Author

Admin

Admin has 470 articles published.

KËTË NATË MUND T’I SHKRUAJ VARGJET MË TË TRISHTA-Pablo Neruda

in Letërsi/Përkthim/Tharm by

KËTË NATË MUND T’I SHKRUAJ VARGJET MË TË TRISHTA-Pablo Neruda

 

Këtë natë mund t’i shkruaj vargjet më të trishta.

Të shkruaj, për shembull: “Nata është e yjëzuar
dhe dridhen, të kaltër, yjet atje në lartësi”.

Era e natës shëtit nëpër qiell dhe këndon.

Këtë natë mund t’i shkruaj vargjet më të trishta.
E kam dashur dhe ndonjëherë edhe ajo më ka dashur.

Në net si kjo e kam mbajtur në krahët e mi. 
E kam puthur kaq herë nën qiellin e pafund.

Ajo më ka dashur dhe, ndonjëherë, edhe unë e kam dashur.
Si të mos t’i duash sytë e saj të mëdhenj e të thellë.

Këtë natë mund t’i shkruaj vargjet më të trishta.
Kur e mendoj që s’e kam më. Kur e ndiej që e kam humbur.

Të dëgjosh natën e pafundme, më e pafundme pa të. 
E vargu bie në shpirtin tim si vesa mbi bar.

Ç’rëndësi ka që dashuria ime s’mundi ta mbajë.
Nata është e yjëzuar dhe ajo s’është me mua.

Kjo është e gjitha. Në largësi dikush këndon. Në largësi. 
E kam humbur atë, prandaj në shpirt thellë po vuaj.

Si për ta pasur më afër, shikimi im e kërkon,
zemra ime e kërkon dhe ajo nuk është me mua.

Dhe është e njëjta natë që i zbardh po të njëjtat pemë.
Ne, ata të asaj kohe, më s’jemi të njëjtët.

Tani më nuk e dua, është e qartë, por sa fort e kam dashur.
Zëri im kërkon erën për të prekur veshin e saj.

E tjetrit. Do të jetë e tjetrit. Si para puthjeve të mia.
Zëri i saj, trupi i saj i pastër. Sytë e saj t’pafundmë.

Tani më nuk e dua, është e qartë, por ndoshta edhe e dua.
Është kaq e shkurtër dashuria dhe kaq e gjatë harresa.

Sepse në net si kjo e kam mbajtur në krahët e mi,
E kam humbur atë, prandaj në shpirt thellë po vuaj;

Qoftë kjo dhimbja e fundit që ajo më shkakton,
Dhe këto vargjet e fundit që për të i shkruaj.

Përktheu: Orjela Apolloni

Bibloteka më mbreslënëse në botë gjendet në Pragë

in Letërsi/Meqë ra fjala by

Biblioteka Klementinum është një shembull i bukur i arkitekturës barok. Kompleksi i madh historik në Pragë, me bibliotekën e saj mbresëlënëse barok, u themelua nga Jezuitët pas mbërritjes së tyre në Bohemi, në vitin e largët 1556.

Në fillim, anëtarët e sektit jetonin në një ish-manastir Domenikan, por në vitin 1653 filluan të zgjeronin infrastukturën e tyre. Rindërtimi zgjati mbi 170 vite, kështu që Clementinum ( “Klementinum” në çekisht) gjen sot një shumëllojshmëri të gjerë të stileve arkitekturore dhe rrymave. Ky kompleks i mrekullueshëm dhe karakteristik mbulon një sipërfaqe prej 2 hektarësh, një nga më të mëdhatë në Europë. Projektuar nga arkitektë me përvojë si Carlo Lurago, Franz Maximilian Kanka dhe Kilian Ignaz Dientzenhofer. Jezuitët hapën aty dhe një shkollë që në vitet e para të krijimit të saj, e cila më vonë, në vitin 1622, u shndërrua në universitet!

Përveç klasave dhe dhomave të gjumit për komunitetin, jezuitët ndërtuan edhe një bibliotekë madhështore, një shtypshkronjë, një farmaci, teatër dhe sigurisht disa kisha. Clementinum u bashkua me universitetin e Charles, (Charles-Ferdinand University) në vitin 1654, së bashku me koleksionin e tij të bibliotekës. Universiteti i sapo-themeluar Charles-Ferdinand në Clementinum priti shkollat filozofike dhe teologjike. Më vonë, në 1773, jezuitët u detyruan të largoheshin nga zona, por universiteti mbeti. Pas ndarjes së universitetit në departamentet çeke dhe gjermane në vitin 1882, vetëm seksioni çek mbeti i patundur. Së fundi, në vitin 1930, shkolla filozofike u zhvendos në një ndërtesë të re, dhe Clementinum u bë selia e Bibliotekës Kombëtare.

Clementinum përmendet dhe në “The Secret Miracle” të Jorge Luis Borges. Personazhi kryesor sheh në ëndërr bibliotekën Clementinum, ku bibliotekarët kërkojnë dëshpërimisht të gjejnë Perëndinë në një nga librat në bibliotekë. Atëherë, një nga bibliotekarët e tij thotë: “Perëndia gjendet në një letër, një faqe, në një nga 400.000 librat e Clementinum. Etërit tanë dhe etërit e etërve tanë kërkuan për atë letër. Madje, unë vetë u verbova duke e kërkuar”. Më pas, hyn një lexues dhe i jep një atlas heroit qendror, duke i thënë se ky atlas është i padobishëm. Me radhën e tij, atëherë, protagonisti aksidentalisht hap librin dhe gjen një hartë të Indisë, dhe duke prekur një nga pak letrat që ishte mbi të, gjen Perëndinë.

Në ditët e sotme, nuk janë pak njerëzit që thonë se biblioteka e Clementinum është më e bukura në botë! Finess klasike, bukuria aristokratike dhe sharmi barok përqafojnë një koleksion të rrallë librash, në një vend me atmosferë shumë të veçantë, që duket sikur ka dalë nga një përrallë.

Afresket e Rilindjes të Jan Hiebl, ndriçimi i matur, ngjyrat e ngrohta dhe detajet prej ari përbëjnë një skenë të vogël. Duke u endur dikush aty mund të gjejë kryevepra letrare, harta mahnitëse, veçanërisht orë dyshemesh dhe fotot e një bote që ka humbur përgjithmonë.

Nismëtarët e kësaj biblioteke vizionuan shekuj më parë një pallat të vërtetë për librat, dhe koha provoi se si përfundim ia arritën, duke i lënë trashëgimi sot njerëzimit një kryevepër të vërtetë, një vepër admiruese që provokon me pamjen e saj. P

Përktheu: Shpendi Shakaj 

Varrim-Wislawa Szymborska-Nobel 1996

in Letërsi/Përkthim/Tharm by

Varrim-Wislawa Szymborska-Nobel 1996

 

“kaq papritur, kush e priste”

“stresi, duhani, ia kisha thënë”

“çka, mirë, falemnderit”

“hapi ato lulet”

“edhe i vëllai nga kjo e pat, do e kenë për xhins”

“s’do t’ju kisha njohur kurrë me këtë mjekërr”

“vetë e ka fajin, s’i rrihet pa futur hundët”

“ku vajti ai i riu që do mbante fjalimin?”

“Kazeku në Varshavë, Tadeku jashtë shtetit”

“ia hodhe ti, paske marrë çadrën”

“ja dhe ishte më i forti, e çfarë pastaj!”

“dy dhoma ngjitur, s’ka për të pranuar”

“po, të drejtë kishte, po a është kjo një arsye?”

“me gjithë lyerjen e dyerve, e gjen dot sa vete?”

“dy të verdha veze, një lugë sheqer”

“s’është punë e tij, ç’dreqin donte”

“vetëm blu dhe vetëm masa të vogla”

“pesë herë, të betohem, dhe asnjë përgjigje”

“edhe mund ta bëja, dakord, por edhe ti mund ta bëje”

“shyqyr Zotit, ajo të paktën kishte atë punën”

“jo, s’e kam idenë, ndoshta ndonjë i familjes”

“po ky prifti, mu si Belmondoja”

“s’kam qenë më parë në këtë pjesë të varrezës”

“e pashë në ëndërr javën që shkoi, do jetë parandjenjë”

“e bija qenka e bukur”

“kështu do e pësojmë të gjithë”

“thuajini një fjalë nga unë vejushës, duhet të… më presin në…”

“duhet thënë që në latinisht ishte më solemne”

“iku tani ajo punë”

“mirupafshim zonjë”

“e lëmë për ndonjë gotë”

“lidhemi në telefon, flasim prapë”

“merr linjën katër ose dymbëdhjetën”

“unë e kam këtej”

“ne andej”

Përktheu: Alket Çani

Si të shkruash me stil-Kurt Vonnegut

in Letërsi by

 Kurt Vonnegut

Reporterëve të gazetave dhe shkrimtarëve të letërsisë fantastiko-shkencore u është mësuar të mos zbulojnë gati asgjë për veten në shkrimet e tyre. Kjo i bën të çuditshëm në botën e shkrimtarëve, pasi pothuajse të gjithë të vobektët e ngjyer më bojë të asaj bote u zbulojnë shumë lexuesve për veten. Ne i shohim këto zbulesa si rastësore dhe të qëllimshme, elemente të stilit.

Këto zbulesa na tregojnë ne lexuesve se çfarë lloj personi është ai me të cilin po kalojmë kohën. A na duket shkrimtari i paditur apo i informuar, budalla apo mendjendritur, hileqar apo i sinqertë, pa humor apo lojcak? Dhe kështu me radhë. Pse duhet ta shqyrtoni stilin tuaj të shkrimit me idenë e përmirësimit të tij? Bëjeni si shenjë respekti për lexuesit çfarëdo që të shkruani. Nëse i hidhni mendimet shkel e shko ashtu si ju vijnë, lexuesit me siguri do të ndjejnë se nuk doni t’ia dini për ta. Ata do t’ju damkosin si delirant ose ose si mendjelehtë, ose, më keq, do të reshtin së qeni lexuesi yt. Zbulesa më e mallkuar që mund të bëni për veten është se nuk e dini se çfarë është tërheqëse dhe çfarë nuk është. A nuk i pëlqeni ose nuk i pëlqeni ju vetë shkrimtarët më së shumti prej asa që ata zgjedhin t’ju tregojnë apo sepse ju fusin në mendime? A keni admiruar ndonjëherë ndonjë shkrimtar kokëbosh për mënyrën si e zotëron gjuhën? Jo. Kështu që stili juaj fitues duhet të fillojë me ide të mëdha që keni në kokë.

Gjeni një subjekt që ju intereson

Gjeni një subjekt që ju intereson dhe që ju e ndjeni me zemër se u intereson edhe të tjerëve. Është ky kujdesi i vërtetë, dhe jo lojërat me gjuhën, që do të jetë elementi më bindës dhe joshës në stilin tuaj. Nuk po ju nxis të shkruani një roman, meqë ra fjala, megjithëse nuk do të më vijë keq nëse e keni shkruar, me kusht që të keni shkruar për diçka që vërtetë ju intereson. Një peticion për kryebashkiakun për një gropë para shtëpisë ose një letër dashurie për vajzën në lagje bën punë.

Mos i bjer gjatë.

S’kam ndërmend t’i bie gjatë për ta theksuar këtë pikë.

 Shkruaj thjesht

Për sa i përket përdorimit të gjuhës mos harroni se dy mjeshtra të mëdhenj të gjuhës, Uiljam Shekspiri dhe Xhejms Xhojsi, shkruan fjali të cilat ishin gati fëminore kur temat  e tyre ishin më të thella. “Të rrosh a të mos rrosh?” – pyet Hamleti i Shekspirit. Fjala më e gjatë është tre shkronja. Xhojsi, kur ishte lojcak, mund të krijonte një fjali të ndërlikuar dhe të shkëlqyeshme si gjerdani i Kleopatrës, por fjalia ime e parapëlqyer në tregimin e tij “Evelina” është vetëm kjo: “Ajo ishte e lodhur.” Në atë pikë të tregimit, asnjë fjalë tjetër nuk mund ta thyejë zemrën e lexuesit, siç e bëjnë këto tre fjalë.

Thjeshtësia e gjuhës nuk është vetëm e vlerësuar, por ndoshta edhe e shenjtë. Bibla hapet me një fjali e cila brenda aftësive të shkrimit të një katërmbëdhjetëvjeçari: “Në fillim Perëndia krijoi qiellin dhe tokën”.

Ki guximin të shkurtosh

Mund të ndodh që edhe ju të jeni të aftë të krijoni varëse për Kleopatrën, po ta themi kështu. Por gojëtaria juaj duhet të jetë shërbëtori i ideve që keni në kokë. Por rregulli juaj mund të jetë ky: Një fjali, sado e shkëlqyer qoftë, nëse nuk ndriçon temën tënde tuaj në ndonjë mënyrë të re dhe të dobishme, hiqeni.

Ngjaji vetes

Stili i shkrimit i cili është mëse i natyrshëm për ju ka mundësi i bën jehonë ligjërimit që që keni dëgjuar kur ishit fëmijë. Anglishtja ishte gjuha e tretë e romancierit Xhozef Konrad, dhe shumë gjëra që dukeshin të shpejta në përdorimin e gjuhës angleze pa dyshim ishin të ngjyrosura nga gjuha e tij e parë, e cila ishte polake. Dhe është me të vërtetë me fat ai shkrimtari i cili u rrit në Irlandë, sepse anglishtja që flitet atje është kaq zbavitëse dhe muzikore. Unë vetë jam rritur në Indianapolis, ku e folura e zakonshme tingëllon si një sharrë që pret kallajin e galvanizuar, dhe përdor një fjalor të çrregullt si darë që shtrëngohet…

Unë vetë i besoj më së shumti shkrimeve të mia, dhe të tjerët duket se u besojnë gjithashtu, kur ngjaj me dikë nga Indianapolis-i, nga dhe jam. Çfarë alternativash kam? Ajo që rekomandohet më shumë nga mësimdhënësit, pa dyshim u është rekomanduar edhe juve: të shkruani si njerëz të kulturuar të para një shekulli apo më shumë.

Thuaj pikërisht atë çfarë ke ndër mend të thuash

Ma sillnin në majë të hundës mësues të tillë, por jo më. Tani e kuptoj se të gjitha ato esé dhe tregime antike, me të cilat duhej ta krahasoja veprën time, nuk ishin të mrekullueshme për informacionin apo se ishin të huaja, por se thonin saktësisht atë çfarë kishin dashur të thoshnin autorët e tyre. Mësuesit e mi dëshironin që të shkruaja me saktësi, duke përzgjedhur gjithmonë fjalët në mënyrë të efektshme dhe duke i lidhur fjalët me njëra-tjetrën qartësisht, përpikmërisht, si bashkimi i pjesëve të këmbimit të një makine.

