Author

Admin - page 3

Admin has 556 articles published.

Të zbulojmë Henri Michaux-në/André Gide

in Letërsi by

 Më 21 maj 1941, në Nice, Legjioni Francez i Veteranëve të Luftës nuk e lejoi André Gide-in të mbante një konferencë për poetin Henri Michaux. Tekstin e kësaj konference Gide e botoi në korrik si libër më vete. Në këtë libër ai ka ruajtur stilin e kuvendimit dhe na njeh, nëpërmjet citimesh të shumta, me artin e Michaux-së

   André Gide

  Të dashur miq,

Kam kënaqësinë të ndodhem sonte me ju; por shpresoj të mos prisni prej meje konsiderata rreth situatës europiane, apo rreth detyrës që kemi sot të gjithë bashkë e çdokush prej nesh. Mendova se do më lejonit t’ju flisja sonte “sikur të mos kish ndodhur asgjë” e që do gjenim ca rehati duke u ndalur në një zonë të mendjes që nuk e ka trazuar lufta e nuk e kanë kapur dot as shtrëngesat, as gjëmat. Nëse zgjodha si temë të kësaj bisede poetin Henri Michaux, e bëra këtë ngaqë mendova se ndoshta disa prej jush nuk e njohin ende; ngaqë Michaux, gjithë duke qenë një produkt i epokës sonë aq karakteristik sa askush tjetër, ka ditur të mbetet krejtësisht joaktual. Mund të flasim për të përgjatë një ore, pa patur frikë se mos cekim, qoftë edhe me skajin e mendimit, asnjë nga çështjet që na shqetësojnë. Kjo që po ju propozoj është si një çlodhje.
Zgjodha Michaux-në edhe për arsye të tjera: nuk më duket as interesante, as e dobishme të flasim për ata për të cilët flet tashmë gjithë bota; për ata që janë në rend të ditës. Michaux është një vetmitar, një i tërhequr. Nëse janë të shumtë tashmë ata që e duan e që e admirojnë, të paktën, me sa di unë, ai nuk ka qenë kurrë deri më sot objekt i ndonjë konference; por edhe artikujt e kritikëve mbi veprën e tij nuk është se kanë gëluar. Po i ndodh siç i ndodhte, në kohën e vet, Rimbaud-së, Lautréamont-it, Verlaine-it, Apollinaire-it e, madje, pak më herët, Baudelaire-it. Mirëpo, s’ka gjë më dehëse se të zbulosh; asgjë, në mos kumtimi i zbulimit tënd. Me kusht, ama, që zbulimi të jetë i rëndësishëm. Por kësaj s’ia kam merakun. Nëse do mburresha me diçka, ky është fakti që nuk jam gabuar shpesh në zgjedhjet e mia. Më kujtohet ajo kohë, kaq e largët tashmë, kur i prezantoja Mallarmé-së dhe disa miqve simbolistë, libërthin që sapo kish botuar në Orthez, në këtë qytezë të Pirenejve, një poet i vogël province. Ai quhej Francis Jammes… Jam ende krenar që isha i pari, besoj, që bëra publike vlerën e Jules Romains-it, e më pas të Giraudoux-së, lidhur me librat e tyre të parë. Këta patën mirësinë të mos e harrojnë këtë… Do kisha dashur të bëja rolin e pionierit edhe për romancierin tonë të madh Simenon dhe s’gjej ngushëllim që Thérive u tregua më i shkathët. Pra, lidhur me Michaux-në, ju siguroj: nëse vij t’ju flas për të, dijeni se ia vlen përnjëmend, – dhe jo për arsye të dashurisë për të, që është e gjallë por krejt e vonshme; dhe as ngaqë, si shumë prej jush, edhe si unë, Michaux është strehuar në këto anë, në krahinën fqinje. Nuk ka detyrë më të këndshme për t’u përmbushur nga dikush më i moshuar, sesa të bëjë të njohur dikë më të ri.
Para se të depërtoj në veprën e tij, do të doja t’ju paraqes njeriun. Michaux nuk është më tepër se dyzet vjeç. Mësimet e para i mori te Jezuitët, në Belgjikë. Me t’i mbaruar ato, “dëshira për të parë botë me sy dhe gjendja e paqetë shpirtërore”, siç thotë La Fontaine-i, e bënë të angazhohej si muço. U nis me anije për në Amerikën Ekuatoriale. Do provojë frutat ekzotike dhe, në vijim, do mbajë për vendet e largëta një nostalgji të patundur. Pas kthimit në vendlindje, mendon veçse për t’u rinisur. Para se të lerë Amsterdamin, ai shkruan:

Ah! kjo ftohmë, duhet të mbështillesh në vete, më saktë të rrafshohesh, që t’i bësh ballë mirë.
Ai që forcën e vet më të madhe e ka të përqendruar në kokë, në zemër, në kraharor, në krahë, nuk është bërë për këtë vend, nuk kam veshje për këtë ftohmë – ende jo aq homogjene… Dhe ajo fushë e djeshme flamande! S’mund ta shohësh pa dyshuar për gjithçka. Ato shtëpi të ulta që s’kanë guxuar të hedhin një kat drejt qiellit, pastaj krejt papritmas ia nis në erë një kambanë e lartë kishe, a thua se vetëm kjo qenka e lartër tek njeriu, sikur veç kjo paskësh fat të lartohej. [Nga libri Ecuador]

Por kjo nostalgji e thellë nuk do ta lëshojë për asnjë çast gjatë udhëtimit. Në det, ai shkruan, disa ditë më vonë:

Është e jashtëzakontë se si ky planet i mallkuar me këtë pako gjë që ka, të mund të jetë kaq i mërzitshëm. Ka ca rajone ku ai është i qethur nga çdo lloj surprize, saqë pyet veten se cili është vendi ynë i vërtetë dhe se e ç’Globi tjetër qenkemi kjo periferi mjerane. [Nga libri Ecuador]

Ecuador (1927), njëri nga librat e parë të tij, është një lloj ditari kuverte, blloku udhëtimesh, në të cilin shënimet rreth vendeve të përshkuar, përsiatjet më të larmishme e më trillane, alternohen nganjëherë me poezi. Ja ç’shënon ai, ende në kuvertën e Boskoop-it, anijes që e shpie përtej-detit:

Të thuash që ndoshta na kanë parë të kalojmë njëzet e pesë milionë peshq, Boskoop, që kanë parë kallumën tënde idiote, një Zot e di ç’kanë menduar, për të përmendur vetëm të rriturit. Po kishte edhe alga, pranë të cilave kaluam, e plot të tjera. Ndërsa ne nuk ditëm asgjë, nuk pamë asgjë, as edhe një të vetme, asgjë.
Boskoop! Qorr i madh që përshkon Atlantikun. S’do kish ndryshim sikur të ishim brenda një thesi.          
Ndaj dhe shumë anije përfundojnë në fund të ujit. E meritojnë.
Paskemi përshkuar 4000 milje dhe s’paskemi parë asgjë. Pak dallgëzim, ndonjë dallgëzim i madh, ca stërkala, ca dallgë që vrundullojnë, shkulme uji mbi bash, shumë-shumë ndonjë shtrëngatë dhe ca peshq fluturues; me një fjalë: asgjë! Asgjë!
Në më pak se pesëdhjetë vjet të gjitha anijet do pajisen me aparatura që ju lidhin me mjedisin detar, që është nëndetar…
Po të isha hotelist, do t’i bëja dhomat nën ujë; ç’gurgullimë do bëhej, rrahje të sedefta bishtash përmes algave ëndërrimtare. [Ecuador]

Dhe tashmë këto fraza ju japin njëfarë ideje mbi mënyrën tejet të veçantë të mendimit me të cilën, nëpërmjet sinqeritetit, hidhet pa reshtur Michaux-i jashtë rutinës së konvencioneve, të të mësuarit përmendsh. Ndijim qoftë apo mendim, ai e ndjek, pa vramendjen mos duket i çuditshëm, bizarr a, madje, tuhaf. Ai e vijon dhe, si merimanga, varet atje në një fill mëndafshi, duke e lënë veten të rrëmbehet nga fryma poetike, as ai s’e di ku, me një braktisje të krejt qenies së vet, që na kujton atë që thotë Nietzsche-ja se: të sinqertë plotësisht jemi vetëm në ëndrrat tona.
Cilido qoftë autori, sado i vështirë qoftë ai, e pastë emrin Rabelais, Maurice Scève a Dante, apo, më afër nesh: Rimbaud, Lautréamont, Mallarmé a Joyce, është gjithmonë nga ana njerëzore, më përgjithësisht njerëzore që duhet t’i qasemi. Një ishull nuk na shfaqet pothuajse asnjëherë me shkëmbishte nga të gjitha anët. Sado e lartë qoftë një majë, bjerini rrotull dhe keni për të gjetur një shpat jo dhe aq të thepisur nga mund të orvatet ngjitja. Dhe me të mbërritur në majë, do kuptoni detajin dhe tërësinë e asaj çka ju trembte në fillim. Shpatet e pingult duhet t’i shohësh nga sipër. Kur u qëndrojmë te këmbët, na shkurajojnë.
Do marr guximin t’ju paraqes pak më vonë disa anë skajshmërisht të habitshme të Michaux-së; për momentin, po i biem rrotull. Dhe para se ta lëmë këtë libër të parë: Ecuador, le të lexojmë edhe këtë pasazh të shkurtër, kaq zbulues:

Një letër, këtë mëngjes. Më shkruan: “Do t’ju marrë malli për Ekuatorin dhe indianët! Kam parë të tillë (prej dylli) në një muze të Berlinit. Ç’poezi mbajnë përbrenda!”
E kisha thënë që i urreja indianët. Jo, duhet të bëj udhëtarin inteligjent, amatorin e ekzotizmit. “Kam këtu një minierë!” Po unë i urrej indianët, them. Të jesh qytetar i tokës. Qytetar! Po toka! “Indian”, “indian”, doni të më çmeritni me këtë. Një indian, një njeri me një fjalë! Një njeri si gjithë të tjerët, i kujdesshëm, i palëvizur, që s’arrin kurrkund, që nuk kërkon, njeriu “ja ashtu”. (Edhe sikur ta zëmë se kam për t’u mësuar, prapë më vjen plasja). Këta njerëz nuk kanë shenjtorë, pastaj, si të merrem vesh me njerëz të metë?
Dhe për ta mbyllur njëherë e mirë: Njerëzit që nuk më ndihmojnë të përkryhem: Zero.

