rrëzonte godinën e Teatrit si të pavlerë. 20 vjet! E çuditshme kjo ide fikse. Ky obsesion si kapiteni Ahab me balenën e bardhë. Por, a do jetë Teatri “Moby-Dick”-u i tij politik? Personalisht kam vlerësuar kulturën e tij të gjerë, shumë punë që realizoi kur ishte Kryetar Bashkie apo talentin si piktor. Por ndonjëherë më duket se ai mendon se Tirana apo Shqipëria është thjesht një tabllo e tij ku mund të pikturojë ç’të dojë. Por nuk është kështu. Nuk duhet të jetë kështu. Atdheu është “tablloja” e të gjithëve. Ndaj, mbeta i zhgënjyer kur rastësisht dëgjova një intervistë të tij në Euronews Albania tri ditë pas shembjes së Teatrit.

Justifikonte prishjen e godinës se vjetër duke folur me përbuzje për mbrojtësit e saj dhe duke e cilësuar ndërtesën si “magazina me tallash e teneqe të ndërtuara për të argëtuar ushtarët italianë”. Ndër të tjera tha: “Në Francë është prishur gjysma e një lagjeje historike në zemër të Parisit për t’u ndërtuar Qendra Pompidou. Kur ka ndodhur kjo, në France është bërë nami.” Me sa di unë, faktet janë krejt ndryshe. E para, nuk është prishur një lagje historike, por është ndërtuar në një zonë të zbrazur ku dikur kish qenë pjesë e tregut “Les Halles”. Presidenti Pompidou propozoi të ndërtohej një qendër e madhe multikulturore për t’i dhënë disi jetë e gjallëri asaj zone. E dyta, zhurmë u bë për tjetër gjë, u bë për të kundërshtuar projektin e Renzo Piano-s dhe Richard Rogers pse ishte tepër modern për vitet 70′, si nga të parat ndërtime të stilit industrial high-tech. Aty janë librat, apo siç thonë në Spanjë: “hemeroteka e mallkuar”.

I vetmi rast në historinë e Shekullit të XX-të që është dhënë urdhër për t’u hedhur në erë ndërtesat historike të Parisit ka qenë urdhëri i Hitlerit me 24 Gusht 1944 për gjeneral Von Choltitz, urdhër që, për fatin e njerëzimit, nuk u zbatua nga ky gjeneral. Dhe Hitleri e vlerësonte shumë Parisin sepse, jo vetëm se “ish i lexuar”, por ishte marrë dhe me pikture.

Historia e njerëzimit është e mbushur me drama të tilla në të gjitha regjimet totalitare. Nuk ka asnjë justifikim të shkatërrosh një ndërtim me histori për të ngritur një të ri “mbi gërmadhat e së vjetrës”; nuk mund të djegësh apo të ndalosh libra për të shkruar të tjerë më të “shëndetshëm”; nuk mund të shkatërrosh vepra arti në emër të një “arti të ri”; nuk mund të hedhësh në erë objektet e kultit si kisha e Shën Mërisë së Vaut të Dejës e shekullit XIII për një “fe tjetër”, apo të zhdukësh identitetin e një qyteti për një tjetër më moderne. Për at´Zot, kush mban përgjegjësi për masakrën urbane, për plazhin e Durrësit, betonimin e arkeologjisë, mbulimin e mozaikëve 2000 vjeçarë, eliminimin e parqeve, mbylljen e librarive, zhdukjen e kinemave historike të Tiranës apo vilat e vjetra…? Pjesa dërmuese e restaurimeve që janë bërë deri tani ndodhen jashtë “Suazës së artë” Tiranë-Durrës, ku lufta me “dinozaurët e natës” është thuajse e humbur. Me sa duket, fati i monumenteve historikë, ashtu si fati i njerëzve, varet shumë nga koordinatat gjeografike ku lind.

Ndaj mënyra e vetme është të vendosin vetëm ekspertët, të përbërë nga historianë, urbanistë, bibliotekarë, specialistë shkencorë, etj., të gjithë jashtë influencës së politikës. Po qe nevoja, të bëhen referendume. Ishin shumë emocionuese reagimet për ngjarjen në gjithë shtypin ndërkombëtar. Ndërsa ajo që ndodhi në Kosovë ditën e rrëzimit të Teatrit Kombëtar, anullimi i të gjitha shfaqeve teatrale në solidaritet me zërat që e mbrojtën, ishte gjesti më nobel që pa dyshim do mbetet në librat e historisë. Nga ana tjetër, sa i shëmtuar vulgariteti dhe fyerjet ndaj atyre që mendojnë ndryshe, qoftë nga një krah ashtu dhe nga krahu tjetër. Më duket se është e Voltaire-it thënia e madhe “ Nuk jam dakort me çfarë thua, por do jepja jetën për të drejtën tënde që ta thuash.” Dhe Voltaire diçka dinte mbi të Drejtën dhe Arsyen njerëzore.

Vendimet historike nuk mund të jenë kapriço të politikanit të radhës në pushtet. Kjo do të ishte jo vetëm e padrejtë, por edhe e rrezikshme, sepse dalin fjalët e hidhura të Simón Bolivar-it: “Ikni nga ai vend ku fijet e pushtetit i drejton një njeri i vetëm; është vend skllevërish.”

Shtëpia e gjetheve

Në kryeqytetin shqiptar është një ndërtesë e quajtur “Shtëpia e gjetheve”. Ajo ka qenë baza e Sigurimit të Shtetit gjatë diktaturës. Tani është restauruar dhe është kthyer në muze. Për gati gjysëm shekulli aty janë thurur dramat më të paimagjinuara të mendjes së djallit. Artistët, aktorët, regjisorët, skenografët, muzikantët, poetët e dramaturgët e Teatrit ishin preja e parapëlqyer e “Shtëpisë së gjetheve”. Sepse, ndërmjet Artit dhe Diktatures ishte dueli i përjetshëm i Dritës me Errësirën, i së Mirës me të Keqen, i Zotit me Djallin “ku fusha e betejës është shpirti jonë” sipas Dostojevskit. Tek “gjethet” ishin 212,145 dosje – shumë më tepër sesa drama e komedi të shkruara për Teatrin; ishin listat e 120.000 bashkëpunëtorëve të Sigurimit – shumë më tepër se të gjithë shkrimtarët, muzikantët e artistët shqiptarë bashkë; ishin 32.000.000 faqe të hartuara nga policia e fshehtë – shumë më tepër se e gjithë krijimtaria artistike, e shkruar dhe e luajtur brenda mureve të brishtë të Teatrit tonë. Nëse dikush ka kaluar pranë “Shtepisë së gjetheve” natën e 17 Majit, në oren 04:30, do ketë dëgjuar një zhurmë të frikshme gjethesh, e ngjashme me kristalet e thyera…

***

Këto ditë më sillet në mendje një tregim i rrallë i shkrimtarit Augusto Monterroso. Është vleresuar si tregimi i shkurtër më i mirë i historisë së letërsisë. Janë vetëm shtatë fjalë, sa një univers i tërë kafkjan:

Kur u zgjua, dinozauri ishte akoma aty.

Marrë nga: Mundoclasico.com

_____

Bisedën e gjeni këtu: 

Nuk i përshtatesh ti shijes së publikut, por i ofron publikut atë që ti mendon se duhet të njohë nga arti i ri/Bisedë me violinistin Florian Vlashi

1 2 3 80
Go to Top