Mësuesit në fund të fundit nuk deshën të më kthejnë në anglez. Shpresonin se do të bëhesha i kuptueshëm rrjedhimisht të më kuptonin. Dhe ja, pata atë ëndrrën që të bëja me fjalët atë që Pablo Pikaso bëri me ngjyrat apo çfarëdo ishulli i xhazit bëri me me muzikën. Nëse thyeja të gjitha rregullat e pikësimit, u jepja fjalëve atë kuptim që doja unë të kishin, dhe nëse i lidhja së bashku në mënyrë të çrregullt, thjesht nuk do të kuptohesha. Kështu që ju, gjithashtu, më mirë shmangeni stilin e Pikasos apo atë të xhazit, nëse keni diçka që ia vlen ta thoni dhe doni të kuptoheni.

Lexuesit duan që faqet që lexojnë të duken shumë si faqet që kanë parë më parë. Pse? Kjo është për shkak se ata  kanë një punë të vështirë për të bërë, dhe kanë nevojë për të gjithë ndihmën e mundur që mund t’u japim ne.

Ki mëshirë për lexuesin

Lexuesit duhet të identifikojnë mijëra shenja të vogla në letër dhe t’ë nxjerrin kuptim prej tyre menjëherë. Ata duhet të lexojnë, një art kaq të vështirë sa shumica e njerëzve nuk e kuptojnë, edhe pasi i kanë studiuar në shkollë të mesme dhe të lartë, për dymbëdhjetë vjet të gjata.

Pra, në këtë diskutim duhet më në fund të pranohet se alternativat tona stilistike si shkrimtarë nuk janë as të shumta dhe as joshëse, pasi lexuesit tanë ka shumë gjasa të jenë artistë të tillë të papërsosur. Publiku ynë kërkon që ne të jemi mësues dashamirës dhe të durueshëm, gjithnjë të gatshëm për të thjeshtuar dhe sqaruar, ndërsa ne do të donim të fluturonim lart mbi turmën, duke kënduar si bilbila.

Ky është lajmi i keq. Lajm i mirë është se ne amerikanët qeverisemi nga një kushtetutë unike, e cila na lejon të shkruajmë çdo gjë që duam pa frikë nga ndëshkimi. Kështu, aspekti më kuptimplotë i stilit tonë, i cili është ajo që ne zgjedhim për të shkruar, është krejtësisht i pakufizuar.

Për këshillë të vërtetë të detajuar

Për një diskutim të stilit letrar në një kuptim më të ngushtë, një kuptim më teknik, ju kërkoj t’i kushtoni vëmendjen tuaj librin “Elementet e stilit”, nga Strunk, Jr. dhe E. B. White. E. B. White është, natyrisht, një nga stilistët më të admirueshëm letrar që ky vend ka nxjerrë deri tani. Duhet të kuptoni gjithashtu se askush nuk do ta vriste mendjen se sa mirë apo keq zoti White shprehet nëse nuk do të kishte për të thënë gjëra magjepsëse.

Përktheu: Granit Zela

Në kërkim të vdekjes së bukur-Erlind Sulko

in Letërsi/Tharm by

Në kërkim të vdekjes së bukur-Erlind Sulko

 

Doktori i tha Krenarit:

të ka mbetur edhe një javë jetë.

 

Ai la tek gota e ujit një letër

për djalin e mërguar

dhe e braktisi krevatin e spitalit,

pa përshëndetur askënd.

 

Para oborrit të spitalit,

infermierët  pinin cigare

e bisedonin për rritjen e rrogës.

Atje pranë, disa romë po ngrohnin duart

duke djegur plehra.

 

Krenari u nis drejt detit,

me këpucët e zgjidhura

dhe këmishën e shklyer.

U zhvesh krejtësisht

dhe e hodhi gjithçka në rërë.

Vrapoi i marrosur drejt kaltërsisë së paanë

drejt përsëritjes së pafundme të dallgëve

për mos u kthyer më kurrë.

Moçali-Bertold Brecht

in Letërsi/Përkthim/Tharm by

Moçali-Bertold Brecht

Kam parë shumë miq, mes të cilëve dhe mikun që desha më tepër,
të fundosen të pafuqishëm në moçalin
pranë të cilit kaloj përditë.

Dhe fundosja nuk mbaronte në një mëngjes të vetëm.
Shpesh duheshin
disa javë; kjo e bënte edhe më të tmerrshme.
Dhe kujtimi i bisedave tona të gjata
ku ndanim të njëjtat mendime rreth moçalit,
i cili që atëherë kish përpirë sa e sa të tjerë.

I pafuqishëm tashmë e shihja tek fundosej,
mbuluar me shushunja
në vezullimën e llucës
që lëvizte ngadalë. Dhe mbi fytyrën
që po fundosej,
i kobshmi buzagaz.

Dhjetor 1947

Përktheu: Redi Sheqeri

Disa vlerësime për romanin “Epistolari i Zaratës” të autorit Luan Rama

in Letërsi by

Nick Walker, botues, kritik, për versionin anglisht:

«Jam shumë kureshtar ndaj shkrimit të këtij libri. Duket që është një letërsi e një cilësie të lartë dhe e punuar me shumë përkujdesje në të gjitha aspektet. Eshtë po aq tërheqëse për mua dhe mendoj ndërkohë se asnjë shkrimtar anglez apo australian do mund të shkruante në këtë mënyrë, duke bërë aluzion për një autor klasik dhe duke evokuar në mëyrë kaq të efekshme dhe padyshim në shijen e një shkrimtari si Koestler apo Kafka (Milton apo Blake veçanërisht para disa shekujsh), Craven dhe Philip Adams.”

——-

Elisabeth Wade:

«Epistolari i Zaratës» i autorit Luan Rama

“Koha që ka ikur dhe trashëgima e saj që rivjen plot emocion janë të vetmet gjëra në dispozicion të Frederik Çobës kur ai i shkruan Brunës. Atëherë letra ishte e mangët dhe e vetmja dritë ishte ajo në një urë të ndezur pishe. Ushqimi ishte i pakët dhe mbijetesa e vështirë. Shenjtët në muret e manastirit vështronin, por s’mund të bënin asgjë për t’i ndihmuar. Morali mbahej aq sa mundej dhe ndonjëherë binte nga vuajtjet ç’njerëzore të trupit dhe të shpirtit. «Letrat janë diçka që i përkasin të kaluarës» thonë disa. Lumturisht unë njoh njerëz që shkruajnë ende letra, edhe pse koha është e ngarkuar dhe e mbyllur jo nga gardianët e burgut, por nga jeta plot shqetësime. Unë kam letra që i ruaj në kutitë e mia prej kartoni dhe sa herë ndryshoj shtëpi i shoh tek më presin, pasi secila prej tyre është një dëshmi e një ngjarjeje apo një personi gjatë një periudhe të jetës time. Letrat nuk kanë kuptim vetëm kur ato i shkruajmë. Gjatë viteve të rinisë miqve të mi në Melburn u shkruaja faqe të shumta, ku flisja për gjendjen time, ndjesitë e fshehta, apo engimat. Ju i shkruani këto pasi jini të sigurt për publikun tuaj, duke e ditur që ai ka kohë t’iu dëgjojë dhe se pret që dhe ai të thotë diçka. Letrat bëjnë pjesë si një formë shkrimi, letërsie.