Le të përpiqemi të përforcojmë misterin e Michaux-së dhe të bindemi fillimisht që edhe çuditëria e tij mbetet njerëzore; më e rëndësishmja është ta kontaktojmë atë. Për këtë do na ndihmojë, më shumë se çdo gjë tjetër, një libër tjetër nga të tijtë; ndaj po e lëmë Ecuador-in, duke lënë mënjanë shumë faqe aq të këndshme, përsiatje bizarre, të papritura, të bukura dhe, si syri i atyre femrave për të cilat fliste Baudelaire-i, “me çiltërinë që të habit”. Ai libër, ku Michaux na jep, si të thuash, hyrjen në vetvete, është i vitit 1930, d.m.th. që Michaux e shkroi gjatë kthimit nga një udhëtim i dytë në Amerikë, nga ai udhëtim që e rrëfen tek Ecuador-i.
Me titullin “Mes Propriétés”, gjejmë të mbledhura ca lloje poezish në prozë, të vetmet, me sa di unë, ku autori do të flasë drejtpërsëdrejti për veten, por do ta shikoni në ç’mënyrë të çuditshme. Në vijim, ai do ta gjykojë të hijshme ta braktisë veten krejtësisht dhe do na japë vetëm faqe ku ai vetë do mungojë – do doja të shtoj: në dukje, sepse këto faqe janë ndër më vetjaket dhe sapo ne, falë poezive të Mes Propriétés, të kemi gjetur Michaux-në, do mund ta ritakojmë në poezitë më bizarre e, si të thuash, më të largëtat prej nesh dhe atij vetë. Le të marrim fillimisht ato ku ai hapet, nuk mban gjë brenda. Ah! ç’mënyrë të çuditshme që ka për t’u hapur!…
Të lexojmë, për shembull, “Një rreckë”:

Rrallë në jetë kam takuar njerëz që, si unë, të kishin çdo çast nevojë për t’u fryrë.
Nuk më ftojnë më nëpër botë. Pas një apo dy orësh (ku dëshmoj një qëndrim së paku njëlloj me mesataren), ja tek zhubravitem. Vithisem, pothuajse nuk ekzistoj më, xhaketa më bëhet petë mbi pantallonat petashuqe.
Atëherë, personat e pranishëm nisin të merren me lojëra të përbashkëta. Shkojnë shpejt të gjejnë atë që u duhet. Dikush më përshkon me heshtë a me ndonjë kordhë. (Për fat të keq, s’ka apartament ku të mos gjesh kordha.) Një tjetër më jep ca goditje topuzi të hareshme me një shishe vere mozele, apo me një nga ato dylitroshet e njohura të chiantit; një femër e këndshme më qëllon keqaz me takat e saj të larta; ka një të qeshur të hollë që ndiqet me interes dhe një fustan që përkundet lehtazi. Të gjithë janë plot gjallëri.
Megjithatë, ja tek fryhem sërish. Shpejt e shpejt i fshij rrobat me dorë dhe largohem i pakënaqur. Dhe gjithë dynjaja shkulet së qeshuri prapa derës.
Njerëz si puna ime është më mirë të rrojnë si eremitë.

Nga këto lloj poezish në prozë që ai i ka përmbledhur në librin e titulluar La Nuit remue, është njëra që më duket pothuajse konfidenciale. Ajo ka titullin: Mes propriétés (çifligjet e mia). Kjo është shumë më e gjatë se gjithë të tjerat, ndaj do t’ju lexoj prej saj vetëm disa fragmente:

… I humbur krejt në planet, vajtoj për çifligjet e mia që nuk janë asgjë, por që sidoqoftë përfaqësojnë një truall familjar dhe nuk më japin atë përshtypje të absurdit që e ndesh ngado.
Kaloj javë të tëra në kërkim të truallit tim, i poshtëruar, i vetëm; në çaste si këto mund të më shajnë si t’u teket.
E mbaj veten vetëm falë bindjes se është e pamundur të mos e gjej truallin tim dhe, në fakt, herët a vonë, ja tek e gjej!
Ç’lumturi të gjendesh në truallin tënd! Ka aty një atmosferë që s’e gjen kund tjetër. Kanë ndodhur ca ndryshime, kam përshtypjen se është pak më i hepuar, pak më i lagësht, por dheu, ama, është po ai.
Ndofta s’ka patur kurrë korrje të bollshme. Por ky dhé, ç’t’ju them, më thotë shumë… Është tamam trualli im. S’e shpjegoj dot këtë, por që ta ngatërroj me një tjetër do ishte njëlloj si të ngatërroja veten me dikë tjetër, dhe kjo është e pamundur.
Është trualli im dhe unë; pastaj është i huaji.
Ndonjëherë lë takim me një mike të vjetër. Toni i bisedës bëhet sakaq i dhimbshëm. Atëherë nisem befas drejt çifligut tim… Atje ndihem rehat; kjo ndjenjë zgjat disa çaste, pastaj për mirësjellje rikthehem pranë gruas së re dhe buzëqesh. Por kjo buzëqeshje ka një cilësi të tillë që… ajo ikën duke përplasur derën. Ja, kësisoj ndodhin gjërat midis meje dhe mikes sime. Dhe kjo ndodh rregullisht.
Do bënim mirë të ndaheshim njëherë e mirë. Po të kisha çifligje të mëdha e të begata, sigurisht që do ta lija. Por siç paraqiten gjërat sot, ia vlen më mirë të pres edhe ca.
T’i kthehemi truallit. Po flisja për dëshpërimin. Por jo, përkundrazi, një truall të mbush me shpresë. Mbi të mund të ndërtosh, dhe do ndërtoj. Tani jam i sigurt për këtë. Shpëtova. Kam një bazë.

Trualli im është ende kënetor, vërtet. Por do ta thaj dalëngadalë dhe mbasi të forcohet mirë, do vendos aty një familje punëtorësh.
Do jetë kollaj të ecet mbi truallin tim. Do shihet çdo gjë që do bëj në të. Familjen e kam shumë të madhe. Keni për të parë nga të gjithë tipat, por akoma s’e kam treguar.

Ah! kjo do ma revolucionojë jetën.
Mamaja gjithmonë ma ka taksur që do mbetesha një mjeran dhe një hiç. Bukur fort. Deri te trualli ajo ka të drejtë; mbas truallit do ta shohim.
Kisha qenë turpi i prindërve, por do ta shohim, mandej do jem i lumtur. Do kem gjithmonë shoqëri të panumërt. Ju e dini, nganjëherë kam qenë krejt i vetëm. [La Nuit remue]

Nga këto fragmente që ju lexova, lashë mënjanë, aty-këtu, ndonjë frazë… paksa paturpësisht, nga frika se mos ju mbyste një fantazi që rrezikon të duket e tepruar. Por a nuk mjaftojnë vallë, për të rivendosur kontaktin, disa thirrma, si kjo me të cilën mbaron ky tekst: “Ju e dini, nganjëherë kam qenë krejt i vetëm”, për të na bërë të ndiejmë sërish, te vegimtari prestigjioz, te shpikësi i imazheve që do t’ju tregoj pas pak, një njeri që gulçon, që jeton, që vuan, një njeri pra, si ju dhe si unë? Dëgjoni edhe këtë frazë patetike:

Miqtë u qepeshin më kot duke i lutur, duke e mbushur vendin me një vajtim të tillë sa do besonim se gjendeshim në tokë. [La Nuit remue]

Por duket se një lloj skrupulli prej artisti e fton Michaux-në ta fshehë këtë njeri gjithnjë e më shumë. Ai zhduket. S’është më veçse vegim, ndërmendje e çuditshme, herë tejet e bukur, herë shqetësuese deri në ankth. Se si bëhet ky kalim, do ta shikojmë në disa poezi, e sidomos tek ajo që titullohet: “Përtacia”.
Uroj t’u kushtoni këtyre teksteve gjithë vëmendjen që meritojnë; një vëmendje që nuk është vetëm ajo e inteligjencës, por edhe ajo lloj vëmendjeje muzikore që di të njohë saktësinë e një intonacioni; një vëmendje që ju bën të mundur të vlerësoni përsosurinë e këtyre poezive të shkurtra, masën, dozën e hollë të ironisë, emocionit, të asaj nuk di çfarë që na prek në një cep të fshehtë të zemrës e që, si kënga e zogut për të cilën flet Rimbaud, “ju ndal e ju bën të skuqeni”. Dëgjoni:

PËRTACIA

Shpirti e adhuron notin.
Për të notuar shtrihesh barkaz. Shpirti del vendit dhe ikën. Ikën duke notuar. (Nëse shpirti juaj ikën kur rrini në këmbë, ose ulur, ose gjunjëthyer, ose mbi bërryla, për çdo pozicion trupor të ndryshëm shpirti do të ikë me një ecje dhe një formë të ndryshme, që do ta them më vonë.)
Shpesh thonë se ai fluturon. Por nuk është kjo. Shpirti noton. Dhe noton si gjarpërinjtë dhe ngjalat, asnjëherë ndryshe.
Shumë njerëz kanë kështu një shpirt që e adhuron notin. Në mënyrë vulgare i quajnë përtacë. Kur shpirti, përmes barkut, e lë trupin për të notuar, atëherë prodhohet një çlirim i tillë i nuk di çfarë gjëje, një braktisje, një kënaqësi, një lehtësim aq intim.
Shpirti shkon të notojë nëpër shkallë a nëpër rrugë duke ndjekur drojën a guximin e njeriut, sepse ai ruan gjithmonë një fill nga vetja te njeriu, dhe nëse ky fill do këputej (ndonjëherë është shumë i tendosur, por do të duhej një forcë e llahtarshme për ta këputur), do të ishte e tmerrshme për ta (për shpirtin dhe njeriun).
E pra, kur shpirti është i zënë duke notuar larg, nga ky fill i thjeshtë, që lidh njeriun me të, rrjedhin vëllime të tëra të një lloj lënde shpirtërore, si baltë, si zhivë, apo si gaz – një kënaqësi pa fund.
Kjo është arsyeja që përtaci është i pandreqshëm. Ai nuk do të ndryshojë kurrë. Kjo është gjithashtu arsyeja që përtacia është mëma e gjithë veseve. Sepse çfarë është më egoiste se përtacia?
Ajo ka themele që nuk i ka krenaria.
Por njerëzit u qepen përtacëve këmba-këmbës.
Ndërsa ata rrinë shtrirë, i godasin, u hedhin ujë të ftohtë në kokë, duhet medoemos ta sjellin shpirtin në vend. Përtacët atëherë ju hedhin atë vështrim urrejtjeje, që e njohim mirë, e që e shohim sidomos te fëmijët. [La Nuit remue]

Ja, pra, me ç’lloj arti Michaux na fton drejt një bashkëpunimi poetik aventuror! Dëgjoni këtë fillim të Magjisë:

MAGJI

S’janë të paktë ata që duan të përftojnë krijesa mendore duke përdorur metodën fakirike. E kanë gabim.
Çdokush duhet të ketë metodën e vet. Kur dua të bëj të shfaqet një bretkosë e gjallë (bretkosën e vdekur e shfaq kollaj) nuk sforcohem. Qetë-qetë i vihem mendërisht pikturimit të një tabloje. Skicoj brigjet e një përroi duke zgjedhur mirë ngjyrat e gjelbra, pastaj pres përroin të vijë. Pas ca kohe, zhyt një shkop përtej bregut; nëse shkopi laget, jam i qetë, mbetet vetëm të durosh pak, së shpejti do shfaqen aty bretkosat që hidhen e kridhen.
Nëse shkopi nuk laget, duhet të heqësh dorë… [La Nuit remue]

Nganjëherë duket sikur ai kënaqet duke hedhur dritë mbi mekanizmin e veçantë të të krijuarit të tij:

TË ULËRISH

Panarisi ka një dhimbje mizore. Por ai që ma shtonte më shumë vuajtjen ishte fakti që s’mund të ulërija dot. Ngaqë isha në hotel. Nata sa kish rënë dhe dhomën e kisha mes dy të tjerave ku kish njerëz që flinin.
Atëherë, nga kafka ime zura të nxjerr daulle, vegla frymore dhe një instrument që kumbonte më tepër se organot. Dhe duke përfituar nga forca e mahnitshme që më jepnin ethet, formova një orkestër shurdhuese. Gjithçka fërgëllonte nga dridhjet.
Pastaj, i siguruar më në fund se në gjithë atë potere zëri im nuk mund të dëgjohej, zura të ulërij, të ulërij për orë të tëra, dhe pak nga pak arrita të lehtësohem. [La Nuit remue]

Mbi po këtë të dhënë, dy poezi të tjera, nga më të mirat, janë veçanërisht zbulimtare:

PROJEKTIM

Ndodhi mbi molin e Honfleur-it, qielli ishte i pastër. Farin e Havrës e shihje qartas. Qëndrova aty nja dhjetë orë të mira. Në mesditë, shkova të drekoj, por u ktheva me të mbaruar drekën.
Disa varka me midhje kishin ngelur në zbaticë, njoha një peshkatar me të cilin kisha dalë nja dy herë dhe më kapi syri edhe gjëra të tjera. Por, në fakt, në raport me kohën që kalova atje, vura re shumë pak. Dhe krejt papritmas, rreth orës tetë, m’u duk se gjithë ai spektakël që kisha soditur gjatë asaj dite kishte qenë vetëm një flurim i mendjes sime. Dhe qeshë fort i kënaqur nga kjo, sepse ndodhi pikërisht atëherë kur qortoja veten se po i kaloja ditët pa bërë asgjë.
Isha, pra, i kënaqur dhe meqenëse kish qenë vetëm një spektakël i ardhur prej meje, atë horizont që më ishte bërë xanxë, po gatitesha ta tkurrja. Por bënte shumë vapë dhe sigurisht që isha shumë i pafuqishëm, sepse nuk po arrija të bëja dot asgjë. Horizonti nuk po tkurrej dhe në vend që të errej, dukej edhe më i ndritshëm se më parë.
Dhe ecja e ecja.
Dhe kur njerëzit më përshëndetnin, unë i shikoja gjithë hutim duke i thënë vetes: “Sidoqoftë duhej tkurrur ai horizont, ka për të ma nxirrë prapë jetën kjo histori” dhe kështu mbërrita për të darkuar në hotelin Ingliterra dhe këtu u duk qartazi që ndoshesha me të vërtetë në Honfleur, por kjo nuk është se rregullonte ndonjë gjë.
Pak rëndësi kish e shkuara. Mbrëmja kishte rënë dhe përsëri horizonti ishte gjithmonë aty, i njëjtë me atë që ishte shfaqur sot përgjatë orësh të tëra.
Në mes të natës, ai u zhduk krejt papritmas, duke ia lënë vendin me aq shpejtësi asgjësë saqë pothuajse po më vinte keq.

NDËRHYRJE

Dikur e respektoja shumë natyrën. Rrija para gjërave e peizazheve dhe i lija të bënin si të donin.
Por kjo ka marrë fund. Tani do ndërhyj.
Isha, pra, në Honfleur dhe po mërzitesha. Atëherë, me guxim, vura aty ca gamile. Kjo nuk dukej fort e përshtatshme. S’prish punë, ishte ideja ime. Veç kësaj, e realizova me kujdesin më të madh. Fillimisht i futa gamilet në ditët e pikut, të shtunave, te sheshi i Tregut. Bllokimin e udhës s’kish fjalë ta përshkruante dhe turistët thoshin: “Ah, ç’erë e keqe! Sa të qelbur qenkan njerëzit e këtushëm!”. Kundërmimi pushtoi portin dhe e mposhti edhe atë të karkalecëve. Njerëzit dilnin nga turma të mbuluar me pluhur e me qime që s’merrej vesh nga vinin.
Ndërsa natën, veç të dëgjoje trokëllimat e thembrave të gamileve teksa orvateshin të kapërcenin ekluzet, drang! drang! mbi hekur dhe trarë!
Pushtimi nga gamilet u krye me ngulm e siguri.
I shihje honflërasit si vëngëronin sytë pa reshtur, me atë vështrimin dyshues aq tipik të gamilexhinjve, kur inspektojnë karvanin për të parë në mungon gjë e në mund të vazhdojnë rrugën; por m’u desh të largohem nga Honfleur-i ditën e katërt.
Kisha lëshuar edhe një tren udhëtarësh. Treni nisej me gjithë shpejtësinë nga Sheshi i Madh dhe vërsulej trimërisht mbi det pa u vramendur për ngarkesën; shkiste përpara, i shpëtuar nga besimi.
Gjynah që m’u desh të largohem, por s’ma merr mendja që qetësia të rikthehet sakaq në këtë qytet të vogël peshkatarësh të karkalecave dhe midhjeve. [La Nuit remue]

Hera-herës, forcën e tij haluçinative ai ia vesh dikujt tjetër dhe shpresoj se ju do ta shijoni ashtu si unë atë lloj tuhafërie tejet të veçantë e si të pavullnetshme, që nuk është saktësisht ajo që e quajmë: humor (që, për mendimin tim, është shumë më mirë se humori), ku ndonjëherë Michaux kënaqet dhe shkëlqen:

NJERIU I KUJDESSHËM

Ai besonte se në bark kishte një depozitë me gëlqere. Çdo ditë shkonte te mjekët që i thoshin: “Analiza e urinës nuk nxjerr gjë”, ose që ishte në udhën e një shgëlqerizimi, ose që pinte shumë duhan, që nervat e tij kishin nevojë për pushim, që… që… që.
I ndërpreu vizitat te mjekët dhe ndenji me depozitën e vet.
Gëlqerja është e shkrifët, por jo gjithmonë. Ka edhe karbonate, sulfate, klorate, perklorate, kripëra të tjera dhe është e natyrshme që në një depozitë të gjesh pak nga të gjitha. Mirëpo, kanali i uretrit, gjithçka që është e lëngshme, po, por kristalet nuk i lë të kalojnë veçse me një dhimbje therrëse. Nuk duhet madje as të marrësh frymë shumë fort apo të përshpejtosh papritmas qarkullimin duke vrapuar si i marrë për të kapur tramvajin. Në u thërrmoftë blloku dhe në u futtë në gjak ndonjë copë, lamtumirë Paris.
Në bark ka një sasi arteriolash, arteriesh dhe venash kryesore, është zemra, aorta dhe shumë organe të rëndësishëm. Kjo është arsyeja që të përkulesh mbi gjunj do të ishte marrëzi; pa le më t’i hipësh kalit, as që merret me mend!
Eh ç’kujdes duhet në jetë!
Ai mendonte shpeshherë për njerëzit që, si punë e tij, kanë depozita brenda vetes, njëri me gëlqere, tjetri me plumb, një tjetër me hekur (dhe që i nxirrnin ende ndonjë plumb nga zemra dikujt që s’e kish njohur kurrë luftën). Këta njerëz ecin me kujdes. Kjo gjë i bën të dallueshëm në publik, i cili qesh me ta.
Por ata ecin gjithë kujdes, gjithë kujdes, me hapa të kujdesshëm, duke medituar për Natyrën që ka kaq e kaq mistere. [La Nuit remue]

Por nuk mbaron me kaq. Fantazia vizionare e Michaux-së e tërheq atë në udhëtime të reja: udhëtime në kolltuk; udhëtime nëpër vende imagjinarë. Koha nuk na mjafton për ta ndjekur nëpër ato vise që do t’i kërkonim më kot nëpër atlasë, por që ai vetë ua ka bërë hartën. Udhëtim në Garabanjën e Madhe, është titulli i një libri të çuditshëm që të kujton jo aq ata të Rabelais-së, sesa ata të Swift-it apo Butler-it. Michaux nuk pretendon të na mësojë apo kultivojë; as edhe ndonjë synim për satirë si te Guliveri apo Erewhon-i; por më tepër ka synimin të na mrekullojë siç mund të mrekullohemi kur lexojmë aventurat e Sindbad DetaritNjë Mijë e një Netët ruan megjithatë njëfarë urtësie orientale, sikundër në takimin e admirueshëm të plakut të detit, apo të tjerë episode tipikë për të vënë në dukje qëndresën, durimin, mendjemprehtësinë, dinakërinë e atij Uliksi mysliman. Te Michaux s’ka më asnjë leksion, asnjë “mësim” për t’u nxjerrë; janë shpikje të kulluara, të përkryera. Ne vërtitemi bashkë me Michaux-në në atë vend, në Garabanjë, në një botë më të largët prej nesh sesa Liliputi dhe Brobdinjaku i Guliverit, ku të paktën popujt e ruanin akoma në veprimet e tyre forcën e një arsyeje pothuajse humane; tributë, zakonet e të cilave na përshkruan Michaux-i, kanë mënyra të vepruari po aq të pakuptueshme për ne sa edhe ato të Topinambuve. Michaux është i pranishëm në disa syresh dhe i përshkruan; pastaj:

– Hë, më pyeti ai që kisha në krah, ç’mendoni për këtë?
– Po ju? i thashë, sepse duhet të bësh kujdes në vende si këto.
– Ç’të them! vazhdoi ai, është thjesht një shfaqje, një shfaqje si shumë të tjera. Brenda traditës kjo mban numrin 24.
Dhe, si tha këto fjalë, më përshëndeti përzemërsisht.

Në Garabanjë banojnë shumë popuj, emrat e të cilëve Michaux i shpik (ashtu siç bën me krejt florën dhe faunën imagjinare dhe përshkrimet e tij janë mrekulli saktësimesh tuhafe) me po atë guxim e ngazëllim sa Rabelais-ja. Ai tregon zakone, doke, kënaqësi, sëmundje, ushqime, që ngjajnë vetëm fare pak me tonat; dhe nga e gjitha kjo çlirohet sakaq një lloj poezie e mistershme, por edhe një sëkëlldi e pafund. Sëkëlldia vjen nga marrëdhënia që vendoset në mënyrë të pavullnetshme në mendjen tonë midis imagjinares dhe reales. Dhe kjo sëkëlldi, nganjëherë, duke kaluar nëpër hoka, kthehet në ankth. Tekefundit, themi, e gjitha kjo, që nuk ekziston, mund të ekzistonte bukur fort; dhe gjithçka që ne e dimë që është mundet të mos jetë fort reale. Çka ndodh mbi këtë tokë nuk është, tekefundit, shumë më e arsyeshme se ajo çka Michaux përshkruan. Ai shkëlqen duke na bërë të ndiejmë intuitivisht po aq çuditërinë e gjërave natyrore sa edhe natyrshmërinë e gjërave të çuditshme. Dëgjoni këto pak fraza të një libërthi të titulluar: Ju shkruaj nga një vend i largët.

Më tej ajo i shkruan:
« S’e merrni dot me mend çfarë ka në qiell, po s’e patë vetë s’e besoni dot. Ja, shikoni … por s’kam për t’jua thënë emrin e tyre që në fillim. »
Ndonëse duken të rënda e sikur zënë pothuaj gjithë qiellin, me gjithë atë madhësi që kanë, nuk peshojnë më tepër se një foshnje e porsalindur.
Ne i quajmë re.
Është e vërtetë se prej tyre del ujë, por jo duke i shtypur, as duke i ngjeshur. Kanë aq pak ujë, sa do ishte e kotë.
Por, duke u shtrirë gjatë e gjatë, gjerë e gjerë e thellë e thellë në qiell, ashtu, të fryra, ia dalin më në fund të lëshojnë ca pikla uji, po, po, uji. Dhe na lagin e na bëjnë qull. Ia mbathim vrapit, të tërbuara që na zunë; sepse askush s’e di çastin kur ato lëshojnë pikat e tyre; nganjëherë rrijnë me ditë të tëra pa i lëshuar. Dhe është e kotë të rrish në shtëpi duke pritur.

Michaux nuk është vetëm poet, por edhe piktor. Disa prej librave të tij janë të zbukuruar me ilustrimet e tij. Raportet e poezisë dhe të arteve plastike janë të shkëlqyera te shumë francezë. Mendoj për vizatimet e adhurueshme të Hugo-it, për ato, aksidentale ç’është e vërteta, të Baudelaire-it, Laforgue-ut, Apollinaire-it, të cilët, që të tre, dëshmojnë për një shije aq të sigurt e aq të dukshme për pikturën dhe që dolën kritikë arti aq të shquar; për prirjen e dyfishtë të Max Jacob-it dhe Cocteau-së që ndonëjherë të le të dyshosh, te ky i fundit, nëse duhet të parapëlqesh vizatuesin apo poetin. Po kjo pyetje ngrihet edhe për Michaux-në, i cili, gjatë periudhash mjaft të gjata, e le mënjanë penën për të marrë penelin. Edhe në pikturë evokimet e tij nuk janë më pak të çuditshme. Zakonisht është mbi një sfond të zi që, siç thotë Z. Louis Cheronnet, i cili ka shkruar parathënien e njërës prej përmbledhjeve me poezi dhe riprodhime vizatimesh, Michaux shpik “ektoplazma”, forma, kafshë, bimësi, që ofrojnë një raport akoma më të largët me realitetin sesa litografitë apo pastelët e Odilon Redon-it, edhe më pak jetësore. Janë fantazma pluskuese, analoge me ato që mund t’i faniten në ëndërr një njeriu që e kanë zënë ethet, vegime peizazhesh e sidomos koka, koka pa trup apo

të mbajtura nga shufra tejet të holla që s’kanë qenë kurrë trup; të mëkuara nga vetvetja, më shumë nga brenga ime e pamatë, po, po, brenga e nuk e di tamam çfarë gjëje, por që bashkëpunoi një kohë, jo, tri kohë në fakt, dhe të gjitha aq të këqija, aq të kamura me disfata, me flamuj të çjerrë, me meskinëri, me ideale pesë grosh, me art të jetuari si bagëti, aq dëshpëruese, aq të dëshpëruara, dhe aq, dhe aq, dhe aq… Pikërisht për të gjitha këto “aq” kanë dalë këto koka që përbëjnë veç një, një kokë të vetme që pëllet nga tërbimi apo që, e vrerosur dhe e ngrirë, këqyr fatin. Para meje sikur të mos ishin të miat… Të dala nga xanxa, nga braktisja, nga barku i kujtesës, nga angrrat e mia, nga angrrat e një fëmijërie që s’e ka pësuar e që as tre shekuj jetë tani nuk do ta bënin ta pësonte, kaq shumë do duheshin, kaq shumë do duheshin. Të lindura ditëve me shi e nën tavanë të ulët e nga ngecja e nevojave për t’u bërë por që s’do bëhen kurrë dhe nga parandjenja e një ardhmërie bezdisësish që po afrohet dhe minus habens-ësh kokëngjeshur. Të ardhura nga organe të pafjetura të një trupi të mbushur me helm, me uri, me topitje, me relikte dhe me arterie prej qyngje llullash të të parëve të mi. … Para meje, ndoshta jo të miat… Mbërritur së largu, s.o.s. të lëshuar në hapësirë nga mijëra fatkeqë në mynxyrë, që ulërijnë, që ofshajnë, që bërtasin të pashpresë drejt nesh të gjithëve krejt të shurdhër; që formojnë pa përfitim familjen e madhe të vuajtësve. Para meje, pa e ditur… Mbartur pa pushim nga dallgëzat e rrezatimit të gjallë të qenieve që përpëliten. Mundimet e tyre, ngërdheshjet e tyre, ankthet e tyre, të televizuara gjithkund… Para meje… Që arrijnë vrumbullitëse në dhomën time vetmitare. Para meje në heshtje të thellë që vuaj a frikohem dhe mbyturazi luftoj për autonominë time. [Piktura, 1939.]

A i ramë kryq e tërthor Michaux-së? Sigurisht që jo; dhe, tekefundit, nuk i kam në duar gjithë librat e tij. Më mungon në veçanti Një Barbar në Azi, për të cilin më vjen shumë keq që nuk munda ta gjej në asnjë librari dhe as te ndonjë mik, e që besoj se është i rëndësishëm mbi të gjithë. Pastaj, pa dyshim as Michaux-i vetë s’i ka rënë kryq e tërthor vetvetes. Kur pata fatin të hyj në marrëdhënie të drejtpërdrejtë me të, kultura e tij, urtësia, mendja e hapur, forca e gjykimeve, më bindën që ne mund të presim ende shumë gjëra prej tij.
Sikur Michaux të kish qenë tashmë i famshëm dhe ju ta kishit njohur tashmë, sigurisht që për të do kisha folur ndryshe. Sot, kjo që po bëj nuk është kritikë. Është thjesht një prezantim. U përpoqa t’ju shpie deri në skajet e Michaux-së. Mos bëra, vallë, gabim? Po ju a më ndoqët? Ndoshta, duke lexuar disa nga poezitë e tij të çuditshme, absurde, ju ndoshta menduat: Ç’do të thotë kjo? Përse, vallë, e gjitha kjo?… Oh! kujtoni se janë thënë të njëjtat gjëra, fillimisht, para Rimbaud-së, Lautréamont-it, madje Baudelaire-it. Në çdo kohë e në çdo vend ka poetë, shkrimtarë, piktorë, muzikantë zyrtarë. Drejt tyre shkojnë nderimet, lavdia dhe brohoritjet e shumicës. Do ishte e pavërtetë të thoshim se ato janë gjithmonë të pamerituara. Por, më së shpeshti, lavdia e tyre mbiçmohet dhe shuhet shpejt pas vdekjes së tyre. Ka të tjerë që, duke mos jetuar tjetër veçse për artin e vet, nuk vramenden aspak se ç’u sjell ky art dhe nuk presin tjetër shpërblim përveçse atë gëzim që na jep çdo punë e përfunduar, vetëdija e të punuarit mirë, e të bërit të më të mirës së vet. Dhe më së shpeshti, nga ana e publikut, ata hasin vetëm shpërfillje dhe tallje. Ata e dinë se vepra e tyre mund të presë dhe se drejtësia nuk do vonojë.
Georges Auric na fliste, po këtu, para tetë ditësh, mbi moskuptimin e llahtarshëm që kishin ndeshur fillimisht Debussy-ja, Ravel-i dhe shumë muzikantë të tjerë novatorë. Ai na citonte gjykimet e ndonjë kritiku zyrtar që, tek Revue des Deux-Mondes, refuzonte të dëgjonte tek Peleasi dhe Melisanda tjetër gjë përveç një “zhurme të shëmtuar”. Dhe kur po i thoja pastaj Auric-ut se kisha lexuar, nga pena e Berlioz-it, që një moskuptim i ngjashëm i kish pritur veprat e fundit dhe më gjenialet e Beethoven-it, ai më premtoi se do kërkonte referencën që s’kish mundur ta gjente në kohë për ta cituar në fjalimin e tij. Sapo ma dërgoi. Ja tek është:
“Schuppanzigh dhe bashkëpunëtorët e tij u shkrinë së qeshuri kur deshifruan quatuor-in në fa të Beethoven-it, të bindur se kompozitori i mashtronte. Dhe violonçelisti i famshëm Romberg e shkeli me këmbë partiturën e po këtij quatuor-i për të treguar indinjatën që kish ekzekutuar profka të tilla.
Por Beethoven-i, dikujt që i shkruante se publiku nuk e kish çmuar quatuor-in e tij në ut diez minor, iu përgjigj:
– Dikur ka për t’i pëlqyer. E di mirë sa vlej; e di që jam artist.”
Dhe Auric-u e përfundon fjalën duke më cituar këtë fjalë të admirueshme të Berlioz-it: “Për të qenë brenda, vini bast për gjeniun”.
Të kemi kujdes, Zotërinj, nga këto gjëra të vogla poetike që duken si hiçmosgjë, ndonëse të dala nga thellësi e shpirtit, janë pispillosur nganjëherë me tituj aq bizarrë sa t’i bëjnë të ngrejnë supet njerëzit seriozë, si: Les Fleurs du MalUne Saison en EnferRomances sans parolesDe l’Angélus de l’aube à l’Angélus du soirCalligrammes, apo La Nuit remue – që s’keni për t’i parë askund tjetër përveçse në Francë e që të huajt na i kanë zili. Ka një prirje për t’i përçmuar ato, sot që vramendemi aq shumë për një letërsi këndellëse, të virtytshme dhe mëkuese. Do ishte fatkeqësi e madhe t’i shpërfillnim a sakrifikonim, sepse ato bëjnë pjesë tek më e mira jonë. Ato janë të pakoha; dhe jua thashë, në fillim të kësaj konference, se doja, për një orë, të harroja bashkë me ju problemet e tanishme, ankthet dhe nevojat tona. E pakohë… është gjë e mirë që një pjesë e jona të dijë të qëndrojë e tillë, e mbrojtur nga ngjarjet sado serioze, sado urgjente qofshin, gjithë duke mos e humbur aspak solidaritetin me to. Këtë pjesë tonën, të pakohën, le të mos e lëmë të tjetërsohet.

Do të doja, para se të largohem, t’ju lexoj edhe një poezi tjetër të Michaux-së; jo si konkluzion (kjo konferencë nuk ka asnjë të tillë), por ngaqë më duket se kjo poezi, ndonëse e shkruar në vitin 1928, vjen e na bashkohet intimisht:

Dorëzohu, zemra ime.
Mjaft luftuam.
Dhe jeta le të më ndalet,
Nuk ishim frikacakë,
Bëmë atë që mundëm.

Ah! shpirti im,
Do ikësh apo do rrish?
Duhet të vendosësh,
Ç’m’i heton kështu organet,
Herë vëmendshëm, herë hutueshëm.
Do ikësh apo do rrish,
Duhet të vendosësh.

Unë s’duroj dot më.

Zotër të Vdekjes
As ju kam blasfemuar as ju kam brohoritur.
Kini mëshirë për mua, udhëtar i kaq e kaq udhëtimesh pa valixhe,
Pa zot mbi kokë, pa pasuri, dhe lavdia ka ikur tjetërkund,
Ju sigurisht që jeni të fuqishëm e mbi të gjitha hokatarë,       
Kini mëshirë për këtë njeri të shastisur që para se të kalojë pengesën ju thërret emrin e tij,
Kapeni pa rënë në tokë,
Pastaj, në mundtë, le të mësohet me temperamentet dhe zakonet tuaja,
Dhe ju lutem ta ndihmoni, ndihmojeni, ju lutem.

Përktheu: Alket Çani

Të vdekurit nuk binden më-Heinrich Böll

in Letërsi/Përkthim/Tharm by

Heinrich Böll (Hajnrih Bël)

Nëntogeri urdhëroi që të shtriheshim barkazi dhe ne u shtrimë barkazi. Ndodheshim në një buzë pylli, dielli shkëlqente. Ishte pranverë, mbretëronte qetësia dhe ne e dinim se lufta do merrte fund së shpejti. Ata që kishin ende duhan, filluan të tymosnin e ne të tjerët u përpoqëm të flinim, sepse ishim të lodhur, nuk kishim ngrënë shumë që prej tre ditësh dhe kishim dhënë shumë kundërsulme. Ishte një qetësi kaq e mrekullueshme e diku këndonin edhe zogjtë dhe gjithë ajri ishte i mbushur plot me një ëmbëlsi të butë, të lagësht.

Papritur nëntogeri filloi të bërtasë. Ai ulëriti: “Hej!” Pastaj u xhindos dhe thirri: “Hej, ju atje!” E pastaj tërboi plotësisht dhe zëri i tij jehoi: “Eh ju, eh ju, ju!”

Atëherë e pamë se për kë e kishte fjalën. Matanë në anën tjetër të rrugës së pyllit rrinte ulur dikush dhe flinte. Ishte një ushtar fare i thjeshtë me uniformë bojëhiri, i cili po flinte i mbështetur tek një pemë. Dhe ky ushtar po buzëqeshte shumë ëmbëlsisht me fytyrën e vet me preka dhe ne menduam se nëntogeri u çmend. Menduam se edhe ushtari që po flinte ishte çmendur, sepse nëntogeri po ulërinte gjithnjë e më shumë dhe ushtari që po flinte vazhdonte të buzëqeshte…

Ata që filluan të pinin duhan, ndërkohë e ndërprenë duhanin dhe ata që donin të flinin, s’kishin më gjumë e disa prej nesh buzëqeshnin gjithashtu. Ishte pranverë, mot i butë dhe i ëmbël dhe e dinim se lufta së shpejti do merrte fund.

Papritur nëntogeri nuk po ulërinte më. Ai kërceu përpjetë, kapërceu me dy hapa rrugën e pyllit dhe e goditi në fytyrë ushtarin që po flinte.

Por ne pamë se ushtari kishte vdekur. Pa thënë një fjalë, rrëzohet përmbys dhe nuk buzëqeshte më: fytyra e tij kishte një zgërdhitje të frikshme dhe neve nuk na erdhi fare keq për nëntogerin, i cili u kthye i zbehur, sepse nuk iu gëzuam më diellit, nuk ndjemë më kënaqësi me ajrin e butë, të lagësht, të ëmbël të pranverës dhe s’e çamë më kokën, a do merrte fund lufta apo jo. Papritur ndjemë se kishim vdekur të gjithë, edhe nëntogeri, sepse po zgërdhihej tashmë dhe s’kishte më uniformë të veshur…

____

Ky tregim i shkurtër, daton më 5 Janar, 1949 dhe është përpunimi i një pasazhi nga një projektdramë e Heinrich Böll-it me titullin “Siç urdhëronte ligji”, e shkruar në Janar, 1949.

Përktheu: Gaqo Karakashi

Korbi -Edgar Allan Poe (1809-1849)

in Letërsi/Përkthim/Tharm/Uncategorized by

Korbi -Edgar Allan Poe (1809-1849)

 

Një mesnate tejet të zymtë i përhumbur me terr në shpirt

Po lëçisja ndër shkrime të lashta fatin që më ra për short

Një trokitje e mezindier, m’u përhi me puhi t’erës

Sikur t’ishte dikush pas derës që me drojë po përgjon-

“Ndoshta është shtegtar i vonë”, mu pas derës po përgjon;-

Mëpastaj, ra heshtje mort

 

Ah, unë rroj veç të tregoj, ish’ dhjetor i ftohtë kallkan

Dhe çdocila urë n’ prushanë, hijet kobshëm i lëshonte

Fort gjakoja agu t’agonte;-n’agonì shpirti t’shëlbohej

Malli shkrimesh s’po lehtohej-malli për të bekuarën Lenorë

Vashëz e vyer dhe e shtrenjtë, engjëjt e pagëzuan “Lenorë”

Por pa emër për kurorë

 

Perde t’purpurta, hijerënda, posi gjëmat fshiknin xhamat

Angështonin, ankthëronin, si asnjëherë tash sa mot;

Zemra brofte për t’vërtetën, përnjëherë po bindja veten

“Një shtegtar i ngratë në natë ma zu derën e odës zezonë –

Një shtegtar i natës vonë mu pas derës së odës zezonë;-

Ja kjo është e kurrgjë n’botë.”

 

Do t’ia them veç natës së varrit si desh vdiqa për së gjalli

“Siç t’ka hije mik a mike, të lyp ndjesë s’të prita dot

Thashë me zërin që u tret n’erë, siç u shua trokitja n’derë

Ra aq lehtë-lehtë për besë, n’derë të odës që sterron

Hapa derën hapakrah me durimin që m’u sos

Pas kësaj, terr gjithkahmos

 

Kur në terr kredhur kundroja, sakaq beftë po shestoja

Aso ëndrrash ku morti mundet, fundit fundi i vjen prore

Mes hamendjesh e vramendjesh, krejt po çmendesha i çmeritur

Porse terri s’kish të sosur, tejendanë kishte pllakosur

Plot me drojë u belbëzua, u end pezull emri “Lenorë”

Sikur doli prej kraharori, e jehoi emri “Lenorë”

Pas kësaj heshtje mizore

 

Ikur territ, në odë ardhur, shpirt e mendje m’ishin trandur

Porse ja! Ja tek dëgjohet!, ai “tak-tak” që nuk harrohet!

“S’ka se si të jetë gjë tjetër” thashë “n’dritare vërtitet pezull;

Tash po vete, më s’durohet, kjo enigmë duhet t’zbulohet

Sall një grimë zemër duro, ja enigma tash po soset

Përpos erës kurrgjë jo!”

 

Në dritare hapa kanatat, kur sakaq doli nga nata

Hyri brenda korb i rrallë fort, që s’është parë qyshkahmot

Jo nuk dha aspak të njohur, jo asfare s’kuvendoi

Si zotëri a zonjë e rëndë, mbi derë t’odës një vend zgjodhi

Flatëroi mbi bust Palade, mu mbi derë të odës shkon

E zë vend sikur t’ish Zot

 

Sa u qas ky zog në çast, seç ma ktheu zinë në gaz

Ish i marrë a bënte vetë kapardisej si trim me fletë

“je hiçaskushi pa kurrkënd” , thashë ,“por krenar për sojin tënd”

Ikanak natës pa anë, fillikat në tramundanë, anës territ Plutonian

Hijezymtë që veç zymton, thuajmë emrin që t’pagëzon

Krrokon korbi “Kurrëmë jo!”

 

Mbeta shtang, kur shpendi foli, fare qartë fjalën e nxori

As këtu e as gjetiu as s’është parë as s’është dëgjuar

S’ka dalë zog a shtazë mbi tokë, asisoj fjalës t’ia thotë,

Mbi derë t’odës t’nis e kumtojë, si të paskësh shpendi gojë

Rreket të flasë, jep e merr, përmbi bust derdhur n’mermer

Emërkobi “Kurrëmë jo!”

 

Porse korbi vetmitar, përsërit të njëjtat fjalë

Gjithësaherë e nyjëtonte, peshë e pezull sërish e çonte

Mëpastaj fare s’bëzajti, për një çast frymën e mbajti

S’është i pari as i fundit” thashë “do shkojë tek të shumtit

Edhe ky do t’ik askundit dhe pse shpresa vdes e fundit”

Krrokon korbi “Kurrëmë jo”

 

Kur dëgjova fjalët e tij, në gjoks zemra më ka ngri

Por të paktën çka ai thotë, është e vetmja fjalë në botë

Nxënë prej të zot të patënzonë, pasi fati e kish fundosur

Nëpër kobe helme e vrere, kur e çmendën nga marazi

Dhe në zgrip të shpresës së sosur, veç ofshante i marrosur

Në zezonën e “Kurrëmë jo”

 

Dhe ja korbi sërish në çast, prapë ma kthen makthin në gaz

Në kolltuk u terezita, ballas zogut mbi bust n’derë t’odës

Shumëçka kisha për të shkoqitur një përgjigje të mezipritur

Nga ato veç njëra sosh, më shkretonte e më kthente në bosh

Zog ogurzi ç’kumt e ç’kob rrekej t’kumtonte krejt ndjellamort

Kur krrokonte “Kurrëmë jo”

 

Ja për k’to mendjen e vrisja, prej kurrkujt përgjigje s’prisja

Shpendit zjarr sytë i flakëronin, ma shkrumbonin kraharorin

Mbi nënkresën e stolisur prej shandanit llamburisur

Pak u preha prej asaj ploje të kujtimit të kahershëm

Ajme prehje për të s’do ketë, as për mallin e asojetshëm

Në jetë të jetëve “kurrëmë jo”

 

Tejendanë me temjan mbushën, Serafinët që lart bëjnë rojë

Çap i tyre ndihej n’odë shtronin hapin mbi fundshtrojë

“Jepi fund” thashë “mënisë ndaj Zotit, robi i tij është rob i mortit

Ai t’çon helmin e kujtimit, Ai t’çon melhem t’harrimit

Pi nepenthë, pi fatgjorë, në këtë botë s’ka më Lenorë”

Krrokon korbi “Kurrëmë jo”

 

“Profet” thirra “krijesë e tmerrit, në mos pjellë e territ të ferrit

I mënxyrtë sikur mandata, të shtrëngoi t’vish këtu shtrëngata

Në mos Qoftlargu këtu të flaku, të kallësh datën e të tmerrosh

Dynden hijet në shtëpi yshten- tregomë, tregomë ogurkob

A ka n’Galaadë balsam për mort- tregomë, tregomë ogurkob

Krrokon korbi “Kurrëmë jo!”

 

“Profet”, thirra, “krijesë e territ, në mos qofsh pjellë e ferrit

Pash kët’ qiell që mbulon botë-Pash vetë Zotin lëvdu qoftë

A do mundem Lenorën e mjerë, në Eden ta shoh një herë

A do mund të bëhemi tok, mu në gji sërish ta rrok

A në vrer do rroj i mbytur, për Lenorën shpirtëndritur

Krrokon korbi “Kurrëmë jo!”

 

O ti korb kam një fjalë të fundit, zog orëlig i hiçmoskundit

Përjetë mbetsh n’atë natë verban, thellë në terrin Plutonian

Me gjithë ç’ke e gjithë çka the, u rropossh shtatë pashë nën dhè

Lërmë t’vetmoj vetmi të shenjtë-sprapsu bustit të mermertë

Largomë kobin se m’rëndon, në zezonën që s’mbaron

Krrokon korbi “Kurrëmë jo!”

 

Por jo korbi hiç nuk tutet, s’tundet vendit, vendit s’tundet

Mu mbi bust Palade truhet, bash në derë të odës-o

Sytë e tij janë të mosqofshëm, ndjellin terr e tmerr të kobshëm

Shikimet dritës që mbi të bie, hije e korbit s’e ndal turrin

Shpirti im çlirim prej hijes, gjen veç Ditën e Moskurrit!

Sall atë ditë e “kurrëmë jo!”

 

Përktheu: Granit Zela

 

E vërteta e “Martesës së Përgjakshme” të Federico Garsia Lorca-s

in Letërsi/Meqë ra fjala by

24 Korrik, 1928

Federico Garcia Lorca ishte duke shijuar pushimet e tij verore në vilën e tij në Granada, kur në duart e tij ra një gazetë lokale. Faqja e parë i tërhoqi menjëherë vëmendjen. Një tragjedi e pabesueshme familjare kishte ndodhur disa kilometra larg shtëpisë së tij. Frymëzimi që kërkonte për të shkruar veprën e tij të re kishte goditur derën.

Në qytetin provincial, Nichar, në Andaluzinë Lindore, festat tradicionale të dasmës zgjasnin dy ditë. Festimet fillonin në mbrëmjen para ditës së dasmës dhe vazhdonin deri në agimin e të nesërmes kur çifti ishte martuar. Në këtë motiv ishte rregulluar të bëhej martesa mes Francisca Canadas dhe Casimiro Perez Pino më 23 Korrik, 1928. Sipas zakonit tradicional, përgatitjet tashmë kishin përfunduar që nga mbrëmja e kaluar dhe njerëzit kishin filluar të vinin.

Pakita çalamania”, një grua me kusure por me dhunti të mëdha.

Francisca Canadas ishte e njohur në fshat si “Pakita çalamania” për shkak të një problemi kronik në një këmbë të saj. Në të vërtetë, vështirësia që haste në ecje e kishte ngujuar në shtëpi, sepse nuk ishte në gjendje të punonte në fusha së bashku me pjesën tjetër të familjes. Megjithatë, dëmi nuk ishte gjenetik. Thuhet se kur ishte fëmijë qante vazhdimisht dhe babai i saj e kishte zakon ta rrihte egërsisht. Një nga këto rrahje rezultoi në zhvendosjen e legenit të vogëlushes. Frasko Canadas e kuptoi të keqen që i kishte bërë vajzës së tij kur erdhi koha për të bërë hapat e saj të parë. Që atëherë, jetonte i pushtuar nga fajet. Për këtë arsye, dhe megjithëse kishte pesë fëmijë të tjerë, vendosi t’i linte pjesën më të madhe të pasurisë së tij Pakitës. Përveçse nuk ishte në gjendje të punonte, vajza ishte dhe mjaft e shëmtuar. Përshkrimet e njerëzve që e njihnin bënin fjalë për një grua të ngathët, tejet të dobët, me flokë të zeza, dhëmbë të dalë dhe rrudha të thella. Shpresa e vetme për t’u rehabilituar ishte një prikë e mirë. Vëllezërit e saj treguan mirëkuptim për zgjedhjen e  babait të tyre për t’i dhënë tokë, shtëpi dhe pará. Të paktën katër nga pesë. Carmen Canadas ishte disa vite më e madhe se Pakita dhe ishte martuar tashmë me një burrë me emrin Jose Perez Pino. Të dy jetonin në varfëri me fëmijët e tyre në një fermë të vogël, të cilën e ndanin me vëllain e vogël, José, Casimiro. Gruaja e re ndihej e pakënaqur dhe ishte ziliqare ndaj motrës së saj të vogël. Ndërsa ajo mundohej ditë e natë në fusha për të siguruar jetesën, Pakita kalonte ditët duke qëndisur, lexuar dhe duke bërë aktivitete të pėrshtatshme për zonjat e shtresës së lartë. Pra, kur vajza e vogël arriti moshën e martesës, Carmen vendosi të organizonte një mblesëri nga e cila do të përfitonin të gjithë. Dhe mbi të gjitha ajo dhe burri i saj. Sugjeroi që Pakita të martohej me Casimiro-n. Në këtë mënyrë, jo vetëm që do kishin një person më pak për të ushqyer në shtëpi, por pasuria e madhe do të qëndronte në familjen e bashkëshortit të saj dhe vëllait të dhëndrit. Babai i saj konsideroi se ishte një ide e shkëlqyer dhe shpejt vuri përpara procedurat e dasmës. Nga njëra anë, Casimiro kishte famën e një burri punëtor, të paqtë dhe të ndershëm, dhe nga ana tjetër, Pakita duhej të rehabilitohej sa më shpejt që të ishte e mundur. Çdo gjë dukej e përsosur. E vetmja që nuk ishte pyetur ishte Pakita.

“Martesa e përgjakshme

Më 22 Korrik, 1928, përgatitjet e dasmës në shtëpinë e Canad-ëve kishin filluar herët. Kur ra nata, filluan të mbërrijnë mysafirët e parë. Dhëndri dhe nusja gjithashtu nuk vonuan të shfaqen. Sapo u mblodhën të gjithë, u ulën në tavolina për të filluar darkën tradicionale. U ngritën dollitë dhe u dhanë urimet e zakonshme. Megjithatë, gjatë gjithë kohës, Pakita dukej se kishte humbur në mendimet e saj. Para se të mbaronte darkën, njoftoi se  ishte shumë e lodhur dhe, për befasi të të gjithëve, u tërhoq në dhomën e saj për të pushuar. Nuk kaloi shumë kohë dhe Carmen-i,  e cila dyshonte se diçka nuk shkonte mirë, nxitoi të thërriste përsëri motrën e saj në dhomën e ndenjies. Përveç kësaj, festa nuk mund të përfundonte pa kërcyer nusja me dhëndrin. Por, kur hyri në dhomën e Pakitës, vajza ishte zhdukur. Për disa sekonda, mbizotëroi çoroditja. Më pas, Carmen-i filloi të bashkojë pjesët e enigmës. Më parë, atë natë, një bashkëfshatare i kishte folur për sjelljen e çuditshme të një halle të tyre, e cila madje nuk ishte dukur në dasmë. Kjo hallë kishte një djalë në moshën e Pakitës, Francisco Montes Canadas. Edhe pse të dy ishin kushërinj të parë, kishte gjithmonë zëra se Pakita ishte e dashuruar me Francisco-n. Ai ishte i ri, i bukur dhe simpatik, dhe nuk mund të krahasohej me Casimiro-n. Në të njëjtën kohë, megjithatë, ishte i pavullnetshëm dhe shumë i lidhur me nënën e tij, e cila thuhej se kishte vënë në sy pasurinë e mbesës së saj. Për këtë arsye, e shtynte Francisco-n t’i përgjigjej thirrjes erotike të kushërirës së tij. Pra, në prag të dasmës, në mes të festimeve, Francisco arriti në fermën e xhaxhallarëve të tij mbi një gomar dhe me një karabinë nën sqetull. Pa i vërejtur askush, Pakita hipi mbi gomar dhe humbën së bashku në errësirë. Për fat të keq për ta, nuk u larguan shumë. Motra e saj e zemëruar, Carmen-i dhe burri i saj Jose, dinin se ku t’i kërkonin. I gjetën 8 kilometra larg shtëpisë dhe i penguan të vazhdonin udhëtimin e tyre. Dy të rinjtë kishin çnderuar familjet e tyre dhe për këtë arsye dënimi i vetëm që u takonte ishte vdekja. Jose çarmatosi Francisco-n dhe e qëlloi tre herë me armën e gjahut. Carmen-i nga ana tjetër, u përpoq të mbyste motrën e saj. Më pas braktisën trupat e tyre të plandosur dhe u larguan. Pakita shpëtoi nga një mrekulli. Sapo u përmend, u zvarrit deri në fshat e veshur me fustanin e dasmës, i cili ishte bërë i kuq nga gjaku i të dashurit të saj. Policëve u tha se ata që e sulmuan i kishin fytyrat të mbuluara. Përkundër asaj që kishte ndodhur, donte të mbronte motrën e saj nga skandali. Megjithatë, gënjeshtra ishte e kotë. Carmen-i dhe burri i saj iu dorëzuan vullnetarisht autoriteteve disa ditë më vonë. Carmen Canada dhe bashkëshorti i saj, Jose Perez Pino, u dënuan me burg për vrasjen e Francisco Montes Canadas. Carmen-i kreu vetëm pesëmbëdhjetë muaj burg, kurse Hoseja tre vite pasi iu dha amnisti. “Pakita çalamania” u mbyll në shtëpinë e saj për pjesën tjetër të jetës. Natyrisht, martesa me Casimir-in u prish atë natë fatale. Burri e rregulloi jetën e tij përsëri, krijoi familje dhe u zhvendos në distancë të afërt nga Pakita. Megjithatë, thuhet se çifti i mëparshëm nuk u takua më kurrë. Por edhe dy motrat nuk u takuan përsëri. Në fakt, Pakita dëshironte të ishte plotësisht e izoluar nga bota e jashtme dhe të mos mbante lidhje me askënd. Madje edhe vdekja e saj në Korrik, 1987 nuk ishte surprizë për shumicën e bashkëfshatarëve të saj që kishin vite pa dëgjuar lajme nga ajo. Funerali i saj u zhvillua në Nihar. U varros në të njëjtën varrezë ku ishte varri i Françeskut të saj të dashur. Ndoshta gruaja nuk mësoi kurrë se historia e saj tragjike frymëzoi një nga shkrimtarët më të mëdhenj spanjollë të shekullit të 20-të. Federico García Lorca bazoi veprën e tij të famshme; “Martesa e Përgjakshme”, në shkrimet që lexoi në shtyp rreth incidentit në atë periudhë. Madje, trungu i veprës së tij është krejtësisht identik me faktet reale. Dallimi më i madh qëndron në fund. Në finalen e madhe të Lorca-s, vrasja ishte e dyfishtë, pasi dashnori dhe dhëndri vranë njëri-tjetrin.

“Martesa e Përgjakshme” u ngjit për herë të parë në teatrin “Beatrice” të Madridit, në Mars të vitit 1933. Që atëherë, qindra trupa teatrore në mbarë botën e janë shfaqur, ndërsa janë bërë disa përshtatje letrare dhe kinematografike.

Përktheu: Shpendi Shakaj

Azili Psikiatrik-Ko Un

in Letërsi/Përkthim/Tharm by

AZILI PSIKIATRIK-Ko Un

Azili psikiatrik është i shkëlqyer
Jam perandor
Jam gjeneral i armatës tokësore
Jam sekretar i përgjithshëm i Kombeve të Bashkuara
Jam këngëtari Park Huna
Jam Zoti
Jam Mis Koreja
Jam aktori Kim Bokil

Azili psikiatrik është aneksi i një tjetër azili.

Përktheu: Alket Çani

Ajo që shkrimtari zhvillon është vetëm një kauzë që ai përkrah; kauza a letërsisë, e cila është një nga kauzat madhore njerëzore të humbura\Philip Roth

in Letërsi by

Ka shumë madhështi të ndryrë në të gjithë këta libra që dergjen nëpër biblioteka. Ka shumë mënyra për të kuptuar njerëzoren. Ka shumë gjuhë. Ka shumë imagjinatë gjeniale-Philip Roth

Jeffrey Brown: Ju jeni për më shumë se pesëdhjetë vjet një nga shkrimtarët më të shquar të vendit. Keni thënë që ideja e romanit “Komplot kundër Amerikës” erdhi nga një rresht i vetëm i një libri të historianit Arthur Schlesinger, i cili thoshte se disa republikanë në vitin 1940 kishin menduar që të propozonin Lindbergh-un për president.

Philip RothSyri më kapi fjalinë, dhe në skaj të saj shkrova: “Çfarë do të kishte ndodhur nëse ai do të ishte president?”

Jeffrey Brown: Çfarë ishte ajo gjë tek “çfarë nëse,” sidoqoftë, që të mbërtheu dhe të bëri të kuptosh se aty ishte një libër i tërë?

Philip Roth: Nuk mund të them që e dija këtë qysh në fillim. Mendoj se pata një reagim rastësor ndaj kësaj gjase. Nuk i dija mundësitë e njëmendta. Duhet të them, megjithëse emri i Lindbergh-ut ishte një emër me peshë për mua. E dija historinë e Lindbergh-ut, sikurse izolimin e tij. Dhe gjëja e parë që doja të imagjinoja ishte se si do të kishte ndodhur nëse një izolacionist do të ishte zgjedhur president-mund të mos ishte Lindbergh-u, meqë ra fjala-dhe ne nuk do të ishim bërë pjesë e luftës. Pra kjo ishte “çfarë nëse?” Por Lindbergh-u mbartte edhe një mundësi tjetër në lidhje me deklaratat anti-semite që kishte bërë në kohën e tij”. Kësisoj mendova se ai, si një kandidat për president, mund të përbënte një kërcënim dhe rrezik për hebrenjtë amerikanë.

Ta pranojmë, një nga gjërat që po bëni në këtë rast është rrokja e një historie të madhe, keni bërë një ndryshim të madh tek kjo histori, por pjesa më e madhe e historisë shtjellohet në një familje. Si arritët në përfundimin që mund ta shihnit këtë histori nëpërmjet lenteve të një familjeje të vogël?

Epo, kjo është mënyra se si punojnë romancierët, apo jo? Mendoj se vendimi ishte marrë për mua qyshse u bëra shkrimtar; që do të thotë se parja e historisë nëpërmjet historisë së jetëve të njerëzve të zakonshëm më ka ngjallur gjithmonë kureshtjen. Keni të drejtë kur thoni se kishte vetëm një ndryshim. Isha shumë i ndërgjegjshëm për këtë. Ishte ndryshimi i rezulatit të zgjedhjeve të vitit 1940 dhe bërja e çdo gjëje tjetër sa më afër realitetit të ishte e mundur, çka dhe është arsyeja se përse zgjodha familjen time si familja ku ndodhin të gjitha këto. Kjo më ngacmoi shumë, sepse ngriti pyetjen se si do të ishim sjellë në rrethana të tilla?

Është vepër letrare, por, a është vepër e kujtesës?

Epo, është, por është kujtesë e rreme, apo jo? Pra është një akt… duket të jetë akt kujtese, por është një kujtesë e rreme. Ishte një thënie që ia ndërmendja vetes kur po shkruaja këtë libër – nëse do të kesh gjëra të rreme – mendoja kurrdo që ngecesha, gjë që ndodhte shpesh: “Mos trillo, vetëm kujto.”

“Mos trillo, vetëm kujto.”

Kujto atë çka ndodhi. Por, sigurisht, teksa e di që historia nuk ka ndodhur. Kësisoj më duhej të mëtoja sikur kishte ndodhur, dhe të thosha:”Kur Lindbergh-u u zgjodh, çfarë bëmë ne atë natë?”

Çfarë dëgjuam atë mbrëmje në radio? Çfarë hëngrëm për darkë?

Pikërisht. Më mirë kështu se sa të trillosh, gjëja që në fakt bëhet normalisht në një libër.

Çfarë është ajo që doni të bëni kur filloni një roman? Çfarë përpiqeni të bëni?

Të filloj punën.

Të filloni punën?

Të filloj punën, të punoj. Pa romanin ndihem bosh, bosh. Jam bosh dhe jo aq i lumtur. Kur filloj të punoj, unë nis të bëj atë që duhet të bëj. Është një proces i gjatë. Zakonisht, duhen pak a shumë dy ose tre vjet për të shkruar një roman, të paktën për mua. Dhe gjatë gjashtë, tetë apo dhjetë muajve të parë, mund të jetë shumë e vështirë sepse ti nuk e di se çfarë je duke bërë; nuk e di se çfarë ke. Kësisoj puna në fillim është e vështirë, dhe është gjithashtu e vështirë edhe në mes të romanit sikurse në fund.

Porse e parë në këndvështrimin e lexuesve tuaj. Çfarë është ajo që doni të bëni për ne?

Epo, kam droje se do të dukem pak i ashpër — asgjë, sinqerisht. Nuk mund të shqetësohem për lexuesin, sikurse lexuesi nuk e vret mendjen për mua. Ne të gjithë duhet të kujdesemi për veten, dhe unë nuk mendoj  për veten. Unë mendoj për librin. Mendoj për fjalinë, mendoj për paragrafin, mendoj për fletën e bardhë. I kthehem dhe i rikthehem vazhdimisht. Libri fillon të ketë kërkesat e veta. Kërkesat janë intelektuale, imagjinare; janë estetike.

Është interesante sepse shpesh jeni përshkruar si një lloj provokatori, si ai që hedh një bombë tymuese, më ketë dua të them se ka patur shumë reagime për veprën tuaj.

Unë jam një gjykues shumë i keq i asaj se si do të reagohet për veprën time, si reagon një lexues i zakonshëm ndaj një libri, dhe gjithmonë më befasojnë reagimet që një libër ngjall. Po kështu, nuk mendoj që jam i vetmi shkrimtar që ka këtë përvojë.

Tek “Komploti kundër Amerikës,” përshkruani jetën tuaj familjare në vitet 40-të, babai juaj thotë: “Çfarë është historia? Historia është gjithçka që ndodh kudo, madje edhe këtu në New York, edhe këtu në “Summit Avenue”, edhe ajo çka i ndodh në këtë shtëpi një njeriu të zakonshëm.”

Po, në një farë mënyre vendosa fjalët e mia në gojën e personazhit. Ky është një moment ku unë bëj që gjërat të lëvizin në njëfarë mënyre. Po. Historia zhvillohet në dhomën e ndjenjes. Forcat madhore që bëjnë që gjërat të lëvizin, vijnë në dhomën tonë, dhe kjo më pëlqen, më pëlqen përshkrimi i kësaj.

Shumë vëzhgