Author

Admin

Admin has 1028 articles published.

FRIDA KAHLO: ARTISTJA IKONOKLASTIKE! NJË SIMBOL! NJË EMBLEMË!

in Pikturë by

Meksikania, revolucionarja, anti-konformistja, surrealistja…

       FRIDA KAHLO

“Dashnorja” e madhe…
Frida Kahlo dhe Diego Rivera, çifti më mitik në Historinë e Artit!

Frida Kahlo është një nga pak piktoret femra me famë botërore, duke qenë në të njëjtën kohë një nga të vetmet artiste në Meksikë, e njohur ndërkombëtarisht. Meksikania, revolucionarja, anti-konformistja, surrealistja… kaq shumë mbiemrra për të përshkruar një grua, e cila mbi të gjitha ishte e lirë, e veçantë në punën dhe në jetën e saj. Jeta e Frida Kahlo-s është risjellë disa herë nëpërmjet biografive dhe filmave. Por a e dini me të vërtetë historinë e saj? Artsper ju ofron disa kurioziete nga jeta e kësaj artisteje ikonoklastike!

1. Frida Kahlo nuk ishte me prejardhje meksikane


Magdalena Frida Carmen Kahlo Calderón, me emrin e saj të vërtetë, lindi më 6 Korrik, 1907. Ajo e ka falsfikuar datëlindjen e saj, duke e vendosur më 7 Korrik, 1910, vitin kur filloi Revolucioni Meksikan. Ajo lindi në qytetin e Meksikës. Megjithatë, ajo nuk ishte me origjinë meksikane! Nëna e saj, Matilde Calderón y González, vinte nga një familje gjeneralësh spanjollë. Në venat e saj rridhte gjithashtu edhe gjaku indian. Babai i saj, Carl Wilhelm Kahlo Kauffmann, kishte lindur në Gjermani. Përkundrazi nga ajo që deklaronte Frida, ai nuk ishte hebre. Familja e saj ishte luteriane dhe i përkiste shtresës së mesme të Dukës së Madh të Baden-it (në Gjermani). Kur ajo mbërriti në Meksikë, në vitin 1891, ajo mori emrin Guillermo Kahlo dhe zgjidhi të merrej me fotografi.

2. Ajo nuk kishte një fëmijëri të lumtur


Frida Kahlo lindi pasi e ëma e saj kishte humbur një djalë. E dëshpëruar, e ëma ia dha atë një dadoje. Ajo ishte një grua shumë e ftohtë.

Atmosfera në shtëpi ishte veçanërisht melankolike. Përveç tensioneve brenda shtëpisë së prindërve të saj dhe dygjysmë motrave të munguara, sepse ato ishin dërguar në manastir, biznesi i të atit nuk lulëzoi gjatë revolucionit meksikan.

Për më tepër, Frida ishte një fëmijë me shëndet të brishtë. Ajo kishte lindur me një deformim të shpinës dhe në moshën 6 vjeçare e zuri poliomeliti. Për shkak të kësaj sëmundje infektive serioze, ajo vuante nga dhimbje kornike. Për më tepër, këmba e saj e djathtë ndaloi së rrituri, duke i shkaktuar një keqformimim. Sëmundja e izoloi edhe nga fëmijët e tjerë, duke i vënë nofkën “Frida sakatja”. Ajo nuk mund të shkonte në shkollë. Më vonë, vitet e para të shkollimit të saj ishin të trazuara. Ajo hyri në një shkollë gjermane sipas dëshirës së të atit dhe shumë shpejt u përjashtua për mosbindje. Ky episod është dëshmi e një karakteri të fortë dhe rebel që në moshë të hershme. Më pas, ajo hyri në një shkollë profesionale për mësueset femra, ku gjithashtu qëndori për një periudhë të shkurtër kohore. U largua nga institucioni kur prindërit e saj zbuluan se ajo ishte abuzuar seksualisht nga një nga mësuesit.

3. Ajo thuajse u bë mjeke


Frida Kahlo nuk kishte aspiruar gjithmonë që të bëhej piktore. Sigurosht, që në moshë të hershme i ati i kishte përcjellë asaj shijen e tij për artet e bukura. Një mik i babait të saj, skalitës, i kishte dhënë madje disa leksione. Ajo gjithashtu ndihmonte të atin në aktivitetin e tij profesional, duke retushuar, zhvilluar dhe ngjyrosur fototgrafitë. Ajo e konsideronte artin më shumë si një hobi.

Në moshën 16 vjeçare, ajo ishte një nga 35 vajzat e para që u pranuan në “Escuela Nacional Preparatoria“, nga një total prej 2,000 studentësh. Ajo ishte shkolla më e mirë në Meksikë në atë kohë. Atje ajo tregoi një interes të fortë për shkencat natyrore dhe dëshironte të bëhej doktore.

4. Një aksident me autobuz është rrënja e karrierës së saj


Më 17 Shtator, 1925, duke u kthyer nga shkolla, autobuzi i saj u përplas me një tramvaj. Ky aksident e vulosi fatin e saj. Megjithëse mbijetoi, ajo u dëmtua rëndë. Zgavra e legenit të saj u shpua nga një shufër metali, e cila i shkaktonte asaj aborte sistematike. Ajo vuante gjithashtu edhe nga 11 fraktura të këmbës së saj të djathtë. Këmba e saj e djathtë doli tërësisht nga vendi, po ashtu edhe shpatulla. Shpina dhe qafa e femurit të saj u thyen. Si pasojë ajo qëndroi në shtrat për disa muaj. Në total, deri në fund të jetës së saj, ajo kreu 32 operacione dhe veshi 28 korse.

E kthyer në shtëpi, ajo ishte e detyruar të qëndronte në shtrat. Në atë kohë, ajo shkroi: “Unë nuk kam vdekur dhe kam një arsye për të jetuar. Kjo arsye është piktura”. Në të vërtetë, duke qenë se ajo nuk mund të vazhdonte më me studimet për mjekësi, familja e saj e inkurajoi që të pikturonte. Ata kishin bërë një këmbalec pikturimi dhe një shtrat special me një pasqyrë si tavan. Arti u kthye në shkarkimin më të madh të të gjitha sëmundjeve të saj, duke shërbyer si një katalizator shërimi. Aty filloi një seri të rëndësishme me autoportrete. Autoportretet nuk rreshtën kurrë së qëni një nga subjektet e saj më të preferuara.

5. Anëtare e Partisë Komuniste, ajo është një figurë pionere për Feminizmin


Me nxitjen e fotografes Tina Modotti, ajo iu bashkua Partisë Komuniste Meksikane në vitin 1928. Në atë kohë ajo ishte vetëm 21 vjeç dhe sapo kishte filluar të merrte veten nga aksidenti.