I tërhequr jashtë mase nga mërgimi i Dantes dhe eksperienca së tij në ferr, në të njëjtën kohë Fredi ishte i ndriçuar nga drita e “Beatriçes” së tij, Brunës. Ёndrra dhe zhgjëndra, drita dhe errësira, realiteti brutal dhe irreal, kujtesa dhe trallisja mendore, humbja graduale e shpresës dhe fluturimi i imagjinatës, e kanë damkosur jetën e këtij ishulli të humbur ku ai dhe shokët e tij të burgosur politikë shqiptarë ishin të dënuar. Dhe letrat ndoshta kurrë s’mund të shkonin në destinacion.

Ky libër është një vështrim unikal, tronditës dhe prekës mbi jetën intime të një njeriu të pasionuar dhe të dashur të një mësuesi, të cilit i mungon familja dhe që shqetësohet për nxënësit e tij e që njëkohësisht ai do t’u lërë trashëgimi përkthimin e Dantes të gjithë atyre që e duan lirinë.

Dhe këtë mund ta bënte vetëm me “Ferrin”, ku reflektohet gjendja e mjerueshme e këtyre njerëzve dhe shpresa se një ditë këto rrathë ferri do të kapërcehen. Edhe njëherë falenderoj Miranda Xhilagën për privilegjin që më dha për ta rishikuar tekstin e kësaj vepre të letërsisë shqiptare dhe shpresoj të kemi bërë atë që duhej ndaj punës së shkrimtarit Luan Rama, i cili synoi t’ia paraqiste “Epistolarin e Zaratës” botës anglofone. Letrat bëjnë pjesë gjithnjë në jetën time dhe shpresoj që këto letra politike do ta pasurojnë jetën e lexuesve, siç ndodh në Europë.”

—-

Bruno Pinchard – president i “Shoqatës franceze te studimeve mbi Dante Aligheri» dhe dekan i Fakultetit te Filozofisë së Universitetit të Lyon.

“Nuk mund ta lexoja këtë libër kaq elegant dhe njëkohësisht tragjik dhe të rëndë pa ndjerë shtrëngimin e ankthit që përshkruhet gjatë gjithë këtij libri. E di se në ç’pikë shkruhet e vërteta dhe me çfarë çmimi. Në këtë libër ekziston një “danteologji” apo një “danteofoni” çka të lejon të afrohesh fare pranë dhimbjes dhe padrejtësisë, ku njerëzit gjoja “të ndriçuar” u bëjnë të pësojnë të ngjashmëve të tyre. Dashuria e Brunës dhe e Beatriçes si paralel, vetëm ato janë të afta ta sfidojnë këtë mister dramatik, të treguar me thjeshtësi, çka përbën forcën e këtij shkrimtari….”

—–

Luc Vidal, botues, poet. (Rreth botimit francez të “Epistolarit të Zaratës” në shtëpinë botuese “Le Petit Véhicule”)

“Këtu mbaron epistolari i të burgosurit Frederik Çobaj”… Ja pra si mbaron libri yt i ndjeshëm dhe prekës në lidhje më të burgosurit politikë të ishullit të Zaratës. Një libër politik? A është e saktë kjo fjalë? Jo, nuk e besoj. Diktatura e tmerrshme shqiptare e Enver Hoxhës, e cilësuar si Republika Popullore Socialiste, ishte një nga më të izoluarat dhe më vrasëse. Që nga viti 1980, ndryshimet në bllokun e Lindjes u mundësuan nga Mihail Gorbaçov dhe Shqipëria ashtu-kështu ndiqte rrjedhën e saj. Kur një diktaturë dhe diktatori burgos burrat dhe gratë me shkaqe të rëndomta, atëherë pyesim veten se si në emër të ideve që duan të çlirojnë njeriun nga prangat, të cilët kërkojnë pak zemër dhe dashuri, arrijnë pa turp që ta skllavërojnë njeriun dhe të vrasin çdo arritje. Qëllimi i tyre është padyshim të përjetojnë një urrejtje të jashtëzakonshme për tjetrin dhe gjithçka ta bëjnë për të qenë në piedestal. Kështu është krijuar Narcisi në pjesën e tij të hijes. Kam botuar librin tënd “Udha e gjatë në tunelin e Platonit – fati i artistit në çensure, 1945-1990” (Çmimi Europian i Shoqatës së Shkrimtarëve të Gjuhës Frënge). Ky libër thotë gjithçka për këtë gjendje tragjike, si një plagë që u është bërë këtyre burrave dhe grave. Është fati i keq i artistëve në vendin tënd, Shqipëri, që ti e denoncon me forcë dhe me një ndershmëri intelektuale, spikatëse, çka është integruar në refleksionet e tua politike e poetike. Kjo dashuri tek ty është sinonim i dashurisë së lirisë. Unë e di që ti je një poet. Libri yt “Territoret e shpirtit”, që kam botuar, dëshmon për lirizmin tënd të vërtetë dhe veç të tjerash dashurinë tënde për poezinë. Paul Eluard ka qenë padyshim një ndihmesë e madhe për ty në shkrimet dhe ndërgjegjësimet e para. Poet, kineast, ti je ngjizur shpirt e trup në këtë dramë të jashtëzakonshme. “Epistolari i Zaratës” që sapo ke shkruar na shfaq kompleksitetin e kësaj historie të madhe, e historisë personale të njerëzve dhe të historisë së artit. Thashë se ke kompozuar, sepse për mua, në këtë rast kjo është më shumë se sa të shkruash. Dhe gjithçka tingëllon harmonike dhe tragjike në librin tënd. Ai bashkëbisedim që ti vendos në letrat e Çobës për Brunën, dashurinë e tij, është shumë e thellë, prekëse dhe vibruese. Ajo çka krijon lirizmin tënd dhe interesin e këtij libri është krijimi i asaj ehoje në greminën e dramës së ferrit të përjetuar nga Çoba dhe shokët e tij, si dhe forca e veprës së Dante Aligherit me citimet e zgjedhura që balisent zhvillimin e shkrimit tënd. Për më tepër që Çoba, gjatë kohës që mbahet i burgosur, përkthen këtë vepër të jashtëzakonshme. Duke lexuar tekstin tënd kemi ndjesinë se gjithçka vazhdon njëlloj dhe asgjë nuk ndryshon.

“Njerëzit kanë fytyrat e Neronit, Antigonës, Kasandrës, Çirçes, të Edipit, Herakliut dhe të Menelas… Të njëjta tragjedi, veç dekori ndryshon!” – thekson ti. Ishulli i Zaratës ka shijen bashkëkohore të një zhytjeje drejt ferrit ashtu siç imagjinohej në mitologjinë greke. Lundërtari, ashtu si Koron, pra Rrapushi, është aty për të na e kujtuar këtë figurë mitologjike. Ndoshta në zemrën e përkthyesit që dashuron Brunën, ashtu si Dante Beatriçen, ky ishull i Zaratës, kur gjithçka të përfundojë, do të bëhet ajo parajsë e thjeshtë për të cilën ti flet. Nuk po evokoj jetën e të burgosurve që aq shumë ti e ke ndjerë dhe e përcjell në librin tënd, po ashtu për praninë e Popit, priftit, që gati çmendet, apo atij gardiani kampi, roja mizor Cerbère, duke vërtetuar ditë pas dite se idiotësia njerëzore dhe burokratike mund të sundojë si një Zot. Përshkrimet e natyrës, zhurma e detit që të burgosurit veçse mund ta imagjinojnë, prania e klithmës së zogjve, realiteti i afreskeve, zhurma e një avioni sipër supeve të tyre dhe kështjella, ditët e hetimit dhe pyetjet në qelitë e Tiranës e gjer tek vdekja e qenit Guli, tregojnë artin tënd të evokimit dhe përshkrimin të saktë përmes fakteve të jetës së përditshme të këtyre njerëzve në atë “noman’s land” të atij ferri. Komentet mbi Danten dhe Firencen të mpleksura me mbijetesën e të burgosurve dhe nevoja e ëndërrimit tek Çoba e bëjnë akoma më bindës artin tënd romanesk. “Por Dante nuk kishte mundur ta imagjinonte një apokalips të tillë”, shkruan ti me fjalët në gojën e Fredit. Beatriçe për Danten ishte ylli i mëngjesit. Ashtu dhe Bruna, ajo e heroit tënd gjer në fundin e tij të tmerrshëm dhe zhdukjen e tij, kohë kur ai sapo kishte mbaruar përkthimin e veprës, e që shënonte fundin e tij. Më së fundi, pikërisht atëherë Bruna kishte mundur të merrte një leje për të takuar të dashurin e saj. Por tepër vonë. Tregimi yt rrjedh bukur me një histori që të bën të drithërohesh. Ёshtë një afresk i gjallë, realist dhe i thellë. Gjithçka është trallisës tek Dante, shkruan ti duke menduar botën e përkthyesit. Tregimi yt e tregon këtë trallisje që shpreh vepra e Botiçelit që i bashkëngjitet këtij libri. Kështu tregohet solidaritetit vëllazëror që lind mes njerëzve të kthyer në hije. “Miqësia e tyre nuk mund të thyhet nga ideologjia”, nënvizon ti. Ajo që përjeton Çoba dhe shokët e tij të pafat, është prova e gjallë e analogjive me botën që shkruan Dante. Ёshtë një dashuri e madhe që nga “Komedia Hynore” shfaqet në veprën tënde. 13 letra insignes kompozojnë veprën tënde. Trembëdhjetë letra të forta dhe transparente që perforcojnë idenë e mbrojtjes së lumturisë me gjithë tragjeditë e çastit dhe që akoma janë aktuale e të mundshme në kujtesën tonë të qartë dhe vëllazërore. Ne nuk i gëlltisim më bollat që i këndojnë një bote më të mirë, horizonti i së cilës është i prangosur nga mustaqet e babait të popujve, Stalinit. Ne kemi nevojë për “anijen e dehur” të poetit Rimbaud. Kemi nevojë për ëndrrën “uliksiane” të Frederik Çobës, vëllait tonë të harmonisë në poezi dhe të asaj fluture që ndalet dhe ulet në supin e tij, sikur të vendoset mbi supet tanë. Në pasthënien tënde ti tregon se si lindi në shpirtin tënd dhe në zemrën tënde “Epistolari i Zaratës”. I them vetes se tani që ti pëlqen aq shumë “Komedinë Hyjonore” mund të duam dhe këngët e Bitëlls-ave. Frederik Çoba është ulur aty buzë detit. E shoh kështu të ulur duke medituar mbi trishtimin dhe gjendjen e tij, me pëshpërimat e një të ardhmeje më të mirë për dashurinë e tij Bruna, Beatriçen e rigjetur. Ky vizion më bën të mendoj për librin “Zero dhe Infinit” të Arthur Koesler dhe epilogun e hapësirave të lirisë ku deti blu i ofrohej atij që donin ta mbyllnin në sferën burokratike. “Njeri i lirë, ti do ta gëzosh gjithnjë detin”, këndonte Baudelaire. Ti më shkruaje kohët e fundit një letër mbi bindjen tënde se duhej besuar në profecinë e poezisë për të ardhmen tonë në udhët e të bukurës. Më shkruaje në mënyrën e një Rimbaud-je apo të një poeti shqiptar, Migjeni. “Respublica littéraria” që ti uron të krijohet një ditë në Shqipëri, shpresoj ta shoh të shfaqet në këtë Francë që ne duam. Në shkrimin tënd letrar dhe poezinë tënde, është dhe prania e atij gushkuqi, fjalë dhe fraza mbi bukurinë e për pelikanë të bardhë në Zarata. Atëherë, ne duhet t’i shtrëngojmë gjatë duart tona dhe të presim me durim lindjen e kësaj dite.

—–

Luan Rama

Përsëri një e papritur. Dje mbërriti me postë nga shtëpia botuese ARCADIA dhe «Australian Schorlarly Publishing Ltd.” libri im më i ri i botuar në anglisht «Zaratha’s Epistolary», i cili është botuar tashmë në shqip dhe në frëngjisht. Ishte Miranda Shehu Xhilaga ajo që e bëri të mundur këtë botim përmes përkthimit të mrekullueshëm të saj, çka u vlerësua dhe nga dy publicistet: Elisabeth Wade dhe Diane Carlyle.

“Faleminderit Miranda. Ishte një eksperiencë e bukur çka do të mbetet e paharruar për mua në punën time krijuese. E imagjinoj dhe e di mirë se sa kohë, përkushtim dhe punë krijuese kërkon përkthimi i një libri në një gjuhë tjetër. Jo më kot përkthyesit i kanë cilësuar “mesazherë-krijues”. Apulée do të të përshëndeste gjithashtu!

PASTHËNIE-Epistolari-E vërteta historike dhe krijimi artistik/Luan Rama

 

I martuar, pa nuse, krenar!-Granit Zela

in Letërsi/Tharm by

Granit Zela

E pra, mua më ndodhi. Mosha po më ikte. Kishte kohë që i kisha kaluar të tridhjetat ndaj duhej të martohesha. Nuk është puna se tridhjetë e pesë isha vonë, por varet me kë krahasohesh. Po të krahasohesha me shokët e universitetit tani kishin nga dy a tre kalamaj. Po të krahasohesha me bashkëmoshtarët e mi këtu në Boston, kjo s’ishte fare problem, jeta familjare mund të fillonte dyzet vjeç, madje jeta është thjesht jetë, ndjehesh mirë, you’re ok buddy, mjafton.

Po këtu në Boston nuk ke vajza për shtëpi, siç i duam ne, një nuse ta lësh në shtëpi të kujdeset për fëmijët, për prindërit, dhe të të gatuajë, që kur të vish në darkë i lodhur nga puna të të buzëqeshë, të thotë fjalë të ngrohta, darkën ta gjesh shtruar si për mbret. Po edhe vajza shqiptare në Boston, jo se nuk kishte, por asnjëra nuk është për mua. Më pëlqente Ajdela, por ajo ishte më e madhe në moshë, nja dhjetë vjet më e madhe, dhe unë e kisha më shumë si motër. Ka për të ta gjetë lali një nuse, thoshte ajo, siç e meriton ti, dhe pastaj kur merrte me radhë vajzat që ajo njihte në Boston thoshte se asnjëra nuk ishte për mua. Ato që njoh unë thoshte lali, janë ca si kurva o Ben, s’janë për ty, se ti je çun shumë i urtë, flori djalë je. Ca të tjera e varin shumë lart shoku, do të marrin të gjitha paratë që ke fituar këto dhjetë vjet në Boston. Duhet me pa andej nga Shqipëria po gjete, po edhe ato janë mall pa garanci.

