Author

Admin - page 164

Admin has 1904 articles published.

Shtrigat e Kastratit-Luan Rama

in Letërsi/Tharm by

Luan Rama

Në “Kafenenë e Madhe” të Shkodrës, në atë ndërtesë të ulët të stilit venecian ku mblidheshin paria e qytetit, njerëzit gumëzhinin. Kishte rënë shi dhe çuditërisht dielli filloi të nxehte fort. Retë ishin shpërndarë dhe qyteti, me kështjellën e lashtë tutje mbi Bunë dhe majën e Taraboshit përballë, shkëlqente në një dritë të bardhë. Konsulli francez dhe ai austriak, dy zotërinj me emër në qytet, ishin vendosur në një nga tavolinat e rezervuara, ndërkohë që dy kavasët e tyre, veshur me kostume kombëtare, siç i kishin qejf zotërinjtë e tyre europianë, qëndronin jashtë, në pritje që konsujt të rrufisnin kafenë si zakonisht, të pinin ndonjë liker që vinte nga Italia, të tregonin të rejat e Turqisë, Francës, Austrisë, ndonjë anekdotë nga bota dhe pastaj të dilnin. Ndërkohë, një karro e mbuluar me një tendë të zezë kaloi dhe një grua u hodh papritur në trotuar. Duart i kishte të lidhura dhe menjëherë filloi nga ulërimat duke tentuar të largohej. Karroca ndaloi pak më tutje. Dy ushtarë turq zbritën me nxitim dhe shkuan drejt gruas që përpiqej të ikte, por ata e kapën shpejt.

– Na moj shtrigë e keqe! – bërtiste njëri nga zaptijet, dhe ata filluan ta tërhiqnin me forcë përsëri drejt karrocës.

Njerëzit filluan të grumbulloheshin dhe disa prej tyre u flisnin ushtarëve, por ata s’donin t’ia dinin dhe përpiqeshin ta merrnin me çdo kusht gruan me vete. Ndërsa gruaja ulërinte.

– Ç’keni me mua fatkeqen… ç’ju kam bërë… më lini të kthehem në shtëpinë time.

Nga xhami i kafenesë, shumë shpejt, konsujt e vunë re gjullurdinë që po krijohej para “Kafenesë së Madhe”. Kavasët, që ishin afruar nga turma, u kthyen menjëherë drejt konsujve dhe secili po i thoshte konsullit të vet, njëri në frëngjisht dhe tjetri në gjermanisht:

– Zoti Degrand, është një grua që duan ta syrgjynosin si shtrigë.

– Po ajo ç’thotë? – pyeti konsulli francez.

– Ajo kundërshton duke thënë se nuk është shtrigë, por thjesht një grua e mjerë që po i bien në qafë më kot.

Dy konsujt dolën në hyrje të kafenesë dhe vazhduan të shikonin gruan që përpëlitej dhe që po e tërhiqnin zvarrë. Ishte një pamje e trishtuar. Por ç’mund të bënin ata kur ballë tyre ishin zaptijet turke?! Një zaptije tjetër u afrua dhe filloi të shpërndante turmën e njerëzve që filluan të flisnin të pakënaqur dhe me zë të lartë.

– Ç’merreni me një grua të mjerë! – bërtiti dikush, por tashmë dy zaptijet ishin afruar te karroca dhe e shtynë gruan me forcë të hipte brenda.

– Turp që merreni me një grua të mjerë e të pambrojtur! – shtoi një tjetër.

Karroca u nis me të shpejtë dhe njerëzit pothuaj u shpërndanë. Konsujt hynë përsëri brenda për të përfunduar kafetë e tyre.

– Kushedi si është kjo punë? – tha konsulli francez. – Sidoqoftë, të syrgjynosësh një grua është e tmerrshme. Vallë ka fëmijë, familje?… Ku e çojnë kështu?

– Një barbari e vërtetë në këtë vend të mjerë, – shtoi austriaku.

Konsulli francez u mendua një çast të gjatë dhe pastaj shtoi:

– Ky vend është plot mite e besëtytni, miku im… Tani që ke ardhur, do kesh kohë që ta njohësh… mite, supersticione. Në shënimet e mia kam shkruar për shumë nga to. Është e habitshme; kudo është kulti i gjarprit, diellit, shqiponjës, dhisë, djallit… Ju do ta kuptoni menjëherë sapo të filloni të dilni nga Shkodra drejt maleve të veriut apo drejt Shqipërisë së mesme. Mite, legjenda, rite pagane. Një botë për të shkruar romane.

Konsulli austriak e dëgjonte me vëmendje.

– Mezi pres të nisem… Jam habitur që në këtë vend, veçanërisht në male, siç më thonë, në të njëjtën shtëpi bëjnë dhe Bajram, për t’i bërë qejfin pashait, dhe në të njëjtën kohë luten për Shën Nikollën dhe bëjnë kryqin për Virgjëreshën Mari… Sidoqoftë, shpejt shpresoj ta njoh dhe unë këtë vend… veçse ju keni qëndruar gjatë këtu; gjashtë vjet nuk janë pak dhe nuk do ketë qenë e lehtë për ju.

– Vërtet, e vështirë, por me kujtime të pashlyeshme. Para një viti isha në një fshat në të dalë të Shkodrës nja 30 km larg. Na zuri nata dhe qëndruam atje. Por në mbrëmje dëgjuam klithmën e një shpendi. I zoti i shtëpisë tha se në shtëpinë përballë, mbetur e shkretë dhe e pabanuar, kishte ndodhur një ngjarje e habitshme. Aty jetonte dikur një motër me një vëlla dhe kur vëllai nuk ishte kthyer nga qyteti, motra që e kishte pritur për net me radhë, më së fundi nga hidhërimi ishte kthyer në qyqe… Priste të vëllanë. Çdo natë zbriste në çatinë e shtëpisë dhe klithte emrin e tij: “Gjok! Gjok!”… Sigurisht, diçka ireale por që atje e besonin.

– E habitshme! – shtoi konsulli austriak. – Të dielën që shkoi, në një shtëpi katolike pranë konsullatës sonë, kishte ndodhur një vdekje. Ishte një grua. U bëra kureshtar dhe shkova. Kavasi ynë më tha diçka të çuditshme; gratë që kishin vajza për të martuar i merrnin me vete kur shkonin në ngushëllime. Thuhej se e para vajzë që i tërhiqte fort këmbën të vdekurës, pa e parë njeri, kishte shanse të martohej me burrin që kishte mbetur i ve.

– Një komedi dhe njëherësh një tragjedi… Po sikur e vdekura të zgjohej nga kjo tërheqje e fortë… – qeshi konsulli austriak.

– Rite të habitshme; shqiptarët mendojnë se një gjarpër fshihet në skutat e çdo shtëpie dhe se ai nuk duhet vrarë; se vezëve të pulës, para se të hapen, u duhet bërë kryqi se ndryshe mund t’u dalë një përbindësh; se dhe lopët duhen bekuar me ujin e bekuar. Në shtëpitë katolike, nëse një i vdekur është përcjellë e qivuri ka dalë nga dera, nëse do të ndodhte të vdiste dikush tjetër nga familja e tij, ai duhej të dilte nga dritarja për ta çuar në varreza, dhe nëse do kishte vdekje të tjera, do të shfrytëzoheshin të gjitha dritaret e shtëpisë. Atëherë thonë se njerëzit e pinjollët e tyre do të jetonin shumë gjatë…

Kamerieri i kafenesë erdhi. Ata paguan dhe dolën në rrugë.

– Sot do të shkoj të takoj pashain turk, – tha konsulli Degrand. – Më pret. Kam rastin ta pyes edhe për historinë e asaj të mjere që e syrgjynosën sot, duke e konsideruar si shtrigë… kjo është jashtë çdo imagjinate.

Ata u kryqëzuan me dy gra katolike të bukura me ombrellat e tyre të zeza dhe vazhduan drejt katedrales.

– Shqiptarët kanë një shprehje interesante kur shohin një grua të bukur. Ata i thonë: “Të marrtë mortja!”. Ndërsa gruaja që kalon veçse qesh.

– Përse kështu?

– Që të vdesë pa e parë plakjen dhe dekompozimin e bukurisë së saj, çka do të ishte e tmerrshme.

Ata bënë ende dhe disa hapa dhe francezi shtoi:

– Para disa vitesh kam lexuar në një revistë franceze një histori shtrigash dhe një linçimi që u ishte bërë disa grave duke i konsideruar si shtriga. Bëhej fjalë për shtrigat e Salemit. Kjo kishte ndodhur në Amerikë, në vitin 1692, në qytezën Salem të Masacussetts…

Në kryqëzim, dy konsujt u ndanë dhe secili prej tyre u ndoq nga afër nga kavasi i tij. Dielli ndërkohë ishte ngritur në zenit. Ishte koha për të shkuar në konsullatë.

* *  *

Atë vit të fundit të shekullit XIX, meqë disa malësorë në Kastrat e akuzuan një grua për vdekjen e një malësori në mërgim (thonë se dikush i kishte parë ata të shkonin fshehurazi buzë lumit dhe pastaj të hynin në pyll), fjalët u hapën se shkaku i kësaj vdekjeje ishte ajo, Justina. Thashethemnaja se ajo kishte ngrënë zemrën e Palit mori dhenë dhe mbuloi shtëpitë e atij fshatit. Zhaurima e saj pushtoi malet përreth dhe legjenda u krijua se mes tyre, në atë fshat jetonte një shtrigë me fytyrë engjëlli. Por megjithatë, si gjithnjë, e bukur si perrί, ajo ecte krenare në rrugët e fshatit pa iu dridhur qerpiku… Madje thoshin se kjo “shtrigë” na kishte lidhje dhe shpesh takohej me të venë e mërgimtarit, Marën, dhe se dikush i kishte parë bashkë duke bredhur natën… Njëri kishte shtuar se kur kishte rënë mbrëmja, i kishte parë në bregore të fshatit, aty ku fillonte pylli, dhe se ato kërcenin të dyja, kapur dorë për dore dhe diçka i pëshpërisnin qiellit e tokës. Me siguri që bënin magji. “Ku shkonin vallë ashtu në mes të natës?” – kishte pyetur një tjetër.

Dhe përsëri thashethemnaja kishte pushtuar shtëpitë e gurta të Kastratit. Njerëzit filluan të shikonin ëndrra dhe t’i tregonin ato të nesërmen… dhe ata filluan t’i besojnë ëndrrat e tyre.

Atë vit, jo pak gjëra kishin ndodhur në fshat; dy fëmijë kishin vdekur që ditën e parë të vitit; lumi kishte ardhur me aq yrysh, saqë e kishte shkatërruar urën e madhe e të drunjtë, fushat me misër ishin përmbytur nga ujët. Dy gjakmarrje kishin ndodhur, por këto ishin të zakonshme dhe nuk përbënin ndonjë çudi.

Të dielën, në meshën e kishës, burrat e gratë filluan të grumbulloheshin veç e veç. Kur iu afrua tufës së grave, Justina kërkoi me sy mikeshën e saj, Marën, me të cilën ishin rritur bashkë, dhe sapo e pikasi shkoi drejt saj. Por në çastin që u afrua, gratë që ishin afër Marës diçka pëshpëritën me qesëndi dhe u larguan duke qeshur.

– Shtrigë e keqe! – pëshpëriti njëra nga ato.

Ishte një e thënë nëpër dhëmbë, por ajo e dëgjoi. Justina ktheu kokën por nuk e kuptoi se cila nga ato të katra e lëshoi atë fjalë. I vështroi radhazi, me një vështrim të egër, por më kot, se ato u mblodhën kokë më kokë dhe vazhdonin të qeshnin.

Ditë të tjera erdhën dhe më kot Justina vriste mendjen se përse e akuzonin për vdekjen e burrit të Marës së gjorë. Bashkë e kishin qarë lajmin e vdekjes së tij dhe për më tepër, Mara, s’kishte ende fëmijë me Palin e gjorë që kishte shkuar nizam në shkretëtirat e largëta të Perandorisë Osmane. Një natë, kur kishin rënë të flinin, ajo i ishte afruar dhe kishte filluar ta ledhatonte, siç bënte gjithnjë. Kishte dëshirë të bënte dashuri. Por ai i qëndronte ftohtë, i heshtur si një murg. Ajo e ktheu përballë vetes, ashtu shtrirë, dhe iu ngjit akoma më shumë, i ngjeshi gjoksin e saj të nxehtë dhe më së fundi, ai u dorëzua. E megjithatë nuk i tha më fjalët e tij ledhatuese. Ai e kapi fort, e ktheu me forcë dhe e vuri poshtë vetes duke filluar t’i kafshonte gjinjtë me ashpërsi dhe me një ndjesi të dyfishtë kënaqësie dhe inati.

– Ngadalë se m’i bëre gjinjtë gjak, – i tha ajo dhe u lëshua e tëra nën të.

Nuk kaloi një javë dhe diçka e rëndë ndodhi në Kastrat, aq sa edhe një shekull më vonë njerëzit do ta tregonin. Diçka që fshatarët e quajtën “Hataja e Madhe”, se hata ishte vërtet. Kishte ndodhur eklipsi në mes të ditës. Qielli ishte errësuar papritur, zogjtë filluan të hallakateshin dhe të vinin rrotull duke klithur, disa prej tyre përplaseshin nëpër pemë; delet zunë të blegërinin pa kuptim dhe kuajt të hingëllinin dhe shkrofëtinin duke lëshuar piskama; njerëzit kishin vrapuar drejt kullave të tmerruar dhe një i ftohtë i madh kishte pushtuar gjithçka, por pesë minuta më vonë, dielli ishte shfaqur sërish, si për çudi… Cila dorë e kishte larguar “Hatanë e Madhe”, cili shpirt e largoi terrin e zi? Jo, për ata kjo nuk ishte dora e Zotit, as vullneti i tij. Ishte diçka tjetër, një magji, magji… dhe të gjitha vështrimet ishin drejtuar nga gruaja-shtrigë, që të nesërmen, me fytyrën e saj të ëmbël, kishte dalë përsëri për të shkuar në arë. Ky ishte kulmi! Atë ditë në oborrin e kishës, me dhjetëra e dhjetëra zogj kishin rënë pa frymë, shpërndarë anembanë, sikur një dorë t’i kishte hedhur nga qielli.

– O Zoti ynë i madh! Na mëshiro! – lutej prifti që endej nëpër oborr duke parë ato krijesa pa guxuar t’i prekte. Ai ngrinte krye lart qiellit, vështronte degët e mëdha të atij rrapi gjigant dyqindvjeçar dhe vazhdonte të lutej duke thënë:

– Mëshiroje popullin tim, o Zoti im i Plotfuqishëm! Mëshiroji qengjat e Zotit se nuk dinë se ç’bëjnë!

Fshati gumëzhinte.

– Ç’është ky kob i madh?!

Një nga një kishin vrapuar drejt kishës për të parë mynxyrën e madhe. Ata kishin rrethuar oborrin dhe vështronin ata dhjetëra zogj të rënë nga qielli pa frymë.

Dikush zgjati dorën të merrte një nga zogjtë dhe ta ngrinte nga toka, por prifti i klithi gjithë tmerr:

– Mos bre Ndrek se është magji!

– Shtriga! Shtriga! – bërtiti dikush.

– O Zot, – pëshpëriti një nga malësorët e moçëm. – Një dorë e keqe po na godet e ne s’dimë si të mbrohemi!

– Është dora e djallit vetë! – klithi një tjetër pranë tij.

Një nga një, vështrimet e fshatarëve u drejtuan nga Justina dhe pastaj nga Mara. E mjera Justinë, mbante një zog në duar, shtrirë mbi pëllëmbët e saj. Çuditërisht zogu lëvizi me mund kokën e tij, i hodhi asaj një vështrim dhe pastaj mbylli sytë duke dhënë frymën e fundit.

– Zogu lëvizi, – klithi njëri nga ata që ishte pranë saj dhe që kishte parë i habitur atë skenë të çuditshme.