Për më tepër, angazhimi i saj për mbrrojtjen e drejtësisë sociale dhe promovimin e kulturës meksikane ishin shfaqur që gjatë adoleshencës së saj. Në të vërtetë, “Escuela Nacional Preparatoria” e vlerësonin indigjizmin e saj. Kjo ideologji kombëtare theksoi trashëgiminë indigjene të Meksikës për të vlerësuar superioritetin e vendit dhe refuzimin e mendësisë koloniale të perëndimit. Kështu, Frida Kahlo dhe nëntë femra të tjera formuan një grup që refuzonte vlerat konservatore patriarkale dhe shoqërinë maço, ku ato diskutonin për politikën dhe letërsinë ruse.

Kështu, brenda Partisë Komuniste, përveç luftës së klasave, ajo ishte veçanërisht e angazhuar për emancipimin dhe barazinë e grave. Ajo u kthye në një figurë udhëhqëse midis artisteve femra. E panënshtrueshme, protestante dhe moderne, ajo e pranoi biseksualitetin e saj në një kohë kur shumë pak gra do të guxonin ta bënin një jë të tillë.

6. Së bashku me Diego Rivera-n, ajo mishëron një nga Çiftet me Mitike në Historinë e Artit...


Viti 1928, u shenjua gjithashtu nga takimi i saj vendimtar me muralistin Diego Rivera. Ai ishte 20 vite më i madh se ajo dhe ai ishte gjithashtu anëtar i Paritsë Komuniste. Duke vendosur artin e tij në shërbim të njerëzve, duke krijuar fresko të mëdha të komisionuara nga qeveria, ai ishte tashmë i njohur. Pasionet e tyre të përbashkëta për pikturën, politikën dhe admirimin e tyre përkatës, bënë që ata të shkriheshin në një çift artistësh.

Duke u martua me të në vitin 1929, marrëdhënia e tyre ishte njehërësh pasionante dhe shkatërruese. Ajo thoshte: “Unë kam pësuar dy aksidente të mëdha në jetën time. Njëra u shkaktua nga një autobus, tjetra nga Diego. Diego ishte shumë më keq. Në të vërtetë, Diego e tradhëtoi atë disa herë… edhe ajo bëri të njëjtën gjë. Në vitin 1935, ajo e pa marrëdhënien e tij jashtëmartesore me motren ë saj si tradhti të vërtetë. Duke u larguar nga banesa martesore për disa muaj, dashuria e tyre nuk ndryshoi. Frida gjithashtu e minoi martesën e tyre duke pasur një marrëdhënie me revolucionarin komunist Leo Trotsky. Në të vëretë, në viitn 1937, pasi i ishte dhënë azil politik në Meksikë, politikani rus ishte akomoduar në shtëpinë e tyre. Të divorcuar në vitin 1938, ata u rimartuan në vitin 1940, të lidhur deri në vdekje.

Shtëpia ku ata jetuan gjatë martesë së tyre të parë ishte simptomë e marrëdhënies së tyre. E përbërë nga dy godina të ndara, blu për Fridan, dhe e bardhë dhe rozë për Diegon, ata lidheshin nga një urë. Ajo ishte një metaforë e çiftit që ata ishin: të pavarur, por pashmangshmërisht të bashkuar.

7. Frida Kahlo nuk është një piktore surrealiste


Duke udhëtuar në qytetin e Meksikës në vitin 1938, surrealisti Andre Breton zbuoloi veprat e Frida Kahlos. I magjpsur, ai e ftoi atë në Paris në vitin 1938 për të marrë pjesë në një ekspozitë kryesore. Megjithatë, ajo nuk mbeti e kënaqur as nga qyteti dhe as nga ekspozita. Sipas saj, eventi ishte për të ishte një flluckë. Ajo ishte shumë karikatureske dhe piktoreske për nocionet e saj. Për më tepër, jo të gjitha pikturat e saj u ekspozuan dhe pikturat e saj u keqinterpretuan. Ajo e ndjeu: “Nuk është e drejtë. Unë nuk pikturoj kurrë ëndrra, ajo që portretizoj është realiteti im. Në të vërtetë, për të, pikturat e saj, mbi të gjitha janë autobiografike. E keqkuptuar, ajo e refuzoi këtë grup intelektualësh përçmues dhe pretendues. Përsa i takon çështjes së surrealistëve, ajo i shkruan në një letër Nickolas Murray-t: “Më mirë do të preferoja të ulesha në tregun e Toluca-s për të shitur ‘tortilla-s’ (ëmbëlsira meksikane) sesa të merrem me këta artistë parizienë të fëlliqur.”

Megjithatë, kjo vizitë në Francë ishte kumti i fillimit të njohjes së saj ndërkombëtare. E admiruar nga bota e artit të Parisit, Picasso i dha asaj një vëth të fildishtë në formën e duarve, dizanjeri i modës, Schiaparelli, i bëri asaj fustanin “Zonja Rivera” dhe Luvri e bleu autoportretin e saj.

8. Arti i saj është Biografia Metaforike e Jetës së saj


Puna e saj është e pandashme nga jeta e saj. Që nga fillimi i praktikës së saj artistike, e bllokuar nga aksidenti, Frida Kahlo mori për subjektin e saj të preferuar vetë imazhin e saj. Ajo paraqet vuajtjen morale dhe fizike pa modesti apo vetëdije. Midis të shumtave, piktura “Kollona e thyer” e vitit 1944, tregon trupin e saj të nxirë nga ndërhyrjet kirurgjike të njëpasnjëshme.

Në total, afërsisht rreth 70 autoportrete të saj reflektojnë vetë historinë e saj. Ajo e portretizon veten në retrospektivë, e lindur si një fëmijë, si tek piktura: “Infermierja ime dhe unë” (1937, dhe ndonjëherë prindërit e saj. Ajo portretizon gjithashtu çiftin dhe diskuton abortet e saj, si në pikturën “Spitali Henry Ford” (1932).

Por përfaqësimet e saj janë më shumë, një përfaqësim i anës së saj meksikane. Ato paraqesin dashurinë e saj të thellë për trashëgiminë kulturore të vendit të saj. Në fakt, ajo shpesh vesh poblano-n kineze, një fustan tradiconal, me shumë ngjyra dhe i zbukuruar me lule. Gjithashtu, ajo shpesh mbante gërsheta të zbukuruara me lule. Më përgjithsisht, në shumë prej pikturave të saj, kultura meksikane simbolizohet veçanërisht nga fauna dhe flora. Papagaj dhe kaktusë janë të integruar në kompozimet e saj, si edhe elementë të tjerë të folklorit vendas (flamuj, kufoma të holla…).

Angazhimi i saj politik reflektohet gjithashtu në mënyrë të qartë në disa piktura. “Autoportreti i saj me Stalinin” (1954), apo “Marksizmi do t’u rikthejë shëndetin të sëmurve“ (1954), janë dëshmi të kësaj. Në fund të jetës së saj, duke portretizuar veten si një dre i shpuar me shigjeta apo krah kufomave, evokon perceptimin e vdekjes.

9. Ajo jetoi me dhimbjen gjatë gjithë jetës së saj dhe vitet e saj të fundit ishin një përvojë e hidhur


Pas optimizmit dhe gëzimit të saj, Frida Kahlo ishte në dhimbje të vazhdueshme nga shpina deri tek këmbët. Gjendja e saj shëndetësore u përkeqësua veçanërisht nga vitet ’50 dhe më tej. Ajo kreu shtatë operacione në shpinë. Ndërkohë që po mbahej ekspozita e saj e parë monografike në vititn 1953, doktori ia ndaloi ngritjen nga shtrati. Më pas, ajo kërkoi që ta çonin në galeri bashkë me shtratin e saj, ku ajo bëri një hyrje triumfuese, si një mbretëreshë në fronin e saj.

Shumë shpejt pasj kësaj, si pasojë e zhvillimit të gangrenës prej operacioneve të saj, asaj i prenë këmbën e djathtë. Kjo ngjarje bëri që ajo të zhytej më thellë në depresion. Më në fund, në vitin 1954, duke vuajtur nga pneumonia, ajo vdiq disa ditë pas 47 vjetorit të saj. Pak kohë para vdekjes së saj ajo shkroi: “Shpresoj që të dal nga kjo botë sa më gëzueshëm dhe shpresoj që të mos kthehem më kurrë këtu.” Duke pritur vdekjen krahëhapur, hipoteza e vetëvrasjes së saj nuk përjashtohej…

Sipas dëshirës së saj, trupi u dogj. Ajo nuk dëshironte që të varrosej e shtrirë, pasi kishte vuajtur aq shumë në atë pozicion.

10. Frida Kahlo mori mirënjohje kombëtare gjatë jetës së saj


Në vitin 1942, pasi kishte jetuar për një kohë të gjatë nën hijen e të shoqit, zgjedhja e saj në “Seminario de Cultura Mexicana”, është dëshmi e njohjes së saj nga institucionet publike. “Seminario de Cultura Mexicana” ishte një grup personalitetesh të mirënjohura nga bota kulturore, i krijuar nga qeveria për të promovuar kulturën meksikane nëpërmjet ekspozitave, konferencave dhe botimeve. Në vitin 1943, Shkolla e Arteve të Bukura i besoi asaj dhënien mësim të pikturës në një nga klasat. Në vitin 2010, për krijimin e kartmonedhave të reja prej 500 pesos, Banka Federale e Meksikës zgjodhi zbukurimin e njërit krah me portretin e saj dhe tjetrën me atë të Diego Rivera-s. Frida Kahlo nuk ishte vëtëm një ikonë në Historinë e Artit, por gjithashtu u kthye në një politikë në vitet 1990 për Lëvizjen “Chicano“, një lëvizje që luftonte për të drejtat civile të meksikano-amerikanëve.

Për ta përmbyllur, duke qenë më shumë sesa një artiste, Frida Kahlo është një simbol. Një simbol i Meksikës, ajo është veçanërisht një simbol për gratë. Forca e karakterit dhe pavarësia e saj, e kanë kthyer në një emblemë për lëvizjen feministe dhe atë të LGBT-së. Pasi ka frymëzuar kaq shumë artistë, figura e saj është shfrytëzuar gjithashtu shumë edhe nga pikëpamja tregtare. E printuar në postera, filxhanë, bluza, dhe mallra të tjera, ajo është kthyer, pavarësisht vetvetes, në një ikonë të kulturës pop dhe artit të rrugës.

Marrë nga: Revista Artsper

Përzgjodhi dhe përktheu: Enkeleda Suti

ZGAVËR-Daniela Xhani

in Letërsi/Tharm by

ZGAVËR-Daniela Xhani

 

Jetoj në zgavra, të thella, të ndjeshme si parajsa
dhe pyes ç’kuptim ka pa njeriun?
Andej vij, andej shkoj
e pangjashme me paqen – Zot,
ç’zbrazëti e uritur është paqja
që trazim frymës nuk i jep!

Dashuria dhe sërish ajo…

Zgavra e syve, zgavra e gojës,
nata e zhveshur përgjysmë, hendeku i dritës
zgavra atje poshtë, zanafilla dhe vazhdimi,
dobësia e përtejmë e qenies.

Dashuria dhe sërish ajo…

Zgavra në shpirt, thelluar prej vetes
saqë nuk mjaftohet me ç’ka
dhe kërkon po ato që tashmë i ka.

Si ndryshojnë ëndrrat në autoritarizëm/Mireille Juchau

in A(rt)ktivizëm/Letërsi by

Kur nazistët erdhën në pushtet, shkrimtarja Charlotte Beradt filloi të mblidhte ëndrra. Çfarë mësoi ajo?
Ëndrrat që shihnin gjermanët në kohën kur nazistët ishin në pushtet, zbulonin efektet që regjimi linte në pavetëdijen kolektive.

    Mireille Juchau

Jo shumë kohë pasi Hitleri erdhi në pushtet, në vitin 1933, një grua tridhjetë vjeçare në Berlin pa një seri ëndrrash të çuditshme. Në njërën prej tyre, lagjes së saj i ishin hequr shenjat treguese të zakonshme, të cilat ishin zëvendësuar me postera që rendisnin njëzet fjalë të ndaluara: E para ishte “Zot” dhe e fundit ishte: “Unë”. Në një tjetër, gruaja u gjend e rrethuar nga punëtorë; një mjelës, një punonjës karburanti, një gazetar dhe një hidraulik. Ajo u ndje e qetë, derisa pikasi midis tyre një pastrues oxhakësh. (Në familjen e saj, fjala gjermane “pastrim oxhaku” ishte kod për S.S., ‘eses’.) Burrat treguan faturat dhe bënë një përshëndetje naziste. Pastaj kënduan këngën: “Faji juaj nuk mund të vihet në dyshim”. Këto janë dy nga rreth shtatëdhjetë e pesë ëndrrat e mbledhura në librin: “Rajhu i Tretë i Ëndrrave”, një libër i çuditshëm, magjepsës, i shkrimtares Charlotte Beradt. As studim shkencor dhe as tekst psikanalitik, “Rajhu i Tretë i Ëndrrave” nuk është një ditar kolektiv, një rrëfim i dëshmitarëve, ardhur nga muzgu i një kombi nën dritën e kriminalistikës. Libri u botua, në Gjermani, në vitin 1966; një përkthim në anglisht, nga Adriane Gottwald, u botua dy vjet më vonë, por që atëherë nuk ka patur më ribotime. (Pavarësisht nga interesi i vazhdueshëm i botuesve, askush nuk ka mundur ta gjejë trashëgimtarin e Beradt-it, i cili mban të drejtat e autorit.) Por libri meriton të rishqyrtohet, jo vetëm sepse ne shohim jehonën e populizmit, racizmit dhe shijes së mbikëqyrjes, që ishin pjesë e kohës së Beradt-it, por sepse nuk ka asgjë tjetër si ai në letërsinë e Holokaustit.
“Këto ëndrra – këta ditarë të natës – u konceptuan në mënyrë të pavarur nga vullneti i vetëdijshëm i autorëve të tyre”, shkruan Beradt-i. “Ata ishin, si të thuash, të diktuar nga diktatura.”
Beradt – e cila lindi si Charlotte Aron, në Forst, një qytet pranë kufirit gjermano-polak – ishte gazetare hebreje. Ajo ishte vendosur në Berlin në kohën kur Hitleri u bë Kancelar, në vitin 1933. Atë vit ajo u ndalua ta botonte punën e saj; ajo dhe burri i saj, Heinz Pol, u arrestuan gjatë tubimeve masive të komunistëve që filluan pas miratimit e Dekretit të Djegies së Reichstag-ut.. Pas lirimit, ajo filloi të regjistronte fshehurazi ëndrrat e bashkë-gjermanëve të saj. Për gjashtë vjet, ndërsa hebrenjtë gjermanë humbën shtëpitë, punën dhe të drejtat e tyre, Beradt-i vazhdoi të mbante shënime. Deri në vitin 1939, ajo kishte mbledhur treqind ëndrra. Projekti ishte i rrezikshëm, jo ​​vetëm ngaqë ajo ishte e njohur për regjimin. Pol, i cili dikur kishte punuar për Vossische Zeitung, gazeta kryesore gjermane liberale, shumë shpejt iku në Pragë, dhe Beradt-i përfundimisht iu bashkua burrit të saj të ardhshëm, shkrimtarit dhe avokatit Martin Beradt.
Beradtët jetonin në Charlottenburg – një periferi kryesisht hebraike e Berlinit, e cila ishte shtëpia e figurave të tilla si Walter Benjamin dhe Charlotte Salomon – dhe ëndrrat që Beradt-i mblodhi, pasqyrojnë mjedisin laik të klasës së mesme të zonës. “Entuziastët”, “burrat-pro” apo njerëzit që patën favore nga regjimi nuk ishin të arritshëm për mua”, shkruan Beradt-i. “Unë pyesja rrobaqepësen, fqinjën, tezen, mjelësen, miken – përgjithësisht pa e zbuluar qëllimin tim, sepse doja përgjigjet më të sinqerta dhe më të paprekura të mundshme.” Në rrethin e miqve të saj përfshihej një mjek, i cili “pa vërejtje” mund të anketonte pacientë në praktikën e tij të punës.
Për të mbrojtur veten dhe ata që intervistonte, Beradt-i i fshehu transkriptimet e saj brenda librave dhe më pas i vendosi në bibliotekën e saj private. Ajo i maskoi figurat politike, duke i kthyer ëndrrat me Hitlerin, Göring-un dhe Goebbels-in në “anekdota familjare” për xhaxhallarët Hans, Gustav dhe Gerhard. Sapo djegiet e librave dhe bastisjet e shtëpive u bënë elemente të kontrollit të shtetit, Beradt-i ua dërgoi me postë shënimet e saj miqve jashtë shtetit. Në vitin 1939, ajo dhe Martin-i u larguan nga Gjermania dhe përfundimisht mbërritën në New York si refugjatë. Ata u vendosën në West End Avenue dhe banesa e tyre u bë vend mbledhjesh për kolegët e tyre, të tillë si: Hannah Arendt (për të cilën Beradt-i përktheu pesë esé politike), Heinrich Blücher dhe piktori Carl Heidenreich. Në vitin 1966, pasi nxori transkriptet e saj, Beradt-i më në fund i botoi ëndrrat në Gjermani, me titull: “Das Dritte Reich des Traums”.
“Rajhu i Tretë i Ëndrrave” shpaloset në njëmbëdhjetë kapituj, të renditur me simbole dhe shqetësime të vazhdueshme. Epigrafët e Arendt-it, Himmler-it, Brecht-it dhe Kafka-s, e ushqejnë materialin surreal që pason dhe kapitujt titullohen me figura emblematike – “The Non-Hero”(Joheroi), “Those Who Act” “Ata që veprojnë” – dhe citate gnomike si “Asgjë nuk më jep më kënaqësi”. Këta tituj përforcojnë tezën e librit: se lidhjet midis jetës zgjuar dhe asaj të ëndrrave janë të padiskutueshme, madje edhe se mund të provohen. Në një pasthënie, psikologu i lindur në Austri, Bruno Bettelheim, vëren shumë ëndrra profetike të koleksionit, në të cilat, që në vitin 1933, “personi që i sheh këto ëndrra mund të dallojë thellë-thellë sesi është sistemi.”
Ashtu si historitë gojore të Svetlana Alexievich-it për qytetarët sovjetikë të pasluftës, puna e Beradt-it zbulon efektet e regjimeve autoritare në pavetëdijen kolektive. Në vitin 1933, një grua sheh në ëndërr një makinë të leximit të mendjes; “një labirint telash” që zbulon se ajo e quan Hitlerin me fjalën “djall”. Beradt-i hasi disa ëndrra për kontrollin e mendimit, disa prej të cilave parashikonin absurditetet burokratike të përdorura nga nazistët për të terrorizuar qytetarët. Në një ëndërr, një grua njëzet e dy vjeçare që beson se hunda e saj e lakuar do bëhet shkak që ajo të regjistrohet si hebreje, merr pjesë në “Byronë e Verifikimit të Prejardhjes Ariane” – jo një agjensi e vërtetë, por mjaft afër atyre të kohës. Në një seri “përrallash burokratike” që evokojnë propagandën e jetës reale të regjimit, një burrë ëndërron pankarta, postera dhe zëra nga oborri i kazermave që shqiptojnë një “Rregullore që Ndalon Tendencat e Mbetura Borgjeze”. Në vitin 1936, një grua sheh në ëndërr një rrugë me dëborë plot me orë dhe stoli. E tunduar për të marrë një pjesë prej tyre, ajo ndjen një sinjal të ardhur nga “Zyra për Testimin e Ndershmërisë së të Huajve”.
Këto ëndrra zbulojnë sesi hebrenjtë dhe johebrenjtë gjermanë u përplasën me bashkëpunimin dhe pajtueshmërinë, paranojën dhe neveritjen ndaj vetes, edhe pse, gjatë jetës që bënin kur ishin zgjuar, ata i fshihnin këto beteja; nga të tjerët dhe nga vetja. Ato janë të ndërthurura me komentin e mprehtë dhe të pazbukuruar të Beradt-it, i cili thellohet nga përvoja e saj me nazizmin dhe emigracionin. Duke vënë në plan të parë ëndrrat, në vend që t’i zbresë ato në materiale dytësore shumëngjyrëshe në një histori më konvencionale, Beradt-i lejon që detajet fantastike të flasin më fort se çdo interpretim. Libri i saj kujton fotomontazhet e Hannah Höch-it, në të cilat objektet, teksti dhe imazhet copëtohen nga media gjermane dhe vendosen në skenë, duke prodhuar skenarë të papritur, që duken edhe më të sinqertë për shkak të çuditshmërisë së tyre. Disa herë, “Rajhu i Tretë i Ëndrrave” i bën jehonë edhe Hannah Arendt-it, e cila e pa sundimin totalitar si “me të vërtetë total në çastin që e mbyll darën e hekurt të terrorit në jetën private shoqërore të subjekteve të tij”.
Beradt-i duket se pajtohet me këtë tezë – ajo i kuptonte ëndrrat në vazhdimësi me kulturën në të cilën ato ndodhnin – por ajo gjithashtu i paraqet ëndrrat si një sferë të shprehjes së lirë që reziston atëherë kur jeta private bie nën kontrollin e shtetit. Në kushte të tilla, personi që sheh ëndrrën mund të sqarojë atë që mund të jetë shumë e rrezikshme për t’u përshkruar gjatë jetës që bën zgjuar. Beradt-i tregon ëndrrën e pronarit të një fabrike, Herr S., i cili nuk arrin dot të bëjë një përshëndetje naziste gjatë një vizite të Goebbels-it. Pasi ai lufton rreth gjysmë ore për të ngritur krahun, shtylla kurrizore i dëmtohet. Ëndrra ka nevojë për pak shtjellim, shkruan Beradt-i; është shkatërrueshmërisht e qartë dhe pothuajse vulgare”. Në një periudhë gjatë së cilës individi u reduktua në një parazit apo në një anëtar të një turme pa fytyrë (“Unë pashë në ëndërr që nuk isha më në gjendje të flisja përveçse në kor me grupin tim”), ëndrrat ofruan një mundësi të rrallë për të rikthyer ndjenjën e reagimit.
Libri i Beradt-it nuk përfshin ndonjë ëndërr me përmbajtje fetare dhe nuk ka asnjë ëndërr prej hebrenjve të Evropës Lindore që jetonin përtej qytetit, në Grenadierstrasse dhe Wiesenstrasse – domethënë hebrenjtë që tashmë u kishin mbijetuar masakrave. Por këto mungesa nuk i heqin detajet e gjalla e të pashlyeshme të Beradt-it, të cilat e thellojnë kuptimin tonë të jetës gjatë viteve të para të nazizmit – një periudhë ende e lënë në hije në letërsi nga tregimet e vrasjeve masive dhe luftës. Në veçanti romani është studim i Beradt-it për shumë gra urbane – hebreje dhe johebreje – të cilat rrëfejnë jetën e tyre (gjatë ëndrrave). Këtu është Göring-u duke u përpjekur të kërkojë kuturu në filma një shitëse; atje është Hitleri, me rroba mbrëmjeje, në Kurfürstendamm, duke përkëdhelur një grua me njërën dorë dhe duke shpërndarë propagandë me tjetrën. “Nuk mund të ketë përshkrim më të hollësishëm të ndikimit të Hitlerit në sektorin e madh të popullsisë femërore të Gjermanisë”, shkruan Beradt-i.
Por ëndrrat përshkruajnë edhe gra – të katandisura në gra të bindura dhe bartëse fëmijësh, në propagandën naziste – të cilat kërkojnë një autoritet më të madh shoqëror. Në një rast, një grua sapo është klasifikuar nga ligjet racore si çerek hebreje. E megjithatë, në një ëndërr, ajo drejtohet nga Hitleri poshtë një shkallë të madhe. “Kishte një turmë njerëzish atje poshtë dhe një bandë po luante, e unë isha krenare dhe e lumtur,” i tha ajo Beradt-it. “Kjo nuk e shqetësoi aspak Fyhrer-in tonë, që të shfaqej në publik me mua.”
Kapitulli i fundit i “Rajhut të Tretë të Ëndrrave” është rezervuar për ata që – të paktën në ëndrrat e tyre – i rezistuan regjimit (“Unë pashë në ëndërr se ishte e ndaluar të ëndërroja, por megjithatë e bëra.”) dhe për ata që ishin hebrenj. Beradt-i shkruan se ëndrra të tilla “përbëjnë një kategori të veçantë, ashtu siç vetë hebrenjtë ishin një kategori e veçantë në regjimin nazist” dhe ishin në qendër të “terrorizmit të drejtpërdrejtë, jo indirekt”. Një mjek hebre sheh në ëndërr se ai është i vetmi mjek në Rajh që mund ta shërojë Hitlerin. Kur ai ofron të dhurojë shërbimet e tij, një riosh biond prej shoqëruesve të Hitlerit bërtet: “Çfarë! Ti hebre gërmuq – pa një krunde në xhep? ” Më vonë, një avokat hebre ëndërron të udhëtojë nëpër Lapland-in e akullt për të prekur “vendin e fundit në Tokë ku hebrenjtë tolerohen ende” – por një zyrtar doganor, “i përskuqur si një derrkuc i vockël marzipan”, e hedh pasaportën e burrit mbi akull. Përpara, e paarritshme, toka e premtuar vezullon «e gjelbërt në diell». Ishte viti 1935. Gjashtë vjet më vonë, do të fillonin dëbimet masive… Në Gjermani, “Rajhu i Tretë i Ëndrrave” u rishikua si “provë befasuese dhe mbërthyese” dhe si një “dokument i rëndësishëm historik”. Siç ka vërejtur psikanalistja Frances Lang, është e çuditshme, pra, që libri i Beradt-it ka shkuar “në të vërtetë i panjohur” në Amerikë. Ndoshta ishte e vështirë për një histori të tillë idiosinkratike, që të konkurronte me çështjet më urgjente e të drejtpërdrejta që u shfaqën në ato vite.
Libri është bashkëkohës me librat “Eichmann-i në Jeruzalem” i Arendt-it, ashtu si edhe me “Shkatërrimi i Hebrenjve Evropianë” të Raul Hilberg-ut. E megjithatë ka ende kohë që koleksioni të hyjë në standardet e letërsisë së Rajhut të Tretë dhe që ndoshta të përhapet më shumë.
Lang-u, e cila bënte praktikën në Boston, mësoi për punën e Beradt-it përmes shënimit të Frojdit në një fusnotë tek “Interpretimi i Ëndrrave” dhe shkroi për këtë në Journal of the American Psychoanalytic Association. Në praktikën e saj ajo ka vërejtur një shqetësim të shtuar pas zgjedhjes së Trump-it. Ajo u ka kërkuar miqve dhe kolegëve të saj që të fillonin t’i mbanin shënim ëndrrat.
______

Mireille Juchau, romanciere, eseiste dhe kritike, është autore e veprave “The World Without Us ” dhe “Burning In”.

Përktheu: Arlinda Guma

Poezi nga Sueton Zhugri

in Letërsi/Tharm by

Poezi nga Sueton Zhugri


Kam ecur në ëndrrat e tua
me duar mbi flokët që tani
s’i kam më.
Kam mbjellë të kollura
siç mbillen dëshirat në arat e qiellit,
t’i kam fshirë me pëllëmbë qelqet e syve
e është zbuluar i pasqyruar
një det i largët, i humbur.
Kam fishkëllyer,
kam bërtitur si në një stadium, sa jam ngjirur,
por ti duhet të jesh e pamundur,
ndoshta e shurdhër, e verbër, ose duke
jetuar një botë përbri, ndarë me mure të tejdukshëm epilepsie…

Në ëndrrat e mia nuk të shoh më
si atëherë,
bashkështrënguar fort, një kolonë solide,
si të varrosur te tjetri.
Dhe s’mund të them më as dhe një fjalë,
as frymën më s’mund ta ndiej,
në ëndrrat e tua kam ecur
edhe këmbadorazi
duke tundur bishtin e një
tjetër jete.

1.11.2019

Bosh!-Nurie Emrullai

in Letërsi/Tharm by

Bosh!-Nurie Emrullai

 

Para pasqyre, si para Zotit.
Foli tani. Pyete.
Tregoji për dhimbjet e tua.
Tregoji për dashuritë e humbura. Njëra pas tjetrës, njëra pas tjetrës, të gjitha njësoj.
Tregoji për varfërinë tënde, të prindërve,
të njerëzve që të rrethojnë,
dhe pasi t’i tregosh thuaj:
Se paraja s’të bën të lumtur (e dimë të gjithë),
por nëse ai që rrinte në Rrugën e Romëve
do të kishte ngrënë sot në mëngjes,
tani do të ishte gjallë, me barkun plot.

Po perëndia thotë: “Ai prapë s’do të ishte i lumtur!”
Tani mbylli sytë!
Pasi takove Zotin,
villi të gjithë njerëzit një nga një.
Villua hijet,
fjalët,
shikimet…

Atë ngrohtësinë që mundohesh ta mbash
sa më thellë zemrës tënde, që të mos ftohet
dhe të ngjajë e vdekur në dorë.
Nxirri dhe thuaju:
Se i do.

Për romanin “Bob Legjenda” të autores Arlinda Guma-Portreti i një artisti autoironik/Granit Zela

in Letërsi/Tirana Review by

Një roman që nuk i bindet dhe aq shijes së masës…

   Granit Zela

Të shkruash një roman komik është njësoj sikur të veshësh një këmishë force dhe këtë s’e bëjnë as aktorë të shkëlqyer humori, për të vetmen arsye se duhet që para së gjithash të zotërosh mjeshtërinë e rrëfimit. Vetëm atëherë mund të arrish të përmbysësh në mënyrë të efektshme atë që në jetën e përditshme është e zakonshme, të krijosh të papriturën, të çuditshmen dhe, siç thotë David Serdaris në një nga leksionet e tij të shkrimit krijues, të jesh “në zjarr me idenë e fjalëve”.
Në rastin e romanit të tretë të Arlinda Gumës, “Bob Legjenda”, (Shtëpia e Librit, 2021) rrëfyesi i romanit është shkrimtar, personazhi çelës që hap të gjitha dyert e rrëfimit, personazh që i ngall lexuesit dëshirën për ta shoqëruar pareshtur në një aventurë të pazakontë leximi.
Dy linja rrëfimi që mbizotërojnë në roman; njëra është rrëfimi për dashurinë e dikurshme dhe tjetra rrëfimi autoironik për jetën e Bobit si shkrimtar, por të dyja shihen përmes tejqyrës dhe lupës zmadhuese, e cila krijon pamje dhe përthyerje imazhesh para lexuesit që është duke lexuar një roman, por shumë herë ngjan sikur po sheh një film, ngaqë imazhet bëhen të gjalla si episode filmike.
Bobi është një personazh që jeton mes një morie paradoksesh: mbiemri i artit “Legjenda” është ironi ndaj delirit të madhështisë që ka molepsur skribët e penës. Sprovat e tij të para shkrimore gjatë fëmijërisë janë zhdukur në disa fletore që ia ka ngrënë qeni, romanin e parë ia ka djegur ish e dashura… I dyti i jep suksesin letrar, por ai s’e merr seriozisht as suksesin e tij si shkrimtar, as shkrimtarët e tjerë që janë të bindur dhe që janë gati të sakrifikohen për t’u bërë të suksesshëm, as kritikët, as gazetarët, as akademikët, asgjë që është molepsur nga klisheja dhe sipërfaqësorja.
Paradoksi më i madh që e trondit jetën e tij është fakti që shkruan një roman dhe më pas një skenar dhe madje ndihmon edhe në xhirimet dhe realizmin e një filmi që ka si personazh kryesor një vajzë që nuk e do më… Kjo dhe shumë paradokse që përshkojnë jetën e tij, e vënë nën efektin e një force vetëshkatërruese. Si shkrimtar është skeptik, madje cinik për artin që bën, për vlerësimet që merr për të, duke mos e marrë seriozisht suksesin e tij letrar.
Duke qenë i tillë, Bobi ka shije të ndryshme letrare nga rrethi artistik i qytetit, por kontrastin më të thellë ai e përbën me shkrimtarët e kolonisë “Mesia”:

“Dje, një shkrimtare prej kolonisë, deklaroi vërtet diçka apokaliptike; ajo rrëfeu gjithë ngazëllim se tashmë romani i saj po përkthehet në dhjetë gjuhë të botës.
Gazetarja shqeu sytë nga habia, pse nuk e paskej ditur që do intervistonte një gjeni.
Unë nuk u habita dhe aq. Dhe për më tepër, m’u duk i drejtë vendimi që shkrimtarja të përkthehet në aq shumë gjuhë.
Le ta njohë e gjithë bota mediokritetin e saj! Nuk kemi pse të vuajmë vetëm ne!
Le të vuajë edhe lexuesi global! Nuk kemi pse ta përjashtojmë nga kjo mynxyrë!
Vuajtja të rrit!
Vuajtja të fisnikëron!
Le të shtrihet vuajtja, sporti ynë kombëtar, edhe në rrafsh global.”

Qesëndisje të tilla ka edhe për kritikët letrarë, poetët “gjeni të fjalës”, gazetarët e kulturës, ciceronët e shkrimtarëve të shquar, konferencat e shtypit, madje edhe për vetë lexuesit.
Ajo që më pëlqeu më shumë tek ky roman ishte rimarrja e herëpashershme e një tipari paradoksal që Bobi i përshkruan një personazhi tjetër, duke e theksuar gjithnjë e më shumë, si në një portret që nuk nxirret që në fillim i plotë para lexuesit, por ravijëzohet ngadalë dhe me kujdes, duke arritur një plotësi karakteriale që i bën personazhet të paharrueshëm.
Këtë skalitje me mjeshtëri, Bobi e bën me veten nëpërmjet autoironisë dhe pastaj me të gjithë personazhet; me Melodinë – ish të dashurën, me Rodin; shokun e ngushtë, plagjiator dhe shkrimtar mediokër, me Konja Adrianin, regjisoren e filmit që e pështjellon edhe më shumë studion e tij.
Nëse në fillim njihemi me Rodin, sa për të dhënë një shembull, si shoku i ngushtë i Bobit, i cili si shkrimtar, jo vetëm që është një plagjiator profesionist i Gabriel Garcia Márques-it dhe ka sukses me romanet e vjedhur nga ai, ky tipar jo vetëm që mishërohet në emrin e tij që e ka si plagjiaturë, një përzierje të emrit Rudiard, në nderim të Rudiard Kipling-ut dhe Rod, në nderim të Rod Stewart-it, por portreti i tij si shkrimtar mediokër plagjiator përforcohet vazhdimisht pas çdo episodi, duke marrë përmasa groteske, si në rastin kur i shkruan një letër të shkurtër ish të dashurës, të cilën e mbush me korrigjime, duke imituar në mënyrë qesharake procesin e shkrimit të një vepre letrare.
Së dyti, një strategji vërtet e efektshme është portretizimi i secilit personazh nëpërmjet kontrastit: ish e dashura violonçeliste quhet Melodi, por në realitet është “e tmershme” dhe “e rrezikshme”, a thua se është vetë Hitleri i mishëruar. Ajo i fut në “krematorium” dorëshkrimin e romanit të parë. Bobi është “shkrimtar i shiut” kurse Rodi “shkrimtar i thatësirës”, Melodia është personazh i aksionit, Konja Adrian është e kundërta e saj, etj., etj.
Së treti, megjithëse kemi një rrëfyes kryesor, gjatë leximit të krijohet përshtypja se ka shumë rrëfime dhe kjo ngaqë në disa episode personazhi i drejtohet me shpoti vetes, në të tjera flet me lexuesin, dialogon ose hamendëson se dialogon me secilin prej personazheve apo përhumbet në monologë përsiatës për personazhet e tjerë ose për gjendjen në të cilën ndodhet si shkrimtar në procesin e shkrimit.
Në veprën “Shënime për humorin”, E.B.White shkruan: “Hollësitë e satirës dhe të burleskës, të absurditeve, parodisë dhe shpotive hokatare, nuk janë për shijen e përgjithshme; ato janë për shtresën e sipërme (ose, nëse dëshironi, të poshtme) të intelektit!
Pavarësisht nga kjo, jam i sigurt se ky roman do ta gjejë lexuesin, kurse autorja do ta ketë këtë vepër si një arritje të përveçme në karrierën e saj si shkrimtare.

21 Janar, 2021

SISTEMI/1-EDUARDO GALEANO

in Letërsi/Përkthim/Tharm by

SISTEMI/1-EDUARDO GALEANO

 

Funksionarët nuk funksionojnë.
Politikanët flasin, por nuk thonë gjë.
Votuesit votojnë, por nuk zgjedhin.
Në shkolla mësohet për të mos ditur.
Gjyqtarët dënojnë viktimat.
Ushtarakët luftojnë kundër bashkatdhetarëve të tyre.
Policia nuk lufton krimet, sepse është e angazhuar për t’i bërë ato.
Falimentimi po shoqërizohet, fitimi po privatizohet.
Më e lirë është paraja se njerëzit.
Njerëzit janë në shërbim të sendeve.

 

Përktheu: Bajram Karabolli

MARK ROTHKO

in Pikturë by

MARK ROTHKO

Ëndrra mistike…
Kënaqësi fetare…
Ekstazë medituese…
Toksikim ngjyrash…
Ngritja e atmosferës…
Bekime enigmatike…

Është e vështirë që të gjejmë një fjalë, një koncept apo një ide, për të përshkruar veprat e Mark Rothko-s. Ato vetimponohen, ofrojnë vetëkënaqësi pasive dhe na përthithin tërësisht. Spektatori goditet nga fushat e mëdha të ngjyrave, vështrimi i tij magjepset pa qenë nevoja që mendja ta kuptojë apo identifikojë qartësisht emocionin pamor që zgjohet.

MARK ROTHKO LINDI SI MARCUS ROTHKOWITZ

Frika rreth rritjes së influencës naziste në Shtetet e Bashkuara të Amerikës, bëri që ai të adoptonte emrin e anglikanizuar: Mark Rothko, në janar të vitit 1940.

HANS HOFMANN KA QENË MËSUESI I MARK ROTHKO-S

Për Hofmann-in, bollëku i ngjyrave dhe sipërfaqja ishin shenjat e një personaliteti hedonist.

AI KA QENË MËSUES PËR FËMIJË

Nga mosha 28 deri në 49 vjeç, Mark Rothko ishte mësues vizatimi për fëmijë në Qendrën Hebraike të Brooklyn-it.

MARK ROTHKO KA QENË NJË PRAKTIKUES I FAMSHËM I PIKTURËS SË FUSHAVE ME NGJYRA

Clement Greenberg-u ishte i pari që identifikoi tendencën e pikturës së Fushave me Ngjyra, e cila, fjalë për fjalë do të thotë: “pikturimi i fushave me ngjyra.” Megjithatë, Mark Rothko  refuzoi çdo etiketë, që ai e gjykonte si “asgjesuese.” Për të, ngjyra ishte thjesht instrument në një krijim më të madh.

NJOHJA ARTISTIKE E MARK ROTHKO-S, KA ARDHUR NË MËNYRË JO TË DREJTËPËRDREJTË PËR SHKAK TË CIA-S

Ky informacion është konfirmuar në një artikull të publikuar më 22 Tetor, 1995 nga dy ish agjentë të CIA-s. Për shkak të mungesës së figurave njerëzore në ekspresionizmin abstrakt, veprat i shmangeshin pyetjes së mirëqenies së klasave, CIA kërkonte të financonte një program që synonte njohjen dhe mbulimin mediatik të kësaj lëvizje artistike. Tom Barden-i, ish sekretar ekzekutiv i MoMA-s (Muzeu i Artit Modern në Nju Jork) dhe ish agjent i CIA-s, ka deklaruar: “Unë mendoj se ai ka qenë divizioni më i rëndësishëm që CIA ka pasur dhe mendoj se ai ka luajtur një rol vendimtar në Luftën e Ftohtë.”

Megjthëse, ka shumë të ngjarë që artistët të mos kishin asnjë dijeni lidhur me këto financime, historiani britanik, Stonor Saunders hamendëson se ekspresionizmi abstrakt nuk do të ishte njohur, vlerësuar dhe çmuar kaq shumë, pa ndihmën e CIA-s.


Në maj të vitit 2012, piktura “E portokalltë, e kuqe, e verdhë” (1961) iu shit në ankand për 87 milionë dollarë Muzeut Guggenheim të Nju Jorkut.

MARK ROTHKO E URRENTE IDENË QË SPEKTATORËT TË SHQETËSOHESHIN NGA VEPRA TË TJERA PËRVEÇ ATYRE TË TIJ

“Do të ishte mirë që të ngrihej një lokalitet i vogël nëpër të gjithë vendin, si një kapelë, ku udhëtarët apo endacakët, të mund të vinin për një orë dhe të meditonin mbi një pikturë të vetme, të varur në një dhomë të vogël dhe vetëm.” – Mark Rothko

ROTHKO E KONSIDERONTE VETEN NJË “BËRËS MITESH”

Si lexues i ethshëm i filozofisë dhe i veprave klasike, arti i tij tregonte shije për tragjedinë mistike apo madje edhe atë mitike. Sipas tij: “Përvoja tragjike, ngazëllyese, është për mua i vetmi burim arti”.

AI E ZHVENDOSI QENDËRN E INTERESIT NË MËNYRË TË VETËDIJSHME: TEK AKTI I TË PARIT, JO TEK AKTI I TË KUPTUARIT

Sipas Rosenblum-it, në vitin 1961, Mark Rothko ia doli me sukses që ta mohonte individualizmin personal, falë kësaj vetëzbehjeje, duke e bërë për pasojë veprën e tij edhe më “sublime”!

NJË ANUREIZËM QË E PENGONTE TË PIKTURONTE PIKTURA TË MËDHA, E ÇOI NË VETVRASJE NË VITIN 1970

Pyetjes “Përse e vrau ai veten?”, një nga miqtë e tij, John Hurt Fischer-i iu përgjigj: “Unë kam dëgjuar shpjegime të ndryshme: ai ishte keq me shëndet, nuk kishte prodhuar asgjë në gjashtë muaj, u ndje i refuzuar nga bota e artit, shijet e paqëndrueshme të të cilës ishin kthyer nga piktorët më të rinj, më inferiorë. Ndoshta ishte pak nga të gjitha këto gjëra, unë nuk e di. Por intuita ime thotë se zemërimi i tij afatgjatë ka qenë një nga shkaqet. Sepse ky ishte zëmërimi i justifikuar i një njeriu që e dinte se ishte i destinuar për të pikturuar tempuj dhe që pa sesi kanavacat e tij u panë vetëm si mallra tregtare mondane.”

Marrë nga revista: Artsper

Përzgjodhi dhe përktheu: Enkeleda Suti.

X-Nurie Emrullai

in Letërsi/Tharm by

X-Nurie Emrullai

 

T’kam ble një ëndërr
në pazarin e Esmës.
Ma dha lirë
e m’premtoi se
është e bukur.

Në pazarin e vjetërsinave,
mes krevatëve t’braktisur
prej lëkure të vërtetë,
karrigeve pa tavolina
dhe ca byzylykëve t’këputur,
që mbajnë erën e dikujt që se njohim.
Mes atyre gjërash
gjeta këtë ëndërr t’harruar.
Esma ma premtoi se:
Ajo qenka e paëndërruar më parë.
Pastaj, si të thuash,
Pas një pazari të gjatë…
Ajo ma shiti aq lirë, sa thuajse ma fali!

Tani merre.
Sepse unë s’di ç’ta bëj.
S’do që të mbahet në duart e mia.
Më ka ngrënë shpirtin gjatë gjithë rrugës.
Duket, vendet e braktisura nuk i do.

Merre, tani, është jotja!
Provoje, a të nxen?

NJË PRITJE E GJATË-MAX AUB

in Letërsi/Tharm by

MAX AUB

Meksikë, 1903 – 1972

Bënte një i ftohtë i lemerishëm. Kishim lënë të takoheshim në shtatë e një çerek, tek kryqëzohet Rruga Ventusiano Karranca me Huan de Letran. Nuk jam nga ata njerëzit e palogjikshëm që e respektojnë me përpikëri orarin, duke e përnderuar si të qenkësh një perëndi e pazakontë. E kuptoj se koha nuk është e ngurtë dhe se, kur i thonë dikujt në shtatë e një çerek, mund të jetë edhe në shtatë e gjysmë. Unë kam parimin për të mirëkuptuar çdo gjë. Përherë kam qenë tolerant: një liberal me një edukatë të shëndoshë. Ama ka gjëra që nuk mund të durohen, sado liberal të jesh. Duke qenë vetë i përpiktë në takime, nuk i detyroj të tjerët që të jenë edhe ata ashtu, ama ka një kufi; dhe ju do të më jepni të drejtë që ky kufi ekziston. Siç ju thashë, bënte një i ftohtë i tmerrshëm. Dhe atë kryqëzim të mallkuar e rrihnin erërat nga të katër anët. Shtatë e gjysmë, tetë pa njëzet, tetë pa dhjetë. Tetë. Është e natyrshme që ju të pyesni: pse nuk ike? Por çështja është shumë e thjeshtë: unë jam një person që i qëndroj fjalës së dhënë, quajeni po deshët se jam i brumit të vjetër; pra, kur e marr përsipër një gjë, do ta kryej medoemos. Hektori më kishte lënë takim në shtatë e një çerek dhe as që më shkonte ndërmend të mos shkoja në atë takim. Tetë e një çerek, tetë e njëzet, tetë e njëzet e pesë, tetë e gjysmë, ndërsa Hektori nuk po dukej. Kisha ngrirë së ftohti plotësisht: më thernin këmbët, më sëmbonin duart, më shponte gjoksi, më dhembnin deri edhe flokët. Ç’është e vërteta, po të kisha veshur pallton time ngjyrë kafe, me siguri asgjë nga këto nuk do të më kishte ndodhur. Por kjo është çështje fati, sepse në tre pasdite, kur dola nga shtëpia, në të vërtetë, nuk frynte pikë ere. Nëntë pa njëzet e pesë, nëntë pa njëzet, nëntë pa një çerek. I mavijosur, i ngrirë deri në palcë. Në nëntë pa dhjetë, mbërriti ai: i qetë, i qeshur, i kënaqur. Me pallton e madhe, të trashë, me dorashka me gëzof nga brenda:
– Ç´kemi, vëllaçko!
Aty m´u sos durimi. Nuk u përmbajta dot më: i dhashë një të shtyrë dhe e hodha nën rrotat e trenit që po kalonte aty.

Përktheu Bajram Karabolli

1 2 3 103
Go to Top