Atë verë, ika për nja dy javë në Shqipëri, tek familja në qytezën e Medetit sepse do të martohej djali i dajës në fshat dhe nuk doja ta humbja një rast për të parë mundësinë për ndonjë vajzë me të cilën do të martohesha. Shih në Shqipëri, më porositi në aeroport lali, se të gjitha vajzat e kanë ëndërr të vijnë në Amerikë, por sigurohu të mos jenë kurva dhe të mos e varin shumë lart, se t’i marrin të gjitha lekët që ke fituar këto dhjetë vjet në Boston, shtoi gjithë keqardhje ajo, sikur kjo tashmë të kishte ndodhur dhe unë të isha pa asnjë kacidhe në xhep.

Në dasmën e djalit të dajës bëra shumë mirë që shkova se të gjithë merreshin me mua: O Ben si po të ecën jeta andej në Amerikë? O Ben sa lekë do t’i japësh shokut se duhet të kesh fitu shumë atje në Amerikë? O Ben, të ta jap për nuse vajzën e në shokut tim, është shok shumë i mirë.

Bravo Ben, thashë me vete, këtu do të gjesh nuse se s’bën, kur në këto muhabete e sipër djali i dajës më prezanton me Helenën, “një gocë e civilizuar” tha ai, normalisht duke i ngatërruar rrokjet duke e shqiptuar “e cilivizuar”, por ai ma la përballë e vetë u largua sikur po thoshte “unë ta prura, tani jepi vetë drejtim pra!” ndërkohë që Helena tha se kishte dashur të më takonte dhe kishte kaq kohë që kishte menduar për mua…

Helena, ishte një gocë simpatike, po shumë simpatike doja të thoja, se dukej që tregonte shumë kujdes për pamjen e jashtme. E hollë dhe e gjatë, më flokë kaçurrela, ajo tha se ishte poete dhe e kishte ëndërr të jetonte në Amerikë. Atje është dashuria ime, tha e ajo e kapur nga frymëzimi, dhe më pëlqeu Helena me thënë të drejtën, vetëm se ideja që ajo mund të ishte nusja ime nuk është se më erdhi aty për aty në mendje.

– Do të jem e lumtur në Amerikë, tha ajo. – Jam e bindur për këtë. Dhe këto fjalë ma ngrohën zemrën. Helena kishte lexuar shumë libra, dhe në bisedë ishte e e këndshme, duhet ta pranoj. Mua më çuditi se ajo dinte shumë për jetën në Amerikë, për procedurat e nxjerrjes së letrave, për kulturën amerikane, dinte disa detaje që me thënë të drejtën as unë nuk i kisha vërë re dhe ja Helena tha se donte të pinim një kafe së bashku pas dasmës që të flisnin gjerë e gjatë për Amerikën dhe jetën atje.

Po të mos kisha emigruar në Amerikë para dhjetë vjetësh me llotari amerikane unë kurrë nuk do të kisha pasur vëmendjen e një goce yll si Helena, por jeta është bujare, je i papunë në Tiranë, të del llotaria amerikane, e fillon me punë të rëndomta, gjen një punë të mirë në një hotel në Boston, dhe ja, kthehesh në Shqipëri e të del para Helena, e cila nuk do të shqitet për asnjë minutë.

Edhe kur mbaroi dasma dhe ika të fle në shtëpi, Helena më mori në telefon gjithë frikë se mos kam ikur në Amerikë, por unë e sigurova që jo, dhe ajo, duke iu marrë fryma dhe se donte të iknim bashkë sepse… sepse… dhe unë dëgjoja frymëmarrjen e saj të shpeshtë dhe mund të imagjinoja se si i ngrihej e ulej gjoksi… unë jam e dashuruar tha ajo, me një lloj ngashërime.

Unë tani kam njëfarë moshe dhe nuk para më bëjnë përshtypje fjalët për dashurinë por kur ato I tha Helena, m’u ngulën në tru. “Jam e dashuruar”, “Jam e dashuruar”- jehonin fjalët e saj në dhomën time, dilnin në korridor dhe pastaj jashtë mbushnin qytezën e humbur të Medetit. Fjalët e saj më prekën e më shtangën edhe mua. Kishte një ngrohtësi në zërin e saj, një loj afshi, malli, padurimi, dhe vetë Helena ishte një lloj vullkani që po bëhej gati të shpërthente.

Kur e takova, më pa një lloj vështrimi që ngjante me një shigjetë që mu ngul në gjoks. Nuk duroj dot më, – tha ajo. – Na i bëj gati letrat dhe martohemi. Ti je shpresa ime e vetme. Sa më shpejt, të lutem, sepse po vdes nga dashuria. Do të të jem mirënjohëse për gjithë jetën…

Në raste të tilla, edhe pritshmëria e fisit dhe shoqërisë është që djali ia bën letrat dhe e merr vajzën me të cilën martohet në vendin ku ka emigruar dhe nuk është se presin ndonjë dasëm prej teje. Helena i kishte marrë prindërit e saj, pleq të dalë në pension, i ati kishte qenë mësues, kurse e ëma infermiere. Ata kishin thënë se vajza ua kishte kërkuar ta shoqëronin, por ndenjën të heshtur gjatë gjithë kohës, kurse Helena foli pa pushim, madje prindërit e mi më thanë se dukej shumë euforike e mezi po priste të vinte në Amerikë, të bashkohej me mua.

Gjatë kohës që  merresha me letrat, Helena më telefononte shumë shpesh, dhe më fliste për jetën në Amerikë, ku ajo e shihte të ardhmen e saj. Ma kishte hequr këtë pjesën e integrimit në një kulturë tjetër se ajo dukej e mirëpërgatitur dhe kur pas disa muajsh i thashë se ia kisha prerë biletën ajo shpërtheu në lot. – Mezi e kam pritur këtë ditë, – tha ajo duke qarë. – Beni…kur të vij në Boston dua që natën e parë të martesës ta kaloj në Nju Jork. Aty kam… një surprizë për ty zemër, më tha ajo duke qarë.

Helena ishte shumë e ndjeshme, e nuk e ndërpreva, por kur nuk po qante më i shpjegova për itinerarin e udhëtimit. Ajo më tha se ishte shumë e lumtur dhe në ditët e mëpasme prisja gjithë ankth ardhjen e saj në Boston. Ajo ishte poete dhe sigurisht kur u takuam e mirëkuptova dëshirën e saj të papërmbajtshme për të shkuar direkt e në Nju Jork ku duhej ta nisnim jetën tonë. Vetëm atje tha ajo, vetëm në atë qytet…

I hipëm avionit e direkt në Nju Jork, drejt vendit që ajo kishte më shumë për zemër. Më tregoi një adresë, ishte adresa e një parku në Nju Jork, por nuk  e pata të vështirë për ta gjetur dhe ja ku ishim tek parku që ajo kishte ëndërruar të niste jetën e saj të re. Helena ishte shumë e gëzuar, kraharori i sa gufonte, sytë e saj shkrepëtinin, trupi sikur i drithëronte.

Kur ishim në park, ajo u shkëput prej meje e rendi me hov përpara dhe unë dallova për së largu një djalosh më të ri se unë, një flokëkaçurrels si Helena, trupmbushur dhe, le të themi simpatik si ajo, se normal, një familje ishin, dhe i kishte bërë një nënë. Helena më kishte thënë se kishte një vëlla më të vogël se veten, por që unë s’e kisha takuar dot sepse ai kishte qenë në Itali për disa vjet dhe ja ai paska ardhur në Amerikë dhe Helena s’ma kishte thënë këtë duke ma lanë surprizë…

Ja e pashë Helenën ta përqafojë të vëllanë, e përqafoi aq shumë sa të dy mbetën për disa kohë ashtu përqafuar, dhe unë u ndjeva krenar që e bëra Helenën të lumtur, por edhe i vëllai ishte shumë i emocionuar. E shtrëngonte fort dhe shihte nga unë gjithë mirënjohje. Ai është…e pyeti Helenën duke parë nga unë ndërsa ajo nisi ta puth gjithë dashuri dhe mall.

– Më ka marrë shuuumë malli, – i thoshte Helena, shumë shumë, – dhe pastaj ia nisi të qarës. Helena e puthte të vëllanë dhe qante dhe mua më erdhi keq që lotët po rridhnin në sytë e saj, nëpër atë fytyrë të bukur si të Helenës së Trojës, sepse duhej ta pranoja, në fillim nuk kisha ndjerë ndonjë gjë për Helenën edhe pse ishte aq e bukur, por më pas, kisha nisur të bija në dashuri me të dhe tani më dukej e pabesueshme që ajo do të ishte nusja ime, që do të flija në një shtrat me të…

Por ajo ishte shumë emocionale, dhe më pas nuk e kuptova shumë se çfarë po thoshte. – Ikim shpirt, ikim tani, i thoshte ajo të vëllait, – ndërkohë që pastaj sikur u kujtua për diçka dhe u shkëput prej tij dhe erdhi tek unë. Duke më parë në sy, Helena tha fjalët më të mira që kishte thënë ndonjëherë për një burrë, përveç Amarildos, dhe më ishte shumë mirënjohëse për ditët që kishte kaluar me mua. Helena më tha se Amarildo nuk ishte i vëllai por i dashuri…. dhe hapu o dhé të futem! Gati sa nuk bërtita, por ndërkohë  ajo më shpjegonte se gjithçka e kishte bërë që të bashkohej me të dashurin në Nju Jork dhe nuk do të ma harronin kurrë këtë të mirë që u kisha bërë, madje kurrdo që të kisha nevojë dera ishte e hapur për mua…

Mua më rrotullohej Nju Jorku me një shpejtësi që vetëm shtohej dhe në kokë më jehonte porosia e lalit që nusja që do të gjeja duhej të mos ishte kurvë dhe të mos e varte shumë lart. Por Helena nuk ishte asnjëra nga këto. Helena ishte e dashuruar me Amarildon dhe normalisht një vajzë e dashuruar bën gjithçka për dashurinë e saj, do ta justifikoja më pas Helenën para lalit. Lali më ngushëlloi duke më thënë se të paktën lekët s’m’i kishte prekur dhe unë nuk isha pa asnjë kacidhe në xhep në mes të Nju Jorkut pas dhjetë vjetësh pune si emigrant. Dhe kishte të drejtë, vërtet s’kisha nuse, por ama asnjë kacidhe nga lekët e fituara nuk më ishte prekur. Dhe isha krenar për këtë.

PASTHËNIE-Epistolari-E vërteta historike dhe krijimi artistik/Luan Rama

in Letërsi by

Pasthënie për romanin “Epistolari i Zaratës”

Luan Rama

«Komedinë hyjnore» na duhej ta lexonim dikur në auditoret e universitetit. Profesori im i letërsisë antike e mesjetare, Myzafer Xhaxhiu, na fliste me një pasion të jashtëzakonshëm për Danten e Beatriçen, aq sa në atë gjendje patetike, ai na dukej si një qenie ndryshe nga të tjerët, sikur ajo botë ta mbante ende nën hiret e veta. Më kot përpiqej që ne studentët e tij të lexonim Danten, të lexonim Ferrin, Purgatorin dhe Parajsën e tij. Por në atë kohë, ne e kishim mendjen tek këngët e Bitëllsave apo këngëtarët italianë Celentano, Batisti, etj. Dante atëherë na dukej i vështirë dhe pothuaj e harruam më vonë. Pas disa viteve, kur vizitova për herë të parë Firencen, shkova dhe tek shtëpia e Dantes, dhe miku im, piktor shqiptar Frederik Ivanaj, më tregoi pothuaj pesëdhjetë metra më larg një shtëpi, duke më thënë se aty ngrihej dikur shtëpia e të dashurës së Dantes, Beatriçes. Më pas, duke shkruar një artikull për Botiçelin, zbulova ilustrimet e tij të mrekullueshme mbi botën e «Komedisë hyjnore», shumicën e të cilave ai nuk kishte arritur ti bënte me ngjyra. Një botë tjetër m’u shfaq përpara me ata trupa njerëzorë që binin nga lart apo që përpëliteshin në rrathët e ferrit, pasi Ferri ishte padyshim pjesa më tronditëse e atyre vizatimeve. Sigurisht, këtë anë tjetër të botës njerëzore, atë të krimit, skëterës së burgjeve dhe kampeve të internimit, linçimit arbitrar të njeriut që kërkonte lirinë e tij, ne e kishim parë veçanërisht pas ndryshimeve politike në Shqipëri, kur në vitet 1990 shëmbej shteti totalitar dhe merrte fund epoka e diktaturës, si në të gjitha vendet e tjera të Lindjes Europiane. Pikërisht atëherë nisën të konturohen në mendjet tona dekoret e krimit, të dhunës dhe e shkeljes së fjalës së lirë, të zbulonim se ç’ishte në të vërtetë Spaçi, Burreli… E megjithatë do duhej të lexoja një shkrim në një nga gazetat shqiptare rreth latinistit të njohur Pashko Gjeçi e më pas për Mark Ndojën, për të mësuar se në një ishull të vogël të lagunës pranë gjirit të Vlorës, në Zvërnec, ishin të fshehur disi nga bota përreth. Ndryshe nga Pashko Gjeçi, i cili e përktheu «Ferrin» pas daljes nga burgu, kur filloi të jepte leksione në universitet mbi letërsinë antike e të rilindjes italiane, Mark Ndoja kishte nisur të përkthente Ferrin e Dantes në Zvërnec. Në atë shkrim lexova disa pasazhe të një letre që ai i dërgonte gruas së tij, duke i folur për vështirësitë që po haste në përkthimin e atij teksti tronditës, çka më ngacmoi menjëherë të shkruaja këtë libër në formë epistolari për këtë fakt unikal: pra të përjetosh ferrin e proçeseve politike dhe të burgut e njëkohësisht të përkthesh Ferrin e Dantes. Ç’gjetje gjeniale dhe tragjike njëkohësisht! Gjithçka më dukej e jashtëzakonshme. Dhe pikërisht atëherë nisa të lexoj vërtet Danten, veçanërisht Ferrin, të imagjinoj skenat e tij me rrathët e ferrit, udhëtimin e tij, pikëtakimin me poetin e madh Virgjil si dhe figurat e ndryshme të historisë e artit që ata do të pikëtakonin gjatë atij udhëtimi të gjatë e të frikshëm nëpër rrathët e botës ferrike. Imazhi i tij i ferrit ishte në formën e një hinke që zbriste drejt thellësive të tokës, ku sa më shumë zbriste në ferr aq më shumë ngushtohej, gjersa atje, me bashkëudhëtarin e tij, diku në një guvë, ata gjejnë një palë shkallë të varura për t’u ngjitur më së fundi drejt dritës, për të parë qiellin e yllësuar dhe për tu ngjitur drejt Purgatorit e më pas Parajsës, ku do të takohet me Beatriçen e tij.

Duke shkruar këtë epistolar, pamje të ndryshme më interferoheshin në mendjen time. Së pari imazhet e një udhëtimi të hershëm në Zvërnec kur isha kineast, dhe ku në atë ishull idilik, në atë “parajsë” natyrore, pashë kishën e zbrazur dhe manastirin e heshtur ku nuk gjendeshin më gjurmët e ish-të burgosurve politikë që kishin qenë aty, mes të cilëve, Kasem Trebeshina, Tuk Jakova, Mark Ndoja, Spiro Gjoka e të tjerë. Pikërisht aty mu kujtuan dhe tregimet e shokut tim të adoleshencës dhe rinisë: Henrik Gjoka, i cili kujtonte me nostalgji kur me gjyshen e tij udhëtonin me këmbë anës detit nga Vlora gjer në lagunën e Zvërnecit dhe arrinin të qëndronin një apo dy ditë mes të burgosurve dhe dashurive të tyre. Ja pra dekori, personazhet historikë, dramat e tyre, duke shtuar këtu dhe imazhet që kisha parë në kështjellën e Ali Pashë Tepelenës buzë Jonit, në Porto Palermo, në atë kështjellë veneciane, në guvat e së cilës mbaheshin dikur rreth 200 të burgosur dhe të dënuar, burra, gra, fëmijë, një popull që ishte i ngjashëm me atë të Dantes. Ata njerëz, edhe pse ishin të rrethuar nga deti, të mbyllur në errësirë, nuk mund ta shikonin detin, por veç të dëgjonin dallgët e tij dhe klithmën e pulëbardhave që vërtiteshin diku në qiellin që s’mund të kundronin. Kjo të kujtonte “Veshin e Dionisit të Siçilisë”, tiranit më të madh të epokave historike, ku në një shpellë në formën e një veshi gjigand ai kishte mbyllur viktimat e tij dhe i përgjonte nga lart se mos ata bisedonin për ndonjë kryengritje të mundshme kundër tij. Disa prej atyre që kishin qenë në Zvërnec kishin provuar dhe kampet e tjera të Porto Palermos, Tepelenës, etj. Ishte një rastësi e habitshme që vajzën e Mark Ndojës, Marintën, e kisha njohur në gjimnaz. Jetonim në një lagje dhe unë nuk e dija se ajo vajzë aq e brishtë dhe e bukur, ishte pikërisht vajza e ish-deputetit dhe sekretarit të Akademisë dhe të Lidhjes së Shkrimtarëve, i cili kishte përfunduar në Zvërnec. Por ja, u desh ky libër që ajo të më tregonte se kush ishte. Edhe Marinta kishte kaluar kalvarin e shokut tim Henrik Gjoka; dhe ajo me nënën dhe vëllezërit e saj, merrnin rrugën e kënetës për të shkuar të takonin atin e tyre në Zvërnec. Ajo më tregoi sesi një herë kishte mbetur prapa vëllezërve dhe e vetme ishte zhytur në kënetë, por fatmirësisht, kapur pas ca shkurreve, e mbuluar gjithë baltë, më pas ajo kishte mundur të dilte. Imagjinoj një çast atë vajzë të dëshpëruar ballë fatalitetit të jetës, por që një forcë titanike, ajo e dashurisë për atin, e e kishte bërë më së fundi të dilte nga balta që do mund ta gllabëronte. Një vajzë adoleshente që shkonte të takonte atin e saj e që duhej të zhvishej para rojeve për t‘u kontrolluar para se ta takonte. Ah, ajo kujtonte mollët që i kishte dhënë të atit atë ditë që e kishin arrestuar dhe e morën nga shtëpia… mollët që pa e ditur këtë fakt unë i kisha përshkruar në këtë epistolar.

Pas botimit të parë të librit, një mikesha ime, vajza e Tuk Jakovës, më dha një libër me letrat e të atit, i cili nga Zvërneci ia dërgonte gruas së tij: Mita. Letra padyshim tronditëse dhe frymëzuese, por që ishin pjesë e asaj jete të përditëshme pas proceseve politike e dënimeve të rënda. Po i lexoja duke u kthyer në avion drejt Parisit dhe gjithçka më drithëroi në ata qiej të rëndë që më vagëlloheshin nga loti. Dhe atëherë e kuptova se krijimi im ishte si të thuash një kopje e dytë, edhe pse e zbehtë e këtij realiteti aq të dhimbshëm, duke u bërë pjesë e asaj bote danteske që kishte imagjinuar Dante, i cili i mbylli sytë në mërgim, larg vendlindjes së tij, i dënuar me vdekje dhe i kërcënuar gjithnjë deri sa vdiq në vitin 1321.

Veprat e mëdha lindin padyshim nga një dhimbje e madhe…

ZGJEDHJE-Wislawa Szymborska-Nobel 1996

in Letërsi/Përkthim/Tharm by

ZGJEDHJE-Wislawa Szymborska-Nobel 1996

Dua më shumë kinemanë.

Dua më shumë macet.

Dua më shumë lisat e anës tjetër.

Dua më shumë Dickens-in sesa Dostojevskin.

Dua më shumë veten që do njerëzit

sesa veten që do njerëzimin.

Dua më shumë të kem me vete gjilpërë dhe pe.

Dua më shumë ngjyrën jeshile.

Dua më shumë të mos pohoj

që fajin për çdo gjë e ka arsyeja.

Dua më shumë përjashtimet.

Dua më shumë të dal më herët.

Dua më shumë, te mjekët, të flas për tjetër gjë.

Dua më shumë imazhet e vjetër, plot vija.

Dua më shumë absurditetin e të shkruarit vjersha sesa absurditetin e të mos shkruarit.

Dua më shumë, në dashuri, të festoj çdo ditë përvjetorë jo të plotë.

Dua më shumë moralistët

që nuk më premtojnë asgjë.

Dua më shumë mirësinë finoke sesa atë pak si tepër naive.

Dua më shumë tokën pa uniformë.

Dua më shumë vendet e pushtuara sesa vendet pushtuese.

Dua më shumë të kem kundërshtime.

Dua më shumë ferrin e kaosit sesa atë të rregullit.

Dua më shumë përrallat e Vëllezërve Grimm sesa faqet e para të gazetave.

Dua më shumë gjethet pa lule sesa lulet pa gjethe.

Dua më shumë qentë me bisht të paprerë.

Dua më shumë sytë e çelur sepse të mitë janë të errët.

Dua më shumë sirtarët.

Dua më shumë shumë gjëra që nuk i përmenda sesa shumë gjëra të tjera që nuk i përmenda.

Dua më shumë zerot rrëmujë

sesa zerot e renditura mbrapa një shifre.

Dua më shumë kohën e insekteve sesa kohën e yjeve.

Dua më shumë të largoj syrin e keq.

Dua më shumë të mos pyes edhe sa kohë mbetet dhe as kur.

Dua më shumë të mendoj edhe hipotezën se ekzistenca e ka një arsye.

 

Përktheu: Alket Çani

 

1 2 3 47
Go to Top