Një ofshamë e madhe doli nga gjokset e atyre njerëzve, ndërkohë që Justina u përkul dhe e uli zogun përsëri në tokë, pranë zogjve të tjerë, vrarë nga rrufeja.

Një ditë më vonë, në Kuvendin e Burrave, Franit, burrit të “shtrigës”, nuk i afruan duhanin si gjithnjë dhe nuk i dhanë kafen sipas zakonit. S’kishte turp më të madh për një malësor. Dhe me t’u kthyer në shtëpi, burri që e donte aq shumë atë grua të bukur, kishte britur me ulërimë, duke i thënë:

– Ti je një shtrigë, Justinë!

Kështu i kishin thënë Franit të gjorë… kështu klithte tashmë dhe ai.

Ndërkohë u dëgjua kambanorja e kishës. Frani shtangu e po kështu dhe Justina.  Përse vallë këto kambana?

E mjera Justinë ishte stepur dhe nuk kishte folur. Ishte një grua e re, me një fëmijë të vogël dhe gjithë nure. Shtatin e kishte të lartë, flokët i derdheshin gjer në mes, sytë i kishte formë bajameje në ngjyrë jeshile dhe vithet që i ngriheshin ende përpjetë e bënin tepër sensuale dhe të dëshiruar. Të gjithë burrat e Kastratit e kishin ëndërr ta kishin në dorë atë grua. Ia hidhnin sytë tinëz kur ajo shkonte për të mbushur ujë në burim. Por Frani tani ishte bërë xhind.

“Ajo shtrigë duhet djegur!” – kishte dëgjuar zërin e dikujt tek po linte Kuvendin e Burrave. Dhe gjithë rrugës, duke u kthyer për në kullë i kumbonin po ato fjalë: “Ajo shtrigë duhet djegur! Është shtriga e “Hatasë së Madhe”! Është shtriga që hëngri zemrën e Palit të gjorë!”

Dhe Frani kapërceu pragun sërish dhe hyri në dhomë. E tërhoqi zvarrë engjëllin e tij e më pas e lidhi. Kërkonte ndoshta të zbulonte të vërtetën për magjitë e saj…

Justina u habit që në furi e sipër, burri i saj shkoi drejt oborrit dhe atje në mes bëri një zjarr të madh duke hedhur trungje e shkarpa.

– Tregomë të vërtetën, shtrigë!… – klithte ai.

Ndërsa ajo filloi të qante. Ç’t’i thoshte?!… Ndërsa ai i klithte përsëri:

– Hape gojën, shtrigë! Çfarë ke bërë me magjitë e tua… Trego që je bijë e djallit!

Por gruaja përpiqej të çlirohej nga krahët e tij të fuqishëm.

– Thuamë, kush e hëngri zemrën e Palit?

– Fran, Zoti im, po si mund të ha një zemër… zemrën e Palit të Marës, si?! Ai është aq larg, s’dihet ku…

– Shtrigat mundin gjithçka… Po “Hatanë e Madhe”, si e krijove?

– Besomë, o zoti im, unë jam gruaja jote e përgjëruar dhe nëna e fëmijës tënd.

Frani ndërkohë vinte rrotull dhomës duke shfryrë, me flokët e tij të shpupuritur dhe sytë e kërcyer nga tërbimi.

– Shtriga e djallit! Tani gjithë malësia tallet me mua që të mbaj akoma… që mbaj një shtrigë në shtrat… O Zot i madh!

– Oh, Fran, mos i beso, mos i dëgjo ata.

– Po priftin moj Justinë, po fjalën e Zotit, mos ta dëgjoj? – dhe ai klithi sërish.

Britmat e tij u dëgjuan përreth. Në fillim u afruan ata të shtëpive pranë, pastaj dhe të kullave më tej.

– Frani po djeg gruan-shtrigë! Shtriga!!!!

Lajmi u hap. Të tjerë malësorë, burra, pleq e gra u mblodhën njëri pranë tjetrit te gardhi i asaj shtëpie të gurtë duke parë atë spektakël tragjik; zjarri, gruaja dhe Frani që e shtynte drejt zjarrit. Vallë ta digjte?… A mund t’i digjte me duart e tij ata sy të bukur dhe ata gjinj të mjelmtë?… Ja ku flokët iu përzhitën në flakë! “O Zot! Çfarë po bëj kështu?!” – mërmëriti Frani.

– Fran! – klithte gruaja. – Në emër të Shën Mërisë!… Të kanë gënjyer! Dëgjomë, burri im i mirë!…

Por Frani nuk dinte ç’bënte tani, duke e shtyrë gjithnjë drejt zjarrit.

– Fran! Ma fal jetën për hir të tim biri që kërkon ende të pijë!

– He t’u thaftë ai gji! – klithte Frani dhe papritur pikasi rrobën e saj të merrte flakë. Pa flokët e saj të digjeshin, ndërkohë që gruaja e tij përpëlitej.

– Më vrit më mirë, Frani im, që vdekjen ta kem me më pak dhembje.

Frani ngriti dorën të mbulonte sytë dhe në atë çast të fundit, pa gjinjtë e bukur të Justinës të përcëlloheshin mes flakëve.

Flaka përpinte qiellin e zi… Korbat rrahën krahët nëpër natë dhe ikën tutje duke braktisur arrën e madhe dhe krakëllitur me të madhe në qiell. Ishin krakëllima të frikshme. Dhe më së fundi, kur gruaja po digjej vërtet, ajo klithi:

– Mjaft! Do të tregoj!

Frani e tërhoqi menjëherë nga flakët. Tani ajo qëndronte e përkulur në këmbët e tij.

– Fol, ç’ke për të thënë! – klithi ai me sy të çakërritur.

– Do t’i them të gjitha Fran, veç t’i jap qumësht tim biri, a nuk e dëgjon si qan?

Justina mezi merrte frymë. Ishte si një e gjallë gjysmë e vdekur…

– Lërmë tani të shkoj te fëmija im!

– Thuaj se bëje magji! Thuaj! – klithi Frani.

– O, Fran, të them ç’të duash ti, veç më lër të shkoj te pjella ime!

Dhe ajo pranoi se vërtet ishte shtrigë dhe se kishte ngrënë zemrën e atij burri të mjerë, prandaj dhe ai kishte vdekur…. Se me gruan e ve dilnin netëve dhe bënin magjira…

– Po, bënim magjira lart në krua…

Frani e shikonte i shtangur, duke mos i besuar asaj që sapo kishte thënë.

Justina u ngrit paksa, bëri një hap drejt shtëpisë, por menjëherë u shemb në tokë.

– Më vrave, Fran… por gjithë kjo është një marrëzi e njerëzve të këtyre maleve.

Malësorët tashmë ishin afruar buzë gardhit. Të tjerë u futën në oborr. Frani i pa me një habi të madhe duke dyshuar tashmë rreth fjalëve që tha gruaja e tij. Tutje, nga shtëpia dëgjoheshin të qarat e fëmijës. Atëherë ai iku si një i dehur dhe u mbyll në kullë.

Pastaj një heshtje e madhe ra mes njerëzve. Një ofshamë u dëgjua. Gruaja tashmë përpëlitej mes jetës e vdekjes. “Shtriga u dogj!” bërtiste njëri nga djemtë që iku të jepte lajmin derë më derë, ndërkohë që ajo jepte grahmat e fundit. Gjithë atë natë fëmija qante dhe kërkonte nënën e vet.

Por Justina ende nuk kishte vdekur plotësisht. Në çastet e para të agut, kur yjet nisën të shuheshin dhe për pak do të dilte dita, Frani shkoi pranë saj, aty rrëzë pemës.

– Po vdes, Fran… si mund të besoje se unë jam shtrigë?

– Po ti vetë më the, Justinë! – tha ai me keqardhje.

– Të thashë se mendova se do ma kurseje jetën për hir të tim biri. Por ti ma hoqe jetën, më dogje, më vrave…

– Ma thuaj përsëri Justinë se nuk është e vërtetë, – shtoi ai me buzët që i dridheshin.

– Po, Frani im i mirë… Për shpirtin e tim biri!

Frani vështroi nga gruaja e tij e dashur dhe mbylli sytë. Edhe pse merrte ende frymë, ajo ishte në një botë tjetër. Ai e mori një çast në duar, e afroi pranë vetes, e puthi atë mish të gjallë e të vdekur dhe zuri të qajë në heshtje.

Ashtu i dehur siç ishte, nga dhembja, më së fundi ai kapërceu oborrin dhe iku tutje drejt fshatit. Nisi të nxitojë e të vrapojë drejt kishës. Në gjysmerrësirën e agut, ai dalloi kishën dhe kambanoren e saj në një dritë argjendi. Kur iu afrua portës së famullisë, nisi t’i bjerë derës me grusht. Pas pak u shfaq koka dhe pastaj fytyra e priftit që ishte zgjuar nga të goditurat në derë.

– Ati im… Justina po vdes. Por ajo m’u betua se nuk është shtrigë, se asgjë nga sa thuhet në fshat nuk është e vërtetë… gjithçka është shpifje…

Prifti e pa i habitur, u nxi në fytyrë dhe menjëherë iu përgjigj:

– Fran, t’i ka turbullu mendtë shtriga që ke në shtëpi… ruaju djallit, Fran dhe shko… e Zoti të mëshiroftë!

Frani e pa me sytë e egër dhe donte t’i fliste sërish, por prifti ia përplasi para syve derën e drunjtë e të rëndë të famullisë.

Atë mesditë, më së fundi ajo kishte vdekur, kishte dhënë shpirt, ishte shuar. Një rrebesh i tmerrshëm ra si për çudi, një shi që nuk pushoi gjatë një jave. Ndoshta për të larë vendin ku ishte djegur ajo grua e gjorë. Ujët rridhte dhe merrte me vete copa të djegura rrobash e druri të përcëlluara bashkë me hirin e së vdekurës.

Dy ditë më vonë, dy zaptije kishin mbërritur në fshat dhe kishin marrë gruan e ve, Marën, “magjistricën” tjetër, dhe mes shiut e kishin çuar në Shkodër, te guvernatori turk. Një udhëtim në këmbë nëpër baltë, shi dhe një erë të stuhishme. Dy burra në kuaj tërhiqnin një grua të gjorë që i ndiqte me këmbë nga pas. Kishin mbërritur në ag. Ja tek shfaqej tutje kalaja e moçme e Shkodrës buzë atij qyteti të vjetër që ende flinte. Më në fund, guvernatori turk i kishte dëgjuar, edhe pse gruaja e ve lutej për Zotin se s’kishte gisht në këtë histori dhe se fati i keq kishte rënë mbi të duke marrë lajmin e Palit të vrarë nën flamurin e Perandorisë. Me çallmën në kokë, guvernatori u bëri shenjë ta largonin atë të gjorë dhe urdhëroi ta mërgonin atë grua “të keqe” në Azinë e Vogël. Dhe ashtu u bë. Një tjetër kalvar filloi për malësoren e bukur të Kastratit.

Historia e shtrigës filloi të dëgjohej në qytetin oriental. Malësorët e Kastratit kujtuan se shpëtuan njëherë e mirë nga magjitë dhe magjistricat, por fatkeqësitë e tyre do të vazhdonin gjithnjë, duke rënë në një mjerim akoma më të skajshëm. Në fillim, në Kuvendin e Burrave, Franit ia afruan kafen gjithë nderim. Varrit të Justinës që s’kishte as emër e as nishan, askush nuk i afrohej. Kishin frikë të zgjonin magjistricën e famshme apo “engjëllin e zi”, siç e kishte quajtur prifti Dedë. Shtëpia u shkretua dhe mbeti në rrënim të plotë. Por më vonë, me kalimin e stinëve, viteve, kur e kuptuan se faji i mjerimit të tyre nuk kishin qenë magjitë e saj, atëherë dikush vuri një gur të gdhendur në atë varr të oborrit. Një dorë kishte shkruar më vonë emrin e saj. Fëmijën e vogël e kishte marrë vëllai i Franit, ndërsa Frani vetë ishte çmendur dhe vërtitej pyjeve si një kafshë e plagosur. Dy vite më vonë, pranë varrit të saj kishte bulëzuar një shegë dhe pema shpejt ishte rritur. Fshatarët e shikonin me admirim dhe thoshin se ajo shegë ishte vetë shpirti i Justinës. Vitet kaluan dhe “Lufta e Madhe”, apo Lufta e Parë Botërore sapo kishte shpërthyer. Fjala ishte hapur se pritej të kthehej Mara në kullën e saj, gruaja e vé e Palit, e degdisur në një fshat të humbur të Mosulit. Një bombë avioni kishte rënë në mes të fshatit dhe kishte hapur një gropë të madhe.

– Ja ndëshkimi i madh për Justinën që vramë! – kishte thënë një nga pleqtë e moçëm.

Magjitë i kishin humbur fuqitë e tyre. Fëmijët loznin nën hijen e shegës së madhe. Dukej se malësorët nuk i besonim më ato… Që atëherë, atë gropë, njerëzit e quanin “Gropa e Justinës” dhe historia e saj u tregua brez pas brezi… dhe shega e ëmbël me lulet e kuqe, në kujtim të saj çel gjithnjë.

You might be interested in

Vajza-Katherine Mansfield

in Letërsi/Përkthim/Tharm by

Katherine Mansfield

 Veshur me fustanin e saj blu, me mollëzat e skuqura lehtë, sytë blu të thellë dhe kaçurrelat e arta të kapura lart si për herë të pare ngritur, për të mos e penguar për fluturim, vajza e zonjës Radik dukej sikur sapo kishte zbritur nga kjo parajsë rrëzëllitëse. Shikimi i druajtur, paksa i habitur, por thellësisht admirues i zonjës Radik të krijonte iluzionin se e besonte këtë fakt, por e bija s’dukej e kënaqur, e pse të ishte, që kishte zbritur në shkallët e kazinos? Vërtet që ishte mërzitur, mërzitur sikur parajsa të ish mbushur me kazino të cilat kishin për kurora ca shenjtorë të nxirë nga burnoti.

– S’e ke problem që po merr Henin? – tha zonja Radik. – Je i sigurt? Ja ku është makina, shkoni për çaj, kurse ne do jemi sërish te kjo shkallë, mu këtu, për një orë.

– E di si është puna? Unë dua që ajo të futet brenda. S’ka qenë kurrë më parë dhe ia vlen ta shohë. Më duket sikur s’do ishte e drejtë për të.

– Oh, mbylle gojën mama, – tha ajo e mërzitur. – Hajde shpejt. Mos fol kaq shumë dhe mbylle çantën, prapë do t‘i humbasësh të gjitha paratë.

– Më fal, e dashur, – tha zonja Radik.

– Oh, futemi brenda! Dua të fitoj pará, – tha zëri i paduruar. – Mirë është për ty, por unë s’kam asnjë kacidhe! – Ja, merr pesëdhjetë franga, e dashur, merr njëqind!

Pashë që zonja Radik po i fuste ca kartëmonedha në duar ndërkohë që po kalonin përmes dyerve rrotulluese. Unë dhe Heni qëndruam te shkallët për një minutë duke parë njerëzit. Ai po buzëqeshte i kënaqur.

– Shiko, – briti, – ja ku është një bulldog anglez. Lejohet t’i marrin qentë brenda?

– Jo, jo. Çfarë qeni, apo jo? Sikur të kisha dhe unë një. Sa të lezetshëm që janë. I frikësojnë njerëzit kaq shumë, kurse me pronarët e tyre nuk janë kurrë të egër.

Papritur më kapi nga krahu. – Shikoje pak atë gruan e vjetër. Kush është? Pse është ashtu? Kumarxhie është?

Krijesa antike e rrudhur, veshur me një fustan jeshil sateni, mantel të zi kadifeje dhe kapele të bardhë me pupla të purpurta, hovte ngadalë nëpër shkallë sikur po e tërhiqnin me tel lart. E nguli shikimin përpara, ndërkohë që qeshte, tundte kokën dhe kakariste me vete. Kthetrat i kishte ngulur në një çantë të pisët. Por pikërisht në atë cast u duk zonja Radik, me atë dhe një zonjë tjetër që endej në sfond. Zonja Radik nxitoi drejt meje. Ishte skuqur flakë, e gëzuar, krijesë krejtësisht tjetër. Dukej si ndonjë grua që po u thotë “mirupafshim” miqve të saj në platformën e stacionit në minutën e fundit para se treni të niset.

– Oh, qenkeni akoma këtu. Sa me fat! S’paskeni ikur. Sa mirë! Pata përvojë shumë të keqe me të, – dhe shenjoi nga e bija, e cila rrinte pa lëvizur fare, përbuzëse, me kokën poshtë, duke lëvizur këmbën në shkallë, milje larg. – S’e lënë të futet brenda. U betova që ishte njëzet e një. Por s’më besuan. I tregova atij burrit kuletën. S’’guxova të bëja më shumë. Por s’piu ujë. Ai thjesht më përqeshi… Kurse pak më pare takova zonjën Makeven nga Nju Jorku, e cila sapo ka fituar 13 mijë në Sallën Private dhe kërkon që të kthehem me të brenda për aq kohë sa zgjat fati. Po sigurisht që s’mund ta lë. Po sikur ju të… Në ato caste “ajo” ngriti sytë. E  ëma u mblodh shuk.

– E pse s’më lë? – tha me tërbim. – Çfarë idiotësie! Si guxon të bësh skena të tilla? Kjo është hera e fundit që dal me ty. Për ty as fjalë s’ia vlen të harxhosh.

E pa të ëmën nga koka te këmbët. – Mblidhe veten, – tha. Zonja Radik ishte e dëshpëruar, thjesht e dëshpëruar. Donte me gjithë shpirt të kthehej brenda me zonjën Makeven, por në të njëjtën kohë… Unë mora zemër. – A do të donit të vinit për çaj me ne?

-Po, po, do vijë se s’bën. Këtë doja dhe unë, apo jo e dashur? Zonja Makevan… Do kthehem për një orë… ose më pak… Do të…

Zonja Radik nxitoi nëpër shkallë. Pashë që çantën e kishte prapë të hapur. Kështu pra ngelëm vetëm ne të tre. Por jo për fajin tim. Edhe Heni dukej i dërrmuar. Kur erdhi makina, ajo mblodhi rreth vetes pallton e saj të errët që të mos bëhej pis. Madje dhe këmbët e saj të vogla dukej sikur kishin neveri ta çonin poshtë shkallëve deri te ne.

– Më vjen shumë keq, – mërmërita ndërkohë që makina u nis. – Oh, s’e kam problem, – tha. – S’dua të dukem si njëzet e një. Kush do të donte nëse është vetëm shtatëmbëdhjetë! – Është… edhe trupi iu drodh lehtë. – Budallallëku më neverit dhe shikimet e ngulta të pleqve të shëndoshë. Kafshët!

Heni e pa një herë dhe pastaj ktheu sytë nga dritarja. Iu afruam një pallati gjigand prej mermeri rozë dhe të bardhë me pemë portokalli jashtë dyerve të mbjella në vazo të mëdha të zeza dhe të arta.          – Doni të hyjmë brenda? – sugjerova. Ajo nguroi, hodhi një sy, kafshoi buzën dhe u dorëzua. – Epo kur s’ka vend tjetër, – tha. – Zbrit, Heni.

Dola më parë për të gjetur tavolinën. Sigurisht ajo më ndoqi. Por më e keqja ishte që kishim me vete edhe vëllain e saj të vogël, i cili ishte vetëm dymbëdhjetë vjeç. Zvarritja e atij fëmije pas hapave të saj i vinte kapakun të gjithave. Gjeta një tavolinë. Kishte karafila rozë, pjata rozë me peceta blu çaji.

– A ulemi këtu?

Ajo vuri duart e mërzitur tek një karrige e bardhë xunkthi.

– Ulemi. Pse jo? – tha.

Heni u nguc prapa karriges së saj dhe zuri vend në një stol në fund. U ndie i lënë jashtë. Ajo as dorashkat nuk i hoqi. Uli sytë dhe nisi të kërciste gishtat në tavolinë. Kur u dëgjua mbyturazi tingulli i një violine ajo kafshoi pak buzën. Heshtje. U duk kamerierja. Me zor guxova ta pyes. – Çaj, kafe? Çaj kinez apo çaj të ftohtë me limon? S’e kishte problem, ç’të ishte. Të gjitha i kishte njëlloj. Në të vërtetë nuk donte gjë. Heni pëshpëriti, – Çokollatë! Por sapo kamerierja u kthye për të ikur, ajo briti e shkujdesur, – Oh, mund të më sillni edhe mua një.

Ndërkohë që priste, ajo nxori një kuti pudre të artë me një pasqyrë në kapak, shkundi pufen e shkretë sikur e përbuzte dhe preku me të hundën e vet të bukur. – Heni, – i tha, “m’i hiq ato lule tutje. Tregoi me pufe karafilat dhe dëgjova murmurimën e saj: – S’i duroj dot lulet në tavolinë. Dukshëm ato po i shkaktonin dhimbje të fortë, sepse i mbylli sytë ndërkohë që i hoqa mënjanë. Kamerierja erdhi me çokollatën dhe çajin. Filxhanët e mëdhenj me shkumë ua vuri përpara atyre, kurse mua më afroi gotën time transparente. Heni zhyti hundën dhe kur e ngriti kokën, për një cast të tmerrshëm, në majë i kish mbetur një pikë kremi. Por ai e fshiu shpejt e shpejt si një xhentëlmen i vogël. Po mendoja si t’i tërhiqja vëmendjen për filxhanin e saj. S’e kishte vënë re, s’e kishte pare kur papritur, fare rastësisht, piu një gllënjkë. Po shihja me ankth. Ajo u drodh lehtë. – Tmerrësisht e ëmbël! – tha. Një djalë i vogël me kokën si stafidhe dhe trup çokollatë u afrua me një tabaka me pasta, radhë të tëra trillesh të vogla, frymëzimesh të vogla, ëndrrash të vogla që shkrijnë. Ai ia ofroi asaj. – Oh, s’jam fare e uritur. M’i hiq tutje.

Ai ia ofroi Henit. Heni më hodhi një vështrim të shpejtë, duhet të ketë qenë i mire, sepse më pas mori një krem çokollatë, një ekler kafeje, marengë të mbushur me gështenja dhe një bri të vogël mbushur me luleshtrydhe të freskëta. Me zor i hidhte sytë nga ai. Por sapo djali u rrotullua për të ikur, ajo ngriti pjatën.

-Epo, më jep një, – tha. Mashat e argjendta hodhën një, dy, tre dhe një byrek me qershi. – S’po e kuptoj pse po më jep gjithë këto, – tha dhe pothuaj buzëqeshi. – S’do t’i ha të gjitha, s’mundem! U ndieva shumë më rehat. Rrufita çajin tim, u mbështeta, madje dhe pyeta nëse mund të pija duhan. Këtu ajo ndali, pirunin në dorë, hapi sytë dhe vërtet që buzëqeshi. – Patjetër, – tha. – Pres gjithmonë që njerëzit të pinë.

Por në atë çast Henit i ndodhi një tragjedi. Ai e shpoi shumë fort me pirun pastën si bri, dhe ajo u nda më dysh, njëra gjysmë u derdh në tavolinë. Punë dreqi! Ai u bë flakë. Madje edhe veshët i flakëronin. Një dorë e turpëruar u zvarrit në tavolinë për të hequr atë që kish mbetur nga trupi. – Ti kafshë e keqe! – tha ajo. O Zot i madh! M’u desh të hidhesha për shpëtim. Thirra me nxitim: – Do rrini jashtë për kohë të gjatë? Por ajo e kish harruar Henin. Edhe mua. Po përpiqej të kujtonte diçka… Ishte milje larg. – S’e di, – tha me ngadalë, nga ai vend i largët. – Ma do mendja të pëlqen më shumë se Londra. Është më.. më… Ndërsa nuk vazhdova ajo u kthye dhe më pa, shumë e habitur. – Më… – Enfin, më i gëzuar, bërtita duke tundur cigaren. Por për këtë u desh të mbarohej një kek i tërë. Madje edhe atëhere, “Oh, faktikisht varet!” ishin të vetmet fjalë që mund t’i thoshte me siguri. Heni kishte mbaruar. Ende kishte vapë. Mora menunë nga tavolina.

– Po sikur të marrim nga një akullore, Heni? Ç’thua për mandarinë dhe xhenxhefil? Jo, diçka më të freskët. Si të duket një krem i freskët ananasi?

Heni ishte plotësisht dakort. Kamerierja i kishte sytë nga ne. Porosia u mor kur ajo ngriti sytë mbi thërrimet e saj.

– Thatë gjë mandarinë dhe xhenxhefil? Mua më pëlqen xhenxhefili. Mund të më sillni një dhe mua. Dhe pastaj shpejt e shpejt: – Sikur orkestra të mos luante më këtë muzikë që nga epoka e gurit. Vjet për Krishtlindje me këtë vallëzonin të gjithë. Sa e pështirë!

Por ajri ishte joshës. Tani që e vura re më ngrohu zemrën. – Mua më duket vend shumë i këndshëm, apo jo Heni? – thashë. Heni m’u përgjigj: – I shkëlqyer!

Ai e nisi ta thoshte me zë të ulët, por i doli një angullimë shumë e lartë. – I këndshëm? Ky vend i këndshëm? Për herë të parë ajo pa rreth e rrotull, duke u përpjekur të shohë çfarë kishte… Sytë e saj të mrekullueshëm u kapsitën dhe sikur pyesnin. Një plak shumë i pashëm ia nguli sytë përmes një monokli lidhur për një rrip të zi. Por atë ajo thjesht s’mund ta shihte. Aty ku bënte vend burri, kishte vetëm një gropë në ajër. Ajo shikonte përmes tij. Më në fund lugët e vogla të sheshta zunë vend në pjatat prej xhami. Heni dukej disi i lodhur, por ajo vuri sërish dorashkat e bardha. Ora prej diamanti në dorë i ngeci duke e penguar. E tërhoqi, donte ta thyente atë gjë idiote, po s’e bëri dot. Më në fund, iu desh të tërhiqte dorashkën përsipër. Pas kësaj vura re që ajo s’mund ta rrinte në atë vend as edhe një minutë më shumë, dhe, vërtet, u çua me vrik dhe iku ndërkohë që mua m’u desh të kryeja aktin vulgar të të paguarit për çajin. Më pas dolën jashtë prapë. Qe bërë mugëtirë. Qielli ishte spërkatur me yje të vegjël, llambat e mëdha lëshonin dritë. Kur po prisnim të vinte makia, ajo qëndronte në shkallë, duke vërtitur këmbën, me kokën poshtë. Heni nxitoi t’i hapte derën dhe ajo u fut brenda duke u zhytur në ndenjëse me  – oh – çfarë psherëtime! – I thuaj,- gulçoi, – t’i japë sa më shpejt të mundet.

Heni i zbardhi dhëmbët mikut të tij, shoferit. – Allez, vite![1]– i tha. Pastaj u rregullua në ndenjësen e vogël përballë me tonën. Kutia e artë e pudrës u nxor sërish. Sërish pufja e shkretë u shkund, sërish ai shikim i shpejtë, tmerrësisht sekret midis saj dhe pasqyrës. Ne çamë përmes qytetit të zi dhe të artë, si ndoca gërshërë që presin brokada. Heni me zor e mbante veten që të mos dukej se po mbahej diku. Dhe kur arritëm në kazino, sigurisht, zonja  Radik s’ishte atje. S’kishte asnjë shenjë të saj te shkallët, as edhe një.

– A do të qëndroni në makinë sa të hedh një sy brenda? Por jo, s’bëhej fjalë që ajo të rrinte aty. Zot i madh, jo! Heni mund të rrinte. Por ajo s’e duronte dot të rrinte ulur në makinë. Më mirë priste te shkallët. – Por s’ma ka shumë qejfi të të lë këtu, – murmurita. – Më mirë sikur mos të të lë këtu. Këtu ajo hodhi prapa pallton, u kthye nga unë, buzët iu hapën lehtë. – O Zot, pse! Unë s’e kam fare problem. Mua më pëlqen të pres.

Papritur faqet iu përflakën, sytë iu errësuan. Për një çast m’u duk sikur do niste të qante. – Më lër, të lutem, – belbëzoi, me një zë të ngrohtë e të paduruar. – Më pëlqen. E dua të priturin! Vërtet, Vërtet e dua! Gjithmonë pres, Në çdo lloj vendi…

Palltoja e saj e errët u hap, dhe gusha e saj e bardhë, i gjithë trupi i ri e i butë nën fustanin blu ishte si lule që çel nga gonxhja e saj e errët.

Përktheu: Alma Vladi

____

Katherine Mansfield, pseudonim i Kathleen Mansfield Beuschamp, (1888-1923) është tregimtare e cila zhvilloi një stil të veçantë proze. Tregimet e saj përqendrohen në konfliktet psikologjike, priren të paraqesin vëzhgime të mprehta nga jeta dhe shfaqin ndikimin e Anton Çehovit. Mansfield pati shumë ndikim në zhvillimin e tregimit të shkurtër si gjini letrare.

 

[1] Jepi, shpejt. (Frëngjisht).

You might be interested in

SHKRIMTARI-Agota Kristof

Agota Kristof Hoqa dorë nga gjithçka për të shkruar veprën e jetës sime. Jam shkrimtar i madh. Askush s’e di

Këpucët-Arlinda Guma

Arlinda Guma Gruaja mbërrinte gjithmonë zbathur në takim. Burri qëndronte gjithmonë me kurriz, veshur me të njëjtën xhaketë të kadifenjtë.

Botuesit shqiptarë edhe kur të kthejnë përgjigje janë më të paqartë se heshtja

in Prit deri në pranverë, Bandini! by

Mbi vështirësitë e shkrimtarit shqiptar të viteve të fundit

     Erlind Sulko

Dy probleme kam hasur unë:

Mungesa e etikës profesionale në komunikim dhe barazvlerësimi i logjikës së tregut me logjikën e librit. Kam kontaktuar shumë shtëpi botuese që nuk më kanë kthyer as përgjigje. Mungesë e theksuar në etikën e komunikimit. Të lënë të presësh pafundësisht për çdo gjë. Nuk të thonë që nuk duan ta botojnë librin, por të lënë të presësh e të presësh e të presësh, deri sa ti të dorëzohesh. Edhe kur të kthejnë përgjigje janë më të paqartë se heshtja.

Tani kalojmë tek problemi i dytë:

Shtëpitë botuese gjykojnë veprat nga fama dhe shitshmëria e autorit, jo nga vlera e veprës. Nuk është detyra e autorit të bëhet i zëshëm e të dalë nëpër emisione televizive. Detyra e tij e vetme është vepra. Është detyra e shtëpive botuese që ta bëjnë veprën të zëshme nëpërmjet paraqitjes estetike, shpërndarjes, mbështetjes dhe ribotimit.

       Anita Zela

Unë do të thosha se libri im i tretë ishte me fat. Ai do mbahet mend se u botua në të njëjtën kohë me recatat e gatimit të Renato Mekollit (e keni prarasysh radhën që ishte në Panair për të, sepse flitej në çdo media). Gjatë Panairit të Librit mësova disa receta duke parë si promovohej ai. Problemi i botimeve në Shqipëri është shumëdimesionalësh. Besoj i lidhur me të gjithë sistemin që funksionon pa rregulla. Së pari mungesa e bordeve të mirëfillta vlerësuese. Për çmimet ka një valë opinionesh kontestuese, aq sa janë kthyer në barsaletë, juri që provohen nga njerëz që shprehen kafeneve “nuk kam kohë të lexoj e më vjen keq”, sepse këta njerëz janë në 3 e më shumë borde e juri, kritikë që bëhet vetëm nga njohjet personale.

Vijmë pastaj tek shtëpitë botuese. Jane biznese si çdo biznes tjetër. S’ka lidhje me letërsinë. Nuk ka asnjë kriter për atë që botohet, çdo njeri që i thotë mendja të shkruajë diçka, paguan tarifën dhe e boton, sepse nëse paguan vetë shtëpia botuese s’do të dije nëse shitet apo jo. Promovimet janë për tregun e thjeshtë që kërkon zgjidhjen e thjeshtë të opinionit të të tjerëve, jo për letërsinë e mirë, e aq më pak për promovimin e letërsisë kombëtare.

Në vitin 2017 unë mora pjesë në konkursin Kadare. Mund të pyesni 4 nga 5 anëtarët e jurisë nëse e kanë dëgjuar ndonjëherë emrin tim? Ju them unë që jo. Kjo besoj është shembull për çfarë thashë më lart.

    Anila Xhekaliu

Duhet të krijohet sindikata e shkrimtarëve për të qenë një zë, një grup interesi, jo për të vënë lidhjen me botuesit e Tiranës, sepse kjo lidhje është jashtë çdo standardi të mundshëm, por për të qenë një zë i pavarur. I vetmi mjet që bashkon autorët me botuesit është talenti krijues dhe teksti letrar. Pra çështja, si për të vënë në qendër cilësinë e këtij teksti, gjë të cilën vetëm “Buzuku” e ka arritur që në gjenezën e vetë dhe vazhdon me këtë filozofi botimi edhe sot, ndonëse lexuesi i Shqipërisë nuk ka kontaktin e duhur me këtë letërsi të botuar në Kosovë. Pra, nuk është çështja për një shtëpi botuese, por për standarde të botimit siç boton “Buzuku”. Këtë model botimi duhet të kërkojë shkrimtari shqiptar, që normalisht me ndihmën e sindikatës së tij, që realisht nuk e ka, do të mund të kërkonte përmbysjen e botimit ilegal të librit të tij, do të mund t`u kundërvihej formave të paligjshme të botimit të librit. Nuk jam autore e Shqipërisë, por e Kosovës, e “Buzukut”, sepse nuk kam pranuar të botoj libër tim të paligjshëm, që nuk më jep asnjë siguri, as për cilësinë e tekstit, dhe nuk i hap asnjë rrugë atij teksti, përveçse ia mbyll dhe e zhyt në harrim.

Piktura: Pedro Berruguete

Mirësevini ndër rreshta – LEONARD COHEN

in Letërsi/Përkthim/Tharm by

Mirësevini ndër rreshta – LEONARD COHEN

Mirësevini ndër këto rreshta
Aty lufta është e ndezur
por do përpiqem t’ju rehatoj
Bashkëbisedimin tim nuk është e thënë
të ndiqni, ai është veç nervozizëm
A nuk gatova dashuri me ju
kur student ishim qysh në lindje?
Shtëpia tashmë është ndryshe
shumë shpejt fshati do të dorëzohet
Por kam zhvendosur gjithçka
që mund ta rehatojë këtu armikun
Ne jemi vetëm
gjersa kohët të ndryshojnë
edhe ata që kanë qenë tradhëtarë
kthehen si pelegrinë të çastit
qyshkur nuk prodhuam
qyshkur vendosmërisht refuzuam
ta emërtojmë si terr poezinë.

Përktheu: Flurans Ilia

You might be interested in

Çdo guralec-Leonard Cohen

Çdo guralec-Leonard Cohen Çdo guralec ëndërron vetveten Çdo gjethe ka një planimetri Dielli prej dëshirës është i drejtuar udhëtimit përpos

Salih Lutolli dhe grafika e tij onirike-Luan Rama

in Pikturë by

Luan Rama

Në takimin tonë të parë në Paris, Sali Lutolli ishte një njeri nga më të zakonshmit e botës. Nuk e njihja. Vinte nga larg, nga lufta, nga një botë kaosi e bombash, reprezaljesh, dhune. Në vitin 1999, atë fund mijëvjeçari, Lutolli kishte zbritur në tokën e lirisë «France-tokë azili», e megjithatë syri i tij ishte i vagët, i qullët, i dhimbur, pasi ai shikonte diku gjetkë edhe pse fliste me ty, edhe pse ti ishte ulur ballë tij duke pirë një kafe me të. Sali Lutolli nuk prezantohej aspak si piktor që kishte një eksperiencë të madhe. Fjala piktor shqiptohej lehtë nëpër dhëmbë. Ishte si një gjysmë i vrarë, në shpirt, i shpëtuar mrekullisht bashkë me të dashurën e tij, e megjithatë ai të ngjante si një njeri i vrarë. Nuk e njihja ende artistin…

Unë isha në Paris, në ambasadë. Miku i ri që ishte shfaqur në portë kërkonte vajzën e tij Leonora, studente e artit dramatik në Universitetin e Prishtinës, Leonorën që thoshin se kishte vdekur, se ishte vrarë gjatë një reprezaljeje të serbëve në kafene “Magic” të Prishtinës. Dhe unë, me të në krahë, nga zyra ime, telefonoja ngado për të ditur se ç’kishte ndodhur, dhe nëse kishte ndodhur realisht vdekja e saj. Ai rënkonte pa klithje, pa zë. Vallë ajo ishte vrarë? Si? Përse thonë se është vrarë? Po trupi i saj?… Nuk gjendet? Ah… dhe shpresa e mbante në fillin e perit që nderej nga një cep i horizontit te tjetri. Dora nuk donte të punonte, të vizatonte. Artisti ishte në agoninë e vet. Kosova boshatisej gjithnjë e më shumë. Në kohën e bastisjeve serbe, ai kishte mundur të shkonte fillimthi drejt Maqedonisë, diku në një kamp të Bllacës përtej kufirit, një “ferr i vertetë” siç të thoshte ai; pastaj ishte nisur drejt kufijve të Shqipërisë me vajzën e vogël, Beritën e tij. Vetëm kur doli në Qafë-Thanë ai mendoi se po fillonte të jetonte, se po fillonte një jetë të dytë, edhe pse i plagosur, i vrarë. Por shpejt, qielli i shpirtit të tij do të shkrepëtinte… Eleonorë! Eleonora!… Dukej sikur zija e kishte ndjekur jetën e tij që nga fëmijëria, pasi kur ishte dy vjeç i kishte vdekur nëna dhe kur ishte tre kishte vdekur ati i tij. Dhe kështu jetim, bashkë me dy vëllezërit e katër motrat nga Podujeva, ata kishin zbritur në Prishtinë.

Më së fundi ai e la kampin e refugjatëve kosovarë në uzinën “Dinamo” të Tiranës, ku qëndroi tre javë dhe u nis drejt Francës si shumë kosovarë të tjerë. U vendos në periferi të Parisit, në Sucy-en-Brie. Kërkonte, mbante veshët hapur. Ishte në një mjegull të pafund. Dhe meqë nuk mori asnjë përgjigje nga kërkimet e para, ai rierdhi përsëri te unë, me hapin e tij të rëndë. Një gotë vodka, një raki, dhe ai shkonte pastaj diku, në Kosovën e tij imagjinare, duke risjellë në kujtesë gjithçka të asaj jete që ishte ngjizur atje, fëmijëria, rinia, studimet, qëndrimi në Zagreb dhe angazhimet si grafist në televizionin e Prishtinës, pastaj në gazetën dhe botimet Rilindja, demostratat e vitit 1968, të vitit 1981 për “Kosova-Republikë”, e më pas ekspozitat, arti, gjer në ekspozitën e fundit në kushte terrori në një restorant të Prishtinës, grafikat e së cilës nuk dihet më ku gjenden.

Po, mbi shpinën e tij ai mbante Kosovën dhe një arkivol, nuk e dinte nëse bija tij ishte aty apo jo. O Zot të ketë jetë!… – dhe ai lutej nëpër dhëmbë, kthente gotën në heshtjen e rëndë plumb dhe ikte… dhe rivinte. Por më pas e harroi vdekjen, ishte arti që trokiste në shpirtin e tij. Dhe arti i tij që rifilloi të gjallojë më befasoi. Si kështu, ky njeri i humbur në dhembjen e tij të ishte një artist  kaq i rafinuar e me kaq vlera. Si vallë?…

Ato muaj, në Tetor të vitit 1999 po përgatisja një ekspozitë me piktorë shqiptarë me kryetarin e Bashkisë së Parisit XI, Georges Sarre, një politikan i rëndësishëm e senator. Dhe midis katër piktorëve shqiptarë, mendova se ky piktor do të përfaqësonte me dinjitet Kosovën martire. Kështu, krahas «kokave» të Omer Kaleshit ishin dhe vizatimet e tij që unë i doja shumë. Pas një qëndrimi njëvjeçar Lutolli u largua drejt Malmö-s së Suedisë. Kalendari i hapjes së ekspozitave në galeritë pariziane ishte afatgjatë dhe piktori nuk priste, edhe pse një kohë punoi për një treg të vogël që pëlqenin pikturën e tij, për ekspozitën e tij në Sucy-en-Brie apo në Chenneviers-sur-Marne. Por Lutolli kërkonte më shumë… Pas gjithë asaj drame dhe i lehtësuar më së fundi se vajza e tij ishte plagosur, por nuk kishte vdekur, ai u largua. Unë nuk e pashë më. Nuk e trokita më gotën e rakisë me të. Tri nuset me tabakatë ngritur mbi kokat e tyre, majë duarve, në atë grafikë të mrekullueshme që më dhuroi, dhe ku në tri tabakatë ishin vendosur tri koka malsorësh, qëndronte në një kornizë të thjeshtë në muret e shtëpisë si shprehje e miqësisë sonë, duke më risjellë ehot e një legjende simotër të Rozafës së Shkodrës. Dhe ja, njëzet vjet më vonë ne e rigjetëm njëri-tjetrit përmes pikturës. Në ekranin e ordinatorit unë rigjeta vizatimet e tij mahnitëse në sfond legjendash. Ishte artisti me dorën e përkryer të tij.

Ëndrra e dhënë në gjendjen e pastërt

Nëse Lutolli do kishte jetuar në kohën e surealizmit, André Breton do ta merrte në grupin e tij krah Man Ray, Desnos, Yves Tangy, Aragon, Eluard, etj. Salihu u lidh me surealizmin përmes tablove të tij onirike ; ishte legjenda, ëndrra, zhgjëndra, ajo çka e çuan drejt asaj bote irreale, por me një forcë shprehëse të jashtëzakonshme… Në fund të fundit, vetë jeta e tij, fëmijëria jetime, ishte më shumë afër kërkimit të dashurisë, magjikes, mistikes, ëndrrës për të rigjetur nënën, atin… dhe kështu, mëkimi i përrallës, legjendës, do të rishfaqej shumë vite më vonë përmes grafikave të tij, ashtu siç kishte ndodhur me Yves Tangy, ku “oneiros”, ëndrra, e cila hyri në fjalorin e surealistëve, do t’i shfaqej përmes një serie tablosh që hynë në historinë e artit, siç do të ishin po në këtë frymë dhe tablotë e piktorëve të tjerë shumë të mëdhenj si ; Dali, Max Ernst, De Chirico apo Marguerite…

Ja “Ura e Fshejt”, e Salih Lutollit, e krijuar ë vitin 1997. Një urë e shembur, ndërtimi i së cilës duket sikur një fuqi mistike e shemb. Njerëzit detyrohen ta kalojnë lumin në këmbë, ndërkohë që një re e çuditshme ngrihet lart. Vallë një ndëshkim hyjnish? Ç’është vallë?… Nga larg, kjo urë të kujton ritin e famshëm të sakrificës, atë të Rozafës, të ndërtimit të urës së Artës, etj. Në grafikën tjetër, një grua shtatzënë, nudo, me një dorë të ngritur lart sikur do të mbajë mbi pëllëmbë një drapër hëne. Në grafikën “Portreti i rrugës pa fund”, duket rruga që shkon nëpër rrudhat e tokës dhe sipër saj, mbi ajër, qëndron një sy që vëzhgon, e sipër syrit një gjysmë rrotë karroje e lashtë sa bota. Ёshtë bota që vazhdon rrugën e saj të pafund. Ja dhe një “Idil” në të njëjtën frymë dhe teknikë vizatimi, tush i zi, gjithnjë, i njëjti format, dy nudo, një djalë e një vajzë, ku mbi vajzën e shtrirë djaloshi është përkulur me një dehje të pafund. Sipër tyre, një drapër-hëne nderet në mesnatë. Ndërkohë, në grafikën “Përtej detit”, është gruaja-shqiponjë me torsin mbi ujët e detit, diku në një breg, me një barkë mbi kokën e saj dhe mbi barkë një kullë malsore. Shumë sy kërkojnë të gjejnë tutje horizontin… një grua-shqiponjë e kohëve të moçme, një Teutë e buzëdetit të një kështjelle apo kalaje martire. ”Mbijetimi” është padyshim nga grafikat më të bukura dhe domethënëse, me një metaforë sa personale aq dhe universale, pasi jeta, e mira, sado e dhunuar, e ndëshkuar, e plagosur, ajo përsëri rilind, bulëzon, edhe pse degët, trungu, të duket i përtharë përjetësisht. Grafika e tij është e thjeshtë, e pa ngarkuar, në një sfond që shkon nga e zeza në të bardhën, me trungun dhe bulëzimin në plan të parë dhe atë grua të shtrirë pas tij, disi të shpërbërë, por me barkun pak të fryrë dhe gjinjtë e përgatitur për mëkimin e ardhmë… Ёshtë mbijetimi! Ёshtë padyshim një jehonë e vetë fatit të Kosovës, mbijetimit të saj ndaj furive të lashta e moderne.

Për grafikat e Lutollit, ato në bardh e zi apo me ngjyra, mund të shkruash shumë. Madje një etyd më vete mbi estetikën e tij do të meritonte tabloja “Autobiografia e një të vdekuri”, pasi Lutolli në këtë grafikë duket se ka lindur dhe vdekur njëqind herë… Kamare të shumta kokash, një galeri e tërë, ku nacionalja dhe identiteti kombëtar klith në çdo detaj. Një galeri ku kokat janë vendosur një mbi një për të treguar sakrificën e madhe dhe imazhin e një Kosove martire! E kjo është sa onirike aq dhe reale! Po ashtu dhe “1912-a”, me një rrotë karroce në sfond dhe një malsor me shpinë që zgjat hapat e nxiton drejt një kohe tjetër, të lirisë për të qenë i pavarur. Gjetja është e jashtëzakonshme.

Padyshim kisha fat që poezitë e mia në vëllimin poetik «Territoret e shpirtit», të botuar dhe në Francë, «Les Territoires de l’âme», u shoqëruan me vizatimet e Saliut. «Vendos ç’të duash», më tha. Por unë e kisha të vështirë të zgjidhja. Vizatime të mrekullueshme me një imagjinatë që për nga forca më kujtonte një ekspozitë të Dali-së që kisha parë kur kisha zbarkuar fillimthi në Paris, në «Place Vendome», kur kisha parë ato sahate gjigande të lëshuara, të shkrira si nga një zjarmi e madhe apo jermi, ose më mirë nga koha që shkiste, nga koha që nuk ishte kohë, por diçka e papërcaktuar, disi fluide, koha në art, koha në vizatim, koha sipas Sali Lutollit, e cila është sa e pakapshme aq dhe e përcaktuar nga dora e tij. Dhe unë zgjodha pesë grafika. Nuk doja të abuzoja në zemërgjerësinë e piktorit bujar. Vetëm pesë, si intermexo e kapitujve poetikë. Dhe sa herë ktheja fletën e librit ndalesha gjatë mbi ato vizatime, mbi atë finesë të pazakontë, mbi elokuencën e figurës dhe fuqinë e imazhit, simbolit, siç mund ta shohësh në çdo vizatim të tij, madje dhe tek «Balada e gruas», çka duket sa homerike dhe e përngjashme me heroin e tij, Odiseun, aq dhe me baladën shqiptare të pritjes së gjatë, të besës së gruas që dergjet me trupin dhe shpirtin që klith, në pritje të burrit që kthehet nga larg, nga luftrat apo mërgimet e mëdha, duke kapërcyer njëmijë sfida. Ç’kompozim madhështor brenda një vizatimi, ku refleksioni ynë mbi të i kapërcen dimensionet reale duke pushtuar hapësira të mëdha brenda tij.

Pavarësisht nga onirizmi i tij, nga surealja, grafikat e Lutollit, i cili sot jeton në Malmö të Suedisë (ku ai ka hapur një numur të shumtë ekspozitash në disa qytete të këtij dhe në një mjedis të rafinuar artistik), këto grafika në tush të zi janë të strukturuara mjaft mirë, me një vizatim në perfeksion që na kujton Dürer-in e famshëm, është metafora dhe simboli që mbizotëron, është ëndrra e kapur në gjendjen e pastër por e rivendosur në kuadrin e një ideje. Dhe ne kemi nevojë për ëndrra të tilla…

Shkëputur prej librit «Përballë tablosë»-Luan Rama

You might be interested in

Vagabondi amerikan drejt rrugës së zhdukjes!-Jack Kerouac

in Letërsi/Përkthim/Tharm by

 Jack Kerouac

Vagabondi amerikan sot e ka të dhimbshme për ta shpënë drejt jetën e tij endacake me kryqëzimin e mbikqyrjes që policia ushtron në rrugë, në stacione, në plazhe, buzë lumenjve e shpateve, dhe në njëmijë-e-një vrima në të cilat fshihet nata industriale. Në Kaliforni, endacaku, ky tip i vjetër dhe origjinal, që shkonte mbë-udhë nga një qytet në tjetrin me gavetat e jetës dhe batanijet e rrulosura mbi shpinë; tipi i «vëllezërve pa strehë» praktikisht është zhdukur, në të njëjtën kohë kur miu i vjetër i shkretëtirave, kërkuesi i floririt endej rrugëve, me zemrën e mbushur plot shpresa, duke kaptuar qytezat e perëndimit amerikan të cilat, jetonin me zgrip asokohe dhe tash, kaq janë zhvilluar sa nuk e dëshirojnë më rreckamanin e pjerdhur. «Plako, nuk dun mo endacakë knej, edhe pse ishin endacakët që e themelun Kaliforninë», thotë një plakush që lëpihet me një kuti fasulesh, afër një zjarri indian, në bregun e një lumi, përqark Riversajdit, në Kaliforni. Të mëdhajat kërcënuese vetura të policisë, të paguara nga taksapaguesit (me prozhektor jo shaka!) riskojnë t’ia mbërrijnë, nga çasti në çast, dhe të bien plumb mu mbi endacakun që nis e ikën, ikën në kërkim të idealit të vet: lirisë, kodrave të qetësisë së bekuar dhe shën mëvetësisë. Nuk ka asgjë më fisnike sesa të shtriqesh mbi ndoca telashe të sikletshme siç janë për shembull gjarpërinjtë dhe pluhuri për të përftuar një liri absolute. Kam qenë edhe unë doravetë një vagabond, por i një tipi të veçantë, siç edhe e keni vërejtur, sepse e dija që një ditë përpjekjet e mia letrare do të dëmshpërbleheshin nga përkujdesi i shoqërisë. Me thënë të drejtën unë nuk isha një endacak i vërtetë nga ata që nuk ushqejnë asnjë shpresë, përveç kësaj shprese të përjetshme e të fshehtë që mund të ndijosh vetëm kur fle nëpër rimorkiot e boshatisura të kamionave që ngjiten luginës së Salinasit, në një ditë të ngrohtë e të ndriçuar nga dielli i janarit, përmbushur nga një përjetësi dritëpërçuese, duke udhëtuar në drejtimin e San Hozesë, aty ku lypës që s’ta mbushin syrin na vështrojnë, me gojë gërnjare, na japin për të pirë e për të ngrënë përgjatë shtegëtimit bash mu në buzë të lumit, në Guadalupe. Ëndrra origjinale e endacakut ndodhet në një poezi të shkëlqyer cituar nga Duin Godardi, në biblën e tij budiste, që është e shprehur si më poshtë: «Oh po, për kët’aventurë të rrallë unike dhe fisnike/ Me qejf do t’i jepja dhjetëmijë napolona t’arta/Një feste në kokë dhe në shpinë një thes/Në dorë shkopin, erën e lirë mbi gjoks, dhe hënën mbi krye». Në Amerikë gjithmonë jemi të gatuar (e vini re besoj tonin veçanërisht uitmanian të këtyre vargjeve, që ka shumë gjasa të jenë shkruar po nga Godardi) nga një ide e veçantë dhe e mbarështruar e lirisë, e cila krahasohet me peligrinazhin në këmbë qysh nga koha e Xhim Bridxherit dhe Xhoni Apëllsajdit, dhe që është akoma e lëvduar sot nga një grup i rrëgjuar pa pushim njerëzish të guximshëm, të ngjitur tëpkë tek kjo traditë, dhe që i shohim akoma shpesh herë mbi një rrugë të shkretinës, në pritje të ndonjë autokerri që t’i shpjerë gjer në qytezën fqinjë ku shkojnë të lypin (apo punojnë hamallçe) dhe të hanë një kafshatë; ose teksa nisen drejt lindjes, duke bujtur nëpër organizata bamirëse, teksa shkojnë qytet-mbë-qytet, shtet-më-shtet, drejt pikëmbëritjes finale; ngecin në cektinën e karakatinave të qyteteve të mëdha bash at’herë kur këmbët i kanë braktisur. E megjithatë, nuk ka shumë kohë, në Kaliforni, më ka zënë syri për këta dy sy (përfund një gryke, afër hekurudhës, jo larg Sant Hozesë, mçefur përmes gjetheve të ekualipseve, mu në gjirin e harresës së bekuar që kuvendon me vreshtat) një grup barakash me çati dhe dysheme, një natë; në ballinën e njërës prej tyre ishte ulur një plak që thithte nga llullëza e tij një erzëz kokrre të shtypur tip duhani greinxher, të blerë për dy aspra. Malet e Japonisë janë dingas me kësi lloj barakash e njerëzish të lirë dhe kësi pleqsh, të cilët fjalosen duke gjerbur çajin e luludhkave të rrënjëve, dhe presin Ringjalljen e Madhërishme, në të cilën nuk mund të hysh dot’ po qe se nuk kridhesh me kokë kohë-pas-kohe në një vetmi totale. Në Amerikë, kampingu në natyrë konsiderohet si një sport i shëndetshëm për çunat e bukur të mamit, por trajtohet si një krim social kur është i praktikueshëm nga të rritur që e kryejnë si një prirje. Varfëria është e konsideruar si një veti e natyrshme tek shumica e kombeve të qytetëruara – në Amerikë, ju mund të kaloni gjithë natën e perëndisë duke i rënë violinës, po qe se je me fat dhe nuk të kanë dhënë ndonjë shkelm bythëve, pa ia mbërritur për të mbledhur ndonjë dyshkë (hera e fundit ka pas qenë vërtet një dyshkë, Zot o Zot, kushedi sa do jetë çmimi i tanishëm?). Në epokën e Brygelit, të miturit vallëzonin rreth-e-qark vagabondit; ky është i mbathur me zhele të shumta dhe vështron gjithmonë drejt-e-përpara, indiferent ndaj fëmijëve; familjet e asaj kohe i linin fëmijët të luanin me endacakun; ishte njimend e natyrshme për atë kohë. Por sot nënat i mbajnë të shtrënguar pas vetes fëmijët kur vagabondi kapton qytezën mes-për-mes, vetëm e vetëm si pasoj e asaj çka gazetat thashethemnojnë për vagabondin amerikan; ai i përdhunon, i mbyt, i ha fëmijët. Shmanguni nga i huaji i panjohur, ai ju dhuron karamele të helmatisura. Megjithëse endacaku i djeshëm i Brygelit është po ai endacak i sotëm, fëmijët janë të ndryshëm. Ku është vagabondi çaplinesk? Vagabondi i vjetër i Komedisë Hyjnore? Vagabond është Virgjili, ishte i pari mbi të gjithë. Vagabondi bën pjesë në botën e fëmijëve (sikurse në tabllonë e famshme të Brygelit që paraqet një endacak trupmadh që përshkon vetmitar fshatin sqimatar, qentë angullijnë përgjatë hapave të tij, fëmijët gajasen së qeshuri, pupërlinë… pupërlinë…); por sot, bota jonë është një botë të rriturish, nuk është më një botë fëmijësh, (pupërlinë… ). Sot, e kemi harruar vagabondin e zhdukur, bërë pluhur pëlhurë pupërlinë e përhumbur në hiç – e gjithë bota admiron verbtazi proceset policeske të policëve heroikë në televizion. Benxhamin Frankli ka përshkuar një ekzistencë prej vagabondi në Pensilavni; përshkoi mes për mes Filadelfian me tre batanije të bëra rrul nën sqetull dhe një gjysmë-kacidheje të shtetit Masaçuset, mçefur nën kapelë. Xhon Muiri ka pas qenë një vagabond që ka përshkuar malet me xhepat e mbushura me krodhe buke të thatë të cilat njomeshin ndërsa kapërcente lumenjtë. I madhërishmi poet Uollt Uitmani e trondiste shikimin e fëmijëve të Luizianës kur endej mbi rrugët qendrore të qyteteve të jugut. Po vagabondi fytyrmbuluar me kapuçin e zi? Një vetmitar i maleve të jugut? Një hajdut pulash? Një njeri që s’i qendron bytha në një vend dhe nuk lë dy gurrë bashkë? Vagabondi kapuçzi i jugut, është mveshja e fundit e endacakut të Brygelit, fëmijët e respektojnë, e vështrojnë me admirim pa bërë asnjë koment. E shihje teksa mbinte nga toka me një thes të papërshkrueshëm. Mbartte vallë kokopisha? Mbartte lepuj të vjedhur në atë thes? Askush nuk e di se çfarë mbart në të vërtetë në trastën e tij. Njeriu i vitit ’49, fantazma e fushnajave, plaku Zakatekan Xhak, Shën Endacaku, gjeologu, shpirti dhe fantazma e të gjithë vagabondëve, tash të zhdukur – por këta tipa (gjeologë) dëshiruan në dëshirore t’i mbushnin plotë flori trastat e tyre zhelamane të papërshkrueshme. Ted Rusvelti, politikan vagabond. Veshal Lindsi, rapsod vagabond, endacak i mitur, sa hapa të hedhura lart e poshtë i ka kushtuar një nga poemat e tij? Vagabondi jeton në Disney-land, në një botë-përrallore, në tokën e kafshëve-endacake, ku të gjithë janë veç shpirtra-luanë në një trup-njerëzor, njerëz të teneqeve, qen lunatik me proteza plastike dhe dhëmbë kaoçuku, gardhe ngjyrë-portokalli, kështjella smeraldesh që shfaqen si luanë, filozofë babaxhanë që bëjnë filozofinë e shtrigave. Asnjë fantazmë prej shtrige nuk është kapur asnjëherë pas ndonjë vagabondi. Vagabondi mbart me vete dy sahate ndër duar, të cilat nuk mund t’i blesh dot, as tek “blloku” as tek “gabi”; ka një sahat me akrepa dielli, dhe një tjetër me akrepa hëne, dy duart e tij janë krijuar nga vet qielli. Epoka e avionëve reaktiv e kryqëzoi vagabondin; e si mund të udhëtojnë më mçeftasi këta të fundit të pavarur nga një avion spiun? Henri Mileri doravet i lejonte të laheshin në pishinën e shtëpisë së tij. Sot vagabondit i duhet të fshihet, ka gjithmonë e më pak vende të fshehta, policët e kërkojnë. Zhan Valzhani, i ngarkuar me trastën e tij të zemërdlirësisë, duke i thirur personazhit në rrugë: «Voilà ton sou, ton sou!»… Bethoveni ishte një vagabond që i gjunjëzuar dëgjonte dritësinë e hënës, një vagabond i shurdhët që nuk mund t’i dëgjonte qurravitjet e vagabondëve të tjerë. Ainshtajni, vagabond, me pulovër të leshtë. Bernard Barushi vagabond pa iluzione, i ulur në një stol lulishteje publike me një aparat plastik në vesh, për të kapur zërat; ishte duke pritur Xhon Henrin, priste dikë që e kishte humbur tërësisht arsyen, priste epopenë e persëve. Sergei Esenini ishte një vagabond kokorosh që përfitoi nga revolucioni rus për të bredhur nga një cep në tjetrin, duke pirë ujin e bekuar të patateve, votkën, nëpër fshatrat e humbura të Rusisë (poezia e tij më e njohur titullohet Rrëfimi i një endacaku); është ai që ka thënë, në çastin e mësymjes mbi pallatin e carit: «N’kët’ ças’ kam fort dëshinë me pshurr prej frëngjije ballas hëne».  Është vagabondi pa ego që i dha jetë lindjes së një fëmije. Li Poja ishte një vagabond i fuqishëm. Ego-ja ishte më i madhi i vagabondëve. Tung Ego vagabondi! Ti që si përmendore do të kesh një ditë veç një kuti teneqeje gjigande kafeje. Jezu Krishti ishte një vagabond i çuditshëm që ecte mbi ujë. Buda ishte një vagabond që nuk i kushtonte asnjë rëndësi vagabondëve të tjerë. Shefi i lëkurkuqëve të amerikës Shiu-në-Fytyrë, akoma edhe më mëngjarash. Endacaku është biri i krenarisë, nuk i përket asnjë komuniteti; nuk ka vend në këtë tablo veç për figurën e tij, dhe endacakëve të tjerë si ai vet, ndoshta edhe ndonjë qeni që i vjen rreth-e-rrotull. Në mbrëmje, vagabondët, afër shinave të trenit, vënë mbi zjarr të panumërtat kanoçe, ibrikë dhe xhezve të kafesë. Kryelartë ka pas qenë mënyra se si një endacak kapërcente qytetin, duke kaluar në hyrje nga pas qendrave të shërbimit, pas shtëpive, aty ku shputat e këmbëve çmpiheshin në prag të dritareve; endacaku ishte një i gërbulët mendor, nuk kishte nevoj të lypte për të ngrënë, amvisat plaka të perëndimit amerikan e njihnin nga mjekra e zvjerdhur dhe nga duhma e rraqeve. «Hajde biro, hajde, eja të hash një çap bukë!» Sado krenar që të ishin, disaherë ata krijonin probleme kur amvisat u thërrisnin “hajde, biro, hajde”, të dalë jashtë kontrolli lëshoheshin shpesh, dhjetë apo njëzet frymë së bashku, çka ishte e pamundur t’i ushqeje të gjithë; shpesh nuk ishin të sjellshëm me njeri-tjetrin, por jo gjithmonë, dhe kur ndodhte ky fenomen do të thoshte se e kishin humbur dinjitetin e endacakut, krenarinë e vagabondit, dhe ishin shndëruar thjesht në lypsarë langaraq pa dinjitet. Vagabondi amerikan ka emigruar nga Boeria e Njy Jorkut, nga sheshi Skolai në Boston, nga rruga Prat në Baltimorë, nga rruga Medison në Çikago, nga e Dymbëdhjeta Rrugë në Kansas Sitit, nga rruga Larmier në Denver, nga jugu i Bulevardit Qendror të Los Anxhelosit, nga pjesa qendrore e Rrugës Tre në San Françisko, nga rruga Skaid në Siatëll (edhe sot një lagje e mallkuar!). Boeria është azili i vagabondëve, të cilët kanë ardhur në qytetin e madh për të “grumbulluar dëngje parash” duke shtyrë kartona në karrot e tërhequra me krahë. Shumë endacakë të Boerisë janë skandinavë; dallohen qashtër sepse pinë shumë. Kur dimri troket në portë, endacakët pijnë një pije të quajtur “tymi”; është alkool druri përzier me një shije jodi farmaceutik dhe lëkurë limoni; e rrëkëllejnë me një frymë dhe hop! Hyjnë në dimërimin dimëror për të mos u kapur gafil nga i ftohti dhe sëmundjet, sepse nuk kanë banesë, përjashta në qytetin e tejskajshëm bën ftohtë. Nganjëherë vagabondët flenë në krahët e njëri-tjetrit, për t’u ndier ngrohtë në trotuarë. Punonjësit e ndihmës sociale thonë se vagabondët e alkoolizuar nga birra janë më agresivët ndër të tjerë. Në institucionin Fred Bunx gjendet “Houard Xhonson” e endacakëve – kjo gjelltore ndodhet në adresën 277 të Boerisë në Nju Jork. Menuja e gjellëve është e shkruar me sapun mbi xham. Aty sheh radhën e zgjatuar të endacakëve me heshtjen e dy asprave për të gëlltitur pahçe koke me tru derri, tre aspra për një gulash patatesh me salcë, duke çmpirë këmbët pas vaktit, i sheh të veshur me këmisha të holla pambuku në një natë të ftohtë Nëntori, për t’u zgjatuar nëpër Boerinë hënore, me një copë shishe të thyer, në ndonjë rruginë ku qëndrojnë në këmbë të mbështetur pas ndonjë muri, sikur djelmoshat rrugaçë. Më të shumtit kanë kapela aventurierësh të lagura ndën shi, të cilat i kanë mbledhur ndanë hekurudhës në Hago të Koloradosit, apo çizme me thumba, të hedhura nga indianët përgjatë plehrave të Huarezit, apo rroba të andruara prej panaireve të ndyra të ekspozimit të fokave dhe peshqve. Hotelet sociale të endacakëve i kanë muret e veshura me pllaka të bardha nga dyshemeja gjer në tavan, e thënë ndryshe, ngjajnë me nji llaf, si hale publike. Në Hollandë vagabondi nuk është i lejuar; e njëjta gjë duhet të jetë në Kopenhagen. Por në Paris, ju mund të jeni një endacak. Po, në Paris, endacakët trajtohen me shumë respekt dhe ndodh shumë rrallë që t’u rrefuzohet ndonjë dyshkë. Ka shumë kategori endacakësh në Paris. Endacaku pasunar ka një qen dhe një qerre ku mban të gjitha rraqet e veta, të cilat përbëhen kryesisht nga numra të vjetër të gazetës France-Soir, tuba, rrecka, kuti konservash, shishe të boshatisura, kukulla këmbëshqyera, figurina krahëkëputura. Ky tipi ka ndonjëherë edhe dashnore, e cila e ndjek nga pas gjithandej. Endacakët e klasës më të ulët nuk kanë brek-n’bythë; qendrojnë thjesht të ulur në bregun e Senës dhe kruajnë hundën duke parë kullën Eifel. Në Angli, endacakët flasin dialektin anglez – çka i duket e çuditshme amerikanëve. Endacakët nuk i kuptojnë në Gjermani. Amerika është atdheu i vagabondëve. Vagabondi amerikan është një qenie që shkon drejt zhdukjes dhe do vazhdojë të jetë drejt ikjes për aq sa sherifët operojnë në rrugë, bash siç e ka thënë edhe Luis-Ferdinand Selini: “një herë për një krim dhe nëntë herë për një natë”, sepse s’kanë asgjë për të bërë mu në thelb të natës, në orën kur e gjithë bota fle, arrestojnë të parën qenie njerëzore që shohin të shkojë mbë-udhë. Ndërhyjnë duke ndërprerë puthjen e të dashuruarve tek stoli në park. Nuk dinë hiç ç’të bëjnë brenda kësaj veture policie që kushton sa qimet e kokës, me aparate radiomarrëse dhe sinjaldhënëse, veç të arrestojnë gjithçka që lëviz, natë e ditë, gjith’ çka shfaqet sikur lëviz, një armatë e tërë që lëviz me naftë dhe benzinë, armata e policisë. Siç ju thashë pra, edhe unë doravetë kam qenë një vagabond, por në kthim të vitit 1956 u detyrova ta braktis këtë lloj fiksimi. Jam ndaluar nga tre autokerra policie në Takson, Arizona, në ora dy pasmesnate. Ecja buzërruge me çantën mbi shpinë për të kaluar një natë të ëmbël në shkretaninë e hënës ngjyrërozë:

– Ndal! Ku je tu shku?

– Për me fjet, plako.

– Ku?

– Mbi ronë.

– Pse?

– Sepse kom me vete batanije.

– Pse?

– Sepse studioj jetën në natyrë, o robo.

– Kush je ti bre? Dokumentat.

– Kom kalu beharin si rojtar pylli.

– A të kanë pagu?

– Po mër’ plak m’konë pagu.

– Po mir’ pse nuk shkon n’hotel?

– M’pëlqen ajri i pastër i notës n’qiell t’hapët plako, dhe ësh’ pa pare.

– Pse?

– Sepse po boj një studim mbi endacakët.

– A do t’japi ndonji pare ky studiiimiii?…

Donin që t’u shpjegoja përse mbartja dhe mbarështroja në vetvete një ekzistencë prej vagabondi. Do bënin mirë sikur të më fusnin në birrucë atë natë, por mëdyshës, duke kruar kokën më thanë: «Rrapatush, po qe se don me ba ktë, hajde bre, gric bithën, mbathja.» Nuk më propozuan t’i përshkonim ato të shtatë kilometra që na ndanin nga shkretëtira së bashku me veturë. Dhe në qoftë se sherifi i Koshisë pak më tej më la të fle mbi argjilën e ftohtë të shkretanisë në Arizona, kjo ndodhi vetëm e vetëm se i shpëtova kryqëzimit të vrojtimit të tij. Në ditët tona ndodh një gjë e çuditshme, ju nuk mund të jeni më totalisht vetëm qoftë edhe në “zona primitive” (siç i thonë) apo “zona të egra”, sepse gjithmonë ka një helikopter që vjen dhe ju survejon nga lart, dhe ju duhet të kamufloheni me gjethe të egra. Për sa më përket mua, tash-e-tutje, e vetmja gjë që ka mbetur është të mbyllesh në një dhomë e të behesh dru duke pirë dhe ta braktisësh idenë e kampingut dhe vagabondazhit, sepse nuk është një zabit i vetëm apo një i vetëm rojtar pylli në asnjë nga Shtetet e Bashkuara, që do t’ju lerë të piqni mbi druçka ndonjë zoçkë pylli thellë-thellë në luginë, askund tjetër, harroje. E gjithë kjo armatë mbikqyrësish ka veç për detyrë t’i fusë hundët në çdo gjë që lëviz në natyrë mbi këtë tokë. Por, nuk po këmbëngul më mbi këtë temë… jam i kënaqur të shkoj në një tjetër botë. Vagabondët e Amerikës që munden akoma të udhëtojnë në një mënyrë të shëndetshme duke mbartur njëfarë vitaliteti; mund të shkojnë e fshihen mu tek varrezat për të pirë verë të kuqe ndërmjet varreve, për të pshurrur dhe fjetur mbi kartona dhe thyer shishet e verës mu mbi varre, pa u bërë merak për të vdekurit, pa pasur frikë, gjithë seriozitet dhe humor përgjatë natës që i mbron nga policia, të vetëkënaqur, i braktisin në ag të ditës kartonat dhe letrat e lyrshme zhulamane të piknikut të tyre midis pllakave gri të mermerta të vdekjes së parapërfytyruar, duke nëmur për ato që besojnë se me të vërtetë janë ditët e të vërtetës mbi vdekjen! Po lypsari i getove, çfarë ka si ankim?! Fle aty, poshtë hajatit të vogël tek porta e jashtme e shtëpive, me shpinën pas murit, kokën e nderur mbi gjoks, me pëllëmbën e dorës së djathtë kthyer nga qielli për të kapur lëmoshën e natës; dorën e majtë të konsoliduar dhe mbledhur grusht, si grushti i Xho Luisit, patetik, të shndëruar si të tillë veç si pasojë e kushteve të pashmangshme – dora  e një lypësi është e tendosur, gishtat parashtrojnë atë që meritojnë të kapin, lëmoshën, e formulojnë lëmoshën ende pa mbërritur, gishti është gjuha syhapët e lypsarit syperënduar që flet sikur në delir ëndërrimtar: «Përse më kanë kushtëzuar? Përse nuk mund të jem në paqen dhe ëmbëlsinë e shtratit tim të munguar, përse jam i ulur mbi këtë tokë të lagësht? Por duhet të jem. Duhet të jem i ngulur këtu gjersa rrugët e qytetit të fillojnë e lëvrijnë nga frymë njerëzish. Nuk dua ta zgjas dorën time drejt jush veçse kështu, sikur në delir ëndërrimtar, e kam të pamundur ta bëj kur jam i qartësuar e syzgjuar, atëherë përfitoni o njerëz për t’i hedhur një sy lutjes sime, jam i vetëm, jam i sëmurë, jam i trishtuar për vdekje – shikojeni dorën time, të hapët drejt jush, aty është i gjithë sekreti njerëzor i zemrës time, më jep një kacidhe, një dyshkë, ma jep dorën tënde, më shpjer tek malet e smeraldeve, jashtë qytetit, më shpjer në një vend të sigurt, ji i mirë me mua, ji i bukur me veten, ji njerëzor, buzëqesh, qesh… Jam i lodhur nga e gjitha kjo tash, më mjafton, po ja mbath sërish, po iki, iki, do vete e do hyj mu në shtëpinë time, atje ku do të jem i sigurt, brenda, më çoni atje ku gjithçka është paqe dhe miqësi, drejt familjes së jetës sime, nënës, babait, motrës, gruas time, dhe drejt teje vëllai im, miku im – por asnjë shpresë, asnjë shpresë, asnjë shpresë të vetme, asnjë të vetme shpresë; Me qejf do t’i jepja një-milion-dollarë për të qenë veç mbi shtratin tim – O Perëndi, më shpëto!» Mbi rrugët e mbrapshta pas çisternave të naftës, aty ku qentë histerikë të dëftojnë kërcënueshëm dhëmbët pas gardheve, makinat e policisë kërcejnë me hov si qerre aratie. Prejardhja e tyre buron nga një krim sekret, më kobëzi nga çka fjalët mund ta shprehin. Pyjet janë të mbushura me rojtarë burgjesh.

_____

* Xhak Keruak është prototipi i shkrimtarit që përzien veprën me jetën e vet. Jeta e tij është bërthama e teksteve që ka shkruar. Si personazh dhe shkrimtar njëherazi është i pranishëm (pothuajse) në të gjithë librat e tij. Në realitetet e shpalosura, kujtimet, ëndrrat, meditimet, imazhet, vizionet, i gatshëm për të shpërfaqur një stil dhe mendim të shkruari tërësisht individual mbi jetën. Me origjinë franko-kanadeze, Jean-Louis Lebris de Kerouac është i lindur në Massachusetts të Shteteve të Bashkuara të Amerikës, në vitin 1922. Kalon vringëllimthi një periudhë të breftë studentore, përkushtuar kryesisht ndaj futbollit amerikan, përpara se t’i braktisë të gjitha dhe të marrë vendimin të jetojë si njeri i lirë në lojën e çuditshme të jetës. Për të jetuar, ushtron të gjitha zanatet; zjarrfikës, mbledhës pambuku, detar, hamall… Për të përqafur jetën sipas mënyrës së tij, ashtu si ai dinte të dashuronte, përshkon një përvojë krejt të pavarur si: “pijetar legjendar”, poet i “poemave orale” (një pjesë e të cilave kanë humbur pa u regjistruar në “kujtesën e letrës”) dhe “shkrimtar endacak” në kohën e të vetëndierit i lirë. Kështu fillon të ndjekë legjendën e vetë personale si njeri dhe artist me shpirt po të lirë. Në fatlumin vit të 1944-ës, në New York bie në kontakt me Allen Ginsberg dhe William Burroughs, me të cilët së bashku njëherazi pagëzohen në kaden e errët të jazz-it amerikan, alkoolit, drogës, delirit poetik dhe seksit. Në vitin 1947 takon shpirtin e vet binjak: Neal Cassady. Ky tip do të hyj në art si personazh i Din Moriartit në romanin “Në rrugë”. Keruak dhe Kasadi fillojnë t’i bien kryq e tërthor Amerikës. Shkrimtari i ardhshëm frymëzohet nga kjo përvojë për të hedhur në letër në jo më shumë se tri javë, poshtë një tende-lëvizëse-provizore, një teknikë krejt të re të shkruari. E ashtuquajtura “letërsi e çastit” shfaqet në udhën e letërsisë duke befasuar lexuesin e kohës, më tej: Romani “Në rrugë” gjen dritën e botimit në vitin 1957. Suksesi është i menjëhershëm dhe vepra e Keruak bëhet manifest i Beat Generation – Brezit Grushtdhënës! Në vitet e mëpastajme legjenda e tij jetësore (si shkrimtar) vazhdoi të jetë ende e gjallë me vepra të tjera, çka në natyrën e tyre të mirfilltë përfshijnë po të njëjtin stil të shkruari brenda kontureve të “letërsisë së çastit”. Ndër librat e tij vijnë në vështrimin tonë si lexues plot pathos personazhe me shpirt të lirë, beatniks (grushtdhënës) të revoltuar, të shkatërruar nga alkooli dhe droga, e mbi të gjitha personazhe antikonformistë ndaj një shoqerie puritane amerikane të kapur në ngërç ndaj ndryshimit. Xhak Keruak, sikurse personazhet e tij, tretur nga alkooli dhe droga, vdes në Florida, në moshën dyzeteshtatë vjeç.

 E gatiti në shqip: © Flurans Ilia

 

You might be interested in

Truri/Flurans Ilia

Flurans Ilia Ka një problem me trurin që të funksionojë si duhet. Truri nuk dëmtohet nga asgjë tjetër veç mungesës

Gra të bukura-Anita Zela

in Letërsi by

Anita Zela

Afrikani që mblidhte karrocat e shërbimit në marketin e madh të lagjes sime ka ardhur në këtë qytet për mua. Nuk e dija këtë, as nuk kisha për ta ditur nëse nuk do ndaloja t’i jepja 10 dollarë një të dielë para më shumë se tre javësh.

Sot piva kafen e dytë me të. Atë ditë që e pashë për herë të parë ishte minus 14 gradë Celsius në drekë dhe si zakonisht të dielave marketi gëlon nga blerësit. E vura re që kur lashë makinën. Me atë trupin e gjatë dhe vetëm me kocka, herë pas here ulte kokën dhe fuste gojën në jakën e ngritur të xhupit të vjetër vishnje. Nuk kishte kapele. As shall. Vetëm një palë dorashka plastike kuzhine të verdha. Askush nuk ecte ngadalë si ai nëpër sheshparkimin e madh. Të gjithë nxitonin t’i fshiheshin atij të ftohti tmerr, ndërsa ai vinte rrotull duke mbledhur karrocat, nga 4-5 në çdo rrugë, dhe i dërgonte në vendin e caktuar për to.

Megjithëse m’u dhimbs tek e shihja aty edhe pse nuk e njihja, nxitova të futem brenda. Kur u ktheva ishte në këmbë duke u përpjekur të ndizte një cigare, fshehur mbas njërës prej kolonave të strehës. Ndalova. Nxora 10 dollarë nga portofoli e ia zgjata. Atëherë më shikoi në sy. Sytë e zinj brenda gropave të thella m‘u duk sikur më vunë në shpinë gjithë fajin e qiellit për atë dimër. U ndjeva në siklet, se di pse, dhe nxitova t’i them:

– Bli një kapuç në dollar store, mbase dhe një shall. Dimri sapo ka filluar.

I mori paratë dhe u nis të shtynte karrocën time plot.

– Jo s’ka nevojë, – i thashë, por ndërkohë ai ishte nisur drejt makinës.

Eca pas tij. Ishte shumë ftohtë për të menduar se ka ende njerëz që duan ta meritojnë atë që marrin.

Me ndihmoi t’i vija kutitë e çantat në bagazh, pastaj tërhoqi karrocën dhe iku drejt një tjetre. Njësoj ngadalë. E ndoqa me sy një çast dhe ika.

Që nga ajo ditë e kam parë çdo herë që kam qenë në market. Po me atë xhup, duke ecur gadalë, por vuri një shall e një kapuç të zi. I kishte marrë që herën e dytë që u ndeshëm dhe, edhe pse unë i buzëqesha sa dola nga makina, ai vetëm më shikoi me po ata sy të zinj si dy puse që nuk u dallon dot ujin, por vetëm diçka të zezë në fund. Kur dola ishte përsëri në këmbë pranë kollonës e menjëherë më mori karrocën. I sistemoi të gjitha brenda dhe u nis të ikte. Nxora përsëri 10 dollarë. Ngriti vetëm njërën dorë në një gjest për t’më ndaluar, por unë ia futa në xhep.

Përsëri nuk foli asnjë fjalë. As faleminderit. S’kisha nevojë të më thoshte. Ai shikim ishte më shumë. Ashtu si herën e parë, gjithë rrugën në kthim më dukej sikur sytë e tij më ndiqnin nga diku e më detyronin të mallkoja dimrin, fatin, deri dhe nevojën për të pasur një punonjës për karrocat jashtë marketeve. Kështu edhe të dielën tjetër. E njëjta gjë. Unë i buzëqesha sapo lashë makinën. Ai më shikoi. Pastaj unë dola me karrocën plot dhe ai e dërgoi tek makina. I dhashë 10 dollarët dhe s’më tha asgjë. Nuk ia kisha dëgjuar asnjëherë zërin. S’e dija as edhe në mund të fliste? S’e dija as nëse kishte ndonjë rrobë tjetër veç atij xhupi dhe atyre xhinseve? Ku flinte? Të gjitha po i mendoja rrugës në kthim duke ndjerë sikur më shihte nga diku. Më gërryente mendimi që s’kishte folur asnjëherë. Mbase nuk fliste fare, ishte memec. Ose ndoshta nuk e dinte gjuhën. Kishte dhe një gjë tjetër. Me gjithë pamjen e tij të mjerë, më dukej simpatik e nuk më trembte. Mua në përgjithësi më trembin meshkujt që duken si të pastrehë, sidomos afrikanët, por s’e di pse ai s’më trembte. Ndoshta për faktin që ai punonte, sado që besoj kjo është puna që paguhet më pak këtu, ai kishte një punë.

Të mërkurën mendova t’i flas më gjatë. Ta pyes diçka. Ju afrova vetë kolonës ku më priste dhe i thashë:

– Unë jam Sofi, – duke i zgjatur dorën.

Ai në fillim më shikoi pastaj hoqi ngadalë dorashkën plastike e më në fund ma zgjati dorën e tij të madhe e të eshtërt dhe më shtrëngoi duke thënë me zë të ngjirur:

– Azis.

S’i dhashë rëndësi faktit që nuk tha as gëzohem por vazhdova.

– Nga je ti Azis?

Nuk foli. U nis me karrocën drejt makinës dhe unë e ndoqa. Ndihesha pak e mërzitur që i isha prezantuar. Duke nxjerrë 10 dollarët nga çanta, nga inati desha ta provoj përsëri.

– Të pyeta nga je?

Më shikoi përsëri. Kishte dhe diçka tjetër në shikimin e tij përveçse që më bënte të ndihesha fajtore pa shkak. Më zhvishte mendimet. Sikur më njihte shumë thellë. Sikur s’mundja të fshihja asgjë. Rezistova duke e parë drejt pastaj gjeta të shtyp çelsin e makinës për të hapur bagazhin.

Nuk u përgjigj domethënë. Aty vendosa të pi kafen e parë me të.

– Në çfarë ore e lë zakonisht punën Azis?

Ngriti katër gishta duke futur një kuti të madhe kroasantesh.

– Okay,- bëra unë dhe pasi i futa në xhep paratë hyra në makinë.

Këtë herë në kthim sytë e tij më digjnin mbi ballë e brenda kokës, të kuptonin pse doja me çdo kusht ta detyroja t’më tregonte për veten. Por… ndihesha më pak fajtore për xhupin e tij të vjetër.

E prita të premten pa zbritur fare nga makina edhe pse kur doli nga marketi nuk kishte asgjë që tregonte se e dinte që isha aty për të. Do shihja ç’drejtim do merrte e pastaj do i shkoja afër për t’i folur. Erdhi drejt makinës time… ula xhamin.

– Desha vetëm të pimë një kafe, – i thashë.

Hyri pa folur pas meje. Në një fraksion sekonde më shkoi në mend, po sikur të ishte i rrezikshëm? Kudo ka maniakë, hajdutë, të çmendur. Vedosa të ndalojmë diku afër dhe ktheva drejt Starbuksit vetëm 3 minuta më vonë. Zbriti para meje pa folur përsëri dhe më priti të hyj e para.

– Si e pi kafen?

– Të vogël, – tha ai.

Fjala e dytë.

Pritëm t’i merrnim afër njëri- tjetrit si të ishim shokë. Vajza e shërbimit e studioi disa herë pallton time kashmir dhe xhupin e tij, por kjo vetëm më solli një të qeshur gati për të shpërthyer në gojë.

Si unë edhe ai i shtiu vetëm pak qumësht dhe u ulëm. Gjithnjë zgjedh vendet afër dritareve, por këtë herë e zgjodhi ai. Hoqa pallton ndërsa ai qëndroi me xhup dhe me kokën kthyer në anën tjetër, ndërkohë që unë rregullohesha për t’iu ulur përballë.

– A do më tregosh nga je Azis?

– Kenia.

– Sa vite ke që ke ardhur? – vazhdova unë.

– Dy, – bëri ai.

– Ke familje në Kenia?

– Po.

– Fëmijë?

– Prindër.

– Ke dy vjet pa i parë?

– Pesë.

– Pse ku ishe më parë?

– Europë.

– Ku në Europë?

Nuk u përgjigj por më shikoi.

– Më fal, – bëra unë padashje dhe ktheva kafen.

Dora e tij me gishtat e gjatë e të zinj kishte mbetur mbi tavolinë sikur ta kishte harruar aty. Më shikonte në sy sa herë kthente kafen e pastaj shikonte jashtë. Doja të dija më shumë, dukej se s’donte të përgjigjej. Atëherë zgjodha një gjë tjetër.

– Nga Europa më pëlqen shumë Italia. Kam qënë në disa vende, por Italia më pëlqen shumë për njerëzit. Të qeshur e të dashur me të gjithë.

Dhe vazhdova të flas… I tregova për Kaprin, për restorantet, për Milanon, Venecian, për… sikur sapo isha kthyer nga pushimet europiane. Kisha qenë dhjetë vjet më parë. Më dëgjoi e s’bëri asnjë pyetje. I mbaruam kafet. Isha dhe më e mërzitur se më parë.

– Mund të të ndihmoj me ndonjë gjë? – e pyeta duke dalë.

Bëri jo me kokë dhe më zgjati dorën.

– Nuk dëshiron të të çoj diku? – u habita edhe më shumë. Bëri përsëri jo me kokë dhe më hapi derën e makinës.

– Kam qënë në Itali, – tha duke bërë një hap pas dhe u kthye e iku.

Kaloi rrugën duke iu drejtur stacionit të autobusit. Kalova përpara tij e nuk e ktheva më kokën.Një javë nuk shkova në atë market.

Shkova sot. Ishte përsëri shumë ftohtë. Azisi nuk e kishte as kapuçin e as shallin. Ulte ndonjëherë gojën në jakën e xhupit e ecte ngadalë mes makinave duke mbledhur karrocat. E harrova inatin e të gjithë javës me veten. Zbrita dhe iu afrova. Ndaloi me disa karroca para vetes dhe m’u duk sikur ia pashë një buzëqeshje në cep të buzëve. Vetëm m’u duk.

– Më thuaj Azis, a ka ndonjë gjë që mund të bëj për ty?

– Po, – tha, pa m’i ndarë sytë. Prita. – Të më presësh një biletë për në Kenia.

Mbeta. Një biletë për atje duhej të kushtonte goxha para. Kisha menduar t’i blija rroba, xhup shall, çizme, madje një herë kisha menduar edhe të merrja nja dy batanije në shtëpi e t’ia dërgoja por…

– Më sill pasaportën, – i thashë.

Vetë e kisha pyetur. Madje për të dytën herë. Mbase rrogën ua dërgonte prindërve atje, mbase kishte dhe fëmijë edhe pse s’më kishte treguar, mbase kishte edhe ndonjë të sëmurë. S’do më gjente gjë për një biletë. U nisa drejt marketit kur ai e nxori pasaportën nga nje xhep brenda xhupit e ma zgjati. E shikova në dy puset e syve. Dukej shumë i vendosur.

– Për kur e do, – i thashë.

– Sa më parë, –  tha ai dhe i shtyu karrocat drejt vendit të tyre ndërsa unë hyra përsëri në makinë.

Në fillim më befasoi pasaporta. Ai kishte lindur në USA dhe ishte qytetar amerikan. Kishte vula nga aeroporte të ndryshme në të gjithë botën. Nuk doja të kuptoja më shumë. Sigurisht që kishte një arsye, por ç’më duhej më?

Kisha nevojë t’ia bëja vetes tani, jo atij. Sepse nuk doja ta harroja. Sa më shumë t’më digjte aq më shumë do e ndieja. Nga telefoni hyra në fluturimet për Nairobi. Biletat për pas dy ditësh kushtonin 1400 dollarë.  E kërkova me sy. Kishte ndaluar tek kollona e më shihte duke pirë një cigare. Ia dallova që aty si lexoi brenda kokës time. E bëra biletën, në një fletë mbajta shënim numrin e fluturimit dhe oraret. Kishte filluar një stuhi dëbore.

Ia zgjata pa folur të dyja. I mori pa m’i ndarë sytë. Ndejtëm pak në këmbë përballë njëri- tjetrit dhe u ktheva. Nuk doja të bleja më asgjë.

– A mund të pimë një kafe? – Më foli pas shpinës.

– Po të pres në makinë, – i thashë pa e kthyer kokën.

U vonua më shumë se 15 minuta. Gjithë kohën më qëndruan mbi ballë sytë e tij tallës, por nuk doja të ikja. Duhet ta lejoja der në fund.

Asnjëri nuk foli derisa u ulëm në tavolinën e Starbuksit. Pasi më shikoi gjatë pa e kthyer kafen vendosi t’më tregojë.

– Kam ndejtur gjashtë muaj në Itali. Po aq në Francë, po aq në Spanjë. Kam ndejtur një vit në Egjipt, dhe kam ndejtur vetëm dy muaj në Portugali e Angli. Amerikën e kam parë pothuajse të gjithë. Në  këtë qytet erdha përpara një muaji nga ti.

– Nga unë? – Padashje më doli një klithmë.

– Po. – Të pashë një natë në rrugë përpara Grand Central në qytet. Më shikove drejt në sy dhe të ndoqa. Ishe… je shumë e bukur. Fati më ka ndihmuar të njoh gra shumë të bukura. Erdha me trenin që erdhe ti. Tani është koha të shkoj.

Isha mbështetur pas. Një çast mendova të ngrihem e të iki.

– Nga e dije se do të të ndimoja?

– Sepse e kanë bërë të gjitha para teje.

Ndalova para derës së makinës një cast, pastaj e ktheva kokën. Mbante gojën të futur në jakën e xhupit duke më parë. M’i lexoi dhe një herë mendimet…

 Janar, 2019

You might be interested in

Katia-Anita Zela

Anita Zela Emrin e Katias ma tregoi shitësja e panineve në atë kioskën përballë stacionit të trenit. Nuk e pyeta

Shtetrrethimi-Mahmoud Darwich (Palestinë)

in Letërsi/Përkthim/Tharm by

Shtetrrethimi-Mahmoud Darwich (Palestinë)

Këtu, në rrëpirat e bregoreve nga perëndon dielli.

Ku koha ndihet fare bosh.

Pranë vreshtave me hijet ndarë në mes

Njëlloj si të burgosurit

Si të papunët njëlloj

Ne kultivojmë shpresën.

Përktheu: Miranda Içi

You might be interested in

Poezi nga Mahmut Dervish

Poezi nga Mahmut Dervish (Palestinë)   Për dy duart; gurin dhe temjanin. Ahmadit, harruar mes dy fluturash.   Retë ikën

M’u duk vetja si personazh migjenian që nuk shpërndan qymyr por libra-Me shkrimtarin dhe përkthyesin Granit Zela

in Letërsi/Prit deri në pranverë, Bandini! by

Duke pritur për ditë më të mira, ato nuk erdhën kurrë dhe një ditë mora të gjitha kopjet e mbetura të librave të mi, i stivosa në një lëndinë afër shtëpisë time dhe u vura zjarrin. I vetmi trazim që pata në qenien time ishte ai çasti kur flakët përpinë librin tim të ëndrrave rinore me titull “Apokalips”, ku gazetari Albert Vataj kishte shkruar një profeci që nuk u përmbush. Më erdhi keq që do të digjeshin fjalitë: “Granit Zela, vjen në letërsinë shqipe me një libër me poezi. Por jo vetëm kaq, Granit Zela, vjen për të mbetur.” Ndërsa flakët përpinin librat e mi mbaj mend se belbëzoja nervoz fjalinë e ndryshuar të Bertit. “Granit Zela vjen në letërsinë shqipe. Por jo vetëm kaq. Granit Zela vjen për t’u djegur!”- Granit Zela

Arlinda Guma: Cilat janë vështirësitë që hasin shkrimtarët shqiptarë gjatë dy dhjetëvjeçarëve të fundit?

Granit Zela: Po ju sjell përvojën time vetjake dhe gjykoni vetë.

Librin e parë me poezi e kam botuar kur isha në vitin e fundit të studimeve universitare në vitin 2001. Për botimin e tij kam paguar gjashtëdhjetë mijë lekë të reja, të cilat m’i dërgoi vëllai im emigrant në Greqi. Asokohe botimi me pagesë ka qenë standard i kohës. Pas botimit kuptova që e kisha menduar gabim që shtëpia botuese e shpërndan librin. Duhej ta shpërndaja vetë. I ngazëllyer që kisha botuar librin tim të parë me të cilin mendoja asokohe do të hyja në antologjinë e letërsisë shqipe, i futa 500 kopjet e tij në bagazhin e një taksie (normalisht me pagesë) dhe e e dërgova në shtëpi. Një ditë mora ca libra dhe thashë t’i shpërndaj në libraritë e Tiranës. Të them të drejtën u zhgënjeva kur mora vesh se nuk pranonin libra me poezi. Një kioskë librash përballë Kuvendit m’i mori tre kopje sepse kisha vite që blija libra aty por dy librari nuk m’i pranuan. U shkurajova shumë. Nuk vijova më tej. Për më tepër më erdhi turp nga vetja që kisha dalë të shpërndaja librat e mi. M’u duk vetja si personazh migjenian që nuk shpërndan qymyr por libra. Ndaj dhe shumë kopje ua shpërndava shkrimtarëve të njohur që shihja ndokund rrugës dhe ua falja.

Edhe kështu nuk vazhdoi gjatë se një shkrimtar nuk ma mori librin. Isha diku afër sheshit Skënderbej, dhe iu afrova. -Përshëndetje, – i thashë. Kam një libër për ju si dhur… atë, – kur ai u largua si i trembur ndërsa nxora nga çanta librin me titullin “Apokalips”. – Jo, jo, jo libër, nuk dua!” – reagoi ai menjëherë sikur të kisha nxjerrë një kobure. E mirëkuptova por mbeta i habitur. Ndjeva mirënjohje për ata shkrimtarë që ishin treguar dashamirës duk e pranuar librin tim. Mund ta kishin lexuar por edhe nëse e kishin hedhur tek kazani më i afërt i plehrave, ata treguan solidaritet ndaj meje si poet i ri duke mos u trembur aspak nga libri im.

Për mua letërsia ishte investim jete ndaj dhe kam botuar me paratë e mia edhe në vitin 2001 një libër me tregime, në 2003 një libër me poezi, në 2006 një roman, në 2008 një libër me ese dhe në 2013 dy libra me ese. Këto libra i kam botuar me paratë e mia dhe mendoj se u kam paguar shtëpive botuese (le të quajmë “shtëpia botuese” shtrypshkronjat që kanë logon e shtëpisë botuese) besoj diku afër katër ose pesë milonë lekë të vjetra në një hark kohor 2001-2013.

Për sa i përket botimit jam betuar shumë herë se nuk do të botoja, se nuk kishte kuptim, por tani që e mendoj them se djalli i letërsisë më kishte pushtuar dhe e kam bërë një çmenduri të tillë. Për sa i përket shpërndarjes, suksesin më të madh e kam pasur me romanin “Dodona”, shumicën e të cilit e fala pas promovimit tek Lidhja e Shkrimtarëve. Nuk diskutohet që në fund kisha përgatitur edhe një tryezë modeste me pije jo alkoololike, si tip koktejli, me paratë e mia. Por për sallën nuk pagova.  Dy libra, një me ese dhe një me poezi i kam botuar në 2011 nga 40 kopje, me çmim shumë të lirë.  Asokohe ngushëllohesha që edhe Uollt Uitmani me 40 kopje e ka botuar librin “Fije bari” prandaj…

Megjithatë, jam krenar që nga viti 2013 ia kam dalë të mos botoj libra. Duke punuar në mënyrë sistematike me veten kam arritur ta vë nën kontroll atë dëshirën e marrë që atë që kam shkruar ta shoh në një libër. Në këtë vit, në vitin 2013, bëra një bilanc të jetës time si shkrimtar nga provinca ardhur me banim në Tiranën e elitës së kombit, dhe kuptova se si shkrimtar  kisha shumë defekte në aftësitë e shpërndarjes së  librit dhe nuk kishte më hapësirë në shtëpi se ku të vendosja librat e mia të botuar gjatë një dekade. Duke pritur për ditë më të mira, ato nuk erdhën kurrë dhe një ditë mora të gjitha kopjet e mbetura të librave të tim, i stivosa në një lëndinë afër shtëpisë time dhe u vura zjarrin. Mbaj mend se asaj kohe isha i shqetësuar mos tymi i zi që nxirrnin librat e mi shqetësonin komshiun që kishte shtëpinë trekatëshe afër lëndinës. Nuk kisha çfarë të bëja. Kishin kaluar dhjetë vjet në pritje të lexuesit që nuk ishte shfaqur kurrë. Kisha dështuar si shkrimtar dhe nuk kisha ndonjë peng që po digjja librat e mi. I vetmi trazim që pata në qenien time ishte ai çasti kur flakët përpinë librin tim të ëndrrave rinore me titull “Apokalips”, ku gazetari Albert Vataj kishte shkruar një profeci që nuk u përmbush. Më erdhi keq që do të digjeshin fjalitë: “Granit Zela, vjen në letërsinë shqipe me një libër me poezi. Por jo vetëm kaq, Granit Zela, vjen për të mbetur.” Ndërsa flakët përpinin librat e mi mbaj mend se belbëzoja nervoz fjalinë e ndryshuar të Bertit. “Granit Zela vjen në letërsinë shqipe. Por jo vetëm kaq. Granit Zela vjen për t’u djegur!”

Arlinda Guma: A ndihet i përfaqësuari shkrimtari shqiptar në jetën kulturore?

Granit Zela: Mund të them a jam ndjerë i vlerësuar në jetën letrare në dhjetëvjetëshin e fundit. Në vitet kur botoja libra, kam pritur se mos më përmendej emri në konkurset e Ministrisë së Kulturës. Duke pritur vit pas viti ndonjë lajm se mos emri im përmendej ndonjëherë u ktheva në kronikan të shkrimeve që bënin shkrimtarët e Shqipërisë për çmimet skandaloze që janë dhënë nga kjo Ministri, për letërsinë. Në një shkrim me titull “Çmimet Kombëtare të Letërsisë dhe hauret e avgjisë” kam cituar 13 shkrimtarë të njohur, 5 prej të cilëve fitues të çmimeve të dhëna nga Ministria e Kulturës, të cilët e denoncojnë si çmim tarafesh dhe klanesh.

Mendoj se nuk ka mënyrë më shkatërruese për një çmim letrar se sa demaskimi nga vetë fituesit e tij. Por lista nuk ishte shterruese. Aty nuk kam përfshirë shkrimet e gazetarëve të kulturës. As nuk kam cituar ish anëtaren e jurisë së këtij çmimi; Mirela Kumbaro, e cila pasi u bë ministre tha se: “skemat e ndryshme të çmimeve që fryheshin a tkurreshin, përveç vullneteve të mira për të kënaqur sa më shumë autorë, botues a studiues, përveç sikleteve për të bërë qoka, përveç hatërngeljeve të vogla dhe inateve të mëdha, përveç dëshirës që edhe cilësia letrare të mos mbetej pa u treguar, përveç ndërhyrjeve politike që veç punë kanë prishur, tregonin se sa e vështirë është të japësh çmime në funksion të një kritike profesioniste”. Kumbaro nuk është e vetmja ish-anëtare e një prej jurive të ministrisë që e ka pranuar këtë. Nuk kam cituar as Moikom Zeqon që është shprehur se “Në juri kanë qenë emra të kulturës mesatare, që iu kanë dhënë çmime shkrimtarëve mesatar. Kjo përbën krim estetik dhe dëmton letërsinë e vërtetë.”. Por aty nuk sjell në vëmendje një reagim të siqnertë të Akademik Ali Aliut, i cili u shpreh i revoltuar në një gazetë kombëtare për përvojën e tij të hidhur si anëtar i kësaj jurie (2012). Sipas tij kishte qenë e papranueshme që anëtar jurie ishte edhe një nëpunës i Ministrisë. Mbledhja e jurisë ishte bërë në një nga lokalet e ministrisë, e shoqja e fituesit të çmimit kombëtar ishte në kabinetin e ministrit. Në mënyrë indirekte i vinin porosi prej njërit dhe tjetrit, nga të ministrisë apo të jurisë, duke krijuar një atmosferë skandaloze. Aliu u shpreh se ishte i shqetësuar, madje “i nginjur, aq i mbushur..” sepse vendimet e jurisë viteve të fundit nuk bindinin kurrkënd, sidmos me çmimin e madh. “Mua nuk më habit nëse kjo ndodh në Kumanovë apo në një provincë, por që të ndodh në qendër, që të ndodhin deformime të kësaj natyre që të fitojnë grupe tarafe… U zhgënjeva. Për mua është një çrregullim shumë i madh, kaos vlerash, por më së shumti këto janë çrregullime morale,” – u shpreh Akademiku Aliu duke bojkotuar ceremoninë e ndarjes së çmimeve ku kishte qenë anëtar jurie.

Personalisht nuk kam patur fat me çmimet letrare. Nuk kam fituar asnjëherë çmimin letrar të Ministrisë së Kulturës në Shqipërisë, çmimin letrar të Ministrisë së Kuluturës në Kosovë, çmimin letrar të Shoqatës së Botuesve të Shqipërisë  në Panairin e  Librit në Tiranë, çmimin letrar të Shoqatës së Botuesve të Kosovës dhe Panairit të Librit në Prishtinë, çmimin Netët korçare të poezisë, çmimin në Festivali i Poezisë Mbarëkombëtare “Muza Poetike Budiane”, çmimin “Ora e Madhe letrare “Flaka e Janarit” në Gjilan, Çmimin “Kadare” në UET,  çmimin në aktivitetet “Takimet Poetike të Karadakut”, në Kumanovë të Maqedonisë, çmimin letrare të PEN Albania, çmimin “Ora e Muzës-Lissus” në Lezhë, çmimin “Ora Letrare e Tahir Deskut” nën patronazhin e kryetarit të komunës së Klinës, çmimin letrar të Revista letrare “Obelisk”, çmimin e manifestimi letrar “Peja Poetike”, Kosovë, çmimin “Esad Mekuli” LSHA të Kosovës,  çmimin letrar të festivalit poetik “Promenadë mërgimtare”  Prishtinë. Nuk ka fituar asnjëherë çmim në Festivalin Ndërkombëtar të Poezisë “Ditët e Naimit,”Tetovë, çmimin “Rexhai Surroi”, çmim të Akademisë “Kult”, çmim të Akademisë së Shkencave të Shqipërisë dhe Kosovës, çmimin letrar të takimit ndërkombëtar letrar “Azem Shkreli”, Pejë, çmimin letrar të mitingjeve të poezisë në Gjakovë, (54 mitingje deri tani), çmimin letrar të Lidhjes së  Poetёve, Shkrimtarёve dhe Artistёve “Pegasi” Kosova, çmimin në manifestimin letrat ndërkombëtar “Takimet letrare strugane.

Në këtë oqean shqiptar çmimesh letrare, anëtarët e jurisë janë poetë, studiues, mësues letërsie, doktorë shkencash, gazetarë të kulturës, nëpunës ministrie, kritikë, deputetë, drejtorë shtëpish botuese, punënonjës të arsimit dhe kulturës, ministra, bukinistë, bibliotekarë, kritikë arti, përkthyes, drejtorë të Trashëgimisë Kulturore, prozatorë, publicistë, redaktorë librash, botues, pedagogë të letërsisë, kryetarë klubesh shkrimtarësh, anëtarë akademish fantazëm online, drejtues bashkish.

Jam dakord me mendimin e Akademik Ali Aliut që çmimet letrare që jepen në periferi janë ku e ku më të sinqerta, dhe të besueshme se ato që jepen në qendër. Ka shumë poshtërsi dhe intrigë në çmimet që jepen në Tiranë. Unë përveçse fitues i një çmimi të një organizate të vdekur shkrimtarësh, jam edhe fitues i një çmimi letrar të dhënë nga një drejtori e aktiviteteve kulturore të Ministrisë së Mbrojtjes. Ruaj një kujtim të bukur gjatë ceremonies, pasi lexova në shoqërimin e orkestrës një fragment nga novela në dorëshkrim. Edhe kjo drejtori nuk ekziston më.

I vetmi motor nxitës për të ecur përpara ka qenë botimi në gazetën letrare “Fjala” të Agron Tufës dhe pastaj në periodikët e tjerë kulturorë që shfaqeshin, jetonin disa vite dhe zhdukeshin. Agroni më ka shkruar parathënien e librit tim të dytë me poezi dhe më ka botuar shumë ese si editoriale në faqe të parë, dhe kjo më ka dhënë krahë për disa vite. Më pas jam angazhuar në këtë mënyrë me përkthime dhe shkrime origjinale tek revista “Mehr Licht”. Botimi tek periodikët letrarë më ka bërë të ndihem shkrimtar që botohet dhe lexohet. Fatkeqësisht pjesa më e madhe e gazetave dhe revistave kulturore gjatë dhjetë viteve të fundit e kanë pasur jetën e e shkurtër dhe kanë qenë fryt i sakrificave individuale që kanë bërë botuesit e tyre.

Arlinda Guma: Çfarë bën botuesi shqiptar për ta nxjerrë në pah punë e shkrimtarit?

Granit Zela: Në botën shqiptare ka afërsisht 100 shtëpi botuese. Numërohen me gishta dhe meritojnë respekt dhe nder një grusht shtëpish botuese që e meritojnë një emër të tillë. Pjesa më e madhe e tyre janë Dhoma Tregtie, organizime familjarësh që botojnë me pagesë me qindra libra në vit, më së shumti pa redaktorë, etj, etj. Janë plaçkitës të shkrimtarëve. Jo se u botojnë librat kundrejt pagesës por edhe kur ua botojnë nuk janë të ndershëm në marrëdhënien që ndërtojnë me ta. Nuk lidhin kontrata botimi, nuk dihet kurrë sa kopje të librit botojnë, sa shesin. Marrëdhënia e shkrimtarit me botuesin është ajo e skllavit me padronin. Shkrimtari duhet t’i jetë mirënjohës ngaqë po e boton, të mos ndihet i lënduar nëse botuesi thekson që ai nuk shitet, nëse kërkon të marrë le të themi vlerën materiale të një shpërblimi letrar, etj. Por sërish, ato pak shtëpi botuese që nuk notojnë në këtë moçal, më së pari moral, meritojnë lëvdatat që bëjnë detyrën që u takon. Për fat të mirë, një pjesë e tyre janë bërë të fuqishme dhe gjithë “muskuj” dhe për fat të keq shkrimtarët përballë tyre janë “të ligur” “skeletikë.” Në përgjithësi, maksimumi që bën pjesa më e madhe e 100 Shtëpive Botuese është një takim promovues në Panairin e Librit. Përjashtime ka sigurisht. Shumica këtë bën.

You might be interested in

JETA NDЁRSA TI PRET-Wisława Szymborska

in Letërsi/Përkthim/Tharm by

JETA NDЁRSA TI PRET-Wisława Szymborska

Jeta ndërsa ti pret
Një shfaqje pa prova.
Trupi pa ndryshime.
Koka pa pre-meditime.
Nuk di asgjë për rolin që luaj.
Di vetëm që është imi. Nuk mund ta ndërroj.
Më duhet të kuptoj menjëherë
Ç’ pjesë është.
E papërgatitur për privilegjin e të jetuarit
mezi i pergjigjem ritmit që kërkon veprimi.
Improvizoj, edhe pse e urrej improvizimin.
Në injorancën time pengohem në çdo hap.
Nuk mund t’i fsheh të pasofistikuarat sjelljet e mia.
Instinktet e mia janë për histrionikë* të lumtur.
Skenëfrika më shërben për justifikime, gjë që më lë edhe më të poshtëruar. 
Rrethanat lehtësuese më duken mizore.
Fjalët e impulset nuk merren mrapsht,
yjet që kurrë nuk do të numërohen,
karakteri si një mushama që mbërthet tek ikën me vrap
rezultate të mëshirshme të kësaj papritshmërie.
Sikur të bëja veç një provë një të mërkurë më parë,
ose të mund të përsëritej veç një e enjte e shkuar!
Por ja e premtja me një skenar që kurrë nuk e kam parë.
A është e drejtë, pyes
(me zë paksa te ngjirur,
se fytin dot nuk e pastrova pas kuintash).
Do të gabonit nëse mendoni që është veçse një pyetësor i nxituar 
I plotësuar në një strehëz të përkohëshme. Oh, jo…
Qëndroj në këtë skenë dhe ndiej sa e fortë është.
Shenjat që më bëhen çuditërisht të sakta.
Dyshemeja rrotulluese gjithmonë ka egzistuar 
Galaktikat më të largëta janë të gjalla.
E padyshim, kjo, duhet të jetë premiera.

Dhe çfarëdo që bëj 
do të kujtohet përgjithnjë si diçka që kam bërë…

Përktheu: Miranda Shehu-Xhilaga
*histrionic – qëndrim, sjellje melodramatike aktoriale; aktor

“Kur Wisława Szymborska u nderua me Çmimin Nobel në Letërsi, në vitin 1996, komisioni e cilësoi atë “Mozartin e Poezisë” – por, duke patur frikë se ky vlerësim mund të mohonte dimensionin unik të poezisë së saj, shtoi se kjo poezi gjithashtu mbart “diçka nga tërbimi i Bethovenit”.

Shpesh mendoj se ajo nuk është asgjë më pak se Bach, magjistari suprem i shpirtit njerëzor”

Maria Popova

You might be interested in

Uji–Wislawa Szymborska

Uji–Wislawa Szymborska Një pikëz ujë ra mbi dorën time, nga Gangu dhe Nili, nga bryma që u ngjit në qiell,

Si ta përballosh autoritarizmin

Një vizitë në shtëpinë e një poeteje në Kraków më sjell ndërmend mësimet e disidentëve të Evropës Lindore. Adam Gopnik

GJURI I JANARIT-Arben Velo

GJURI I JANARIT-Arben Velo Gjuri i nënës sime,është janar,theu kockat,në oborrin ku rreh dielli.Nga flokët e bardhë,i ranë sytë si

1 … 162 163 164 165 166 … 191
Go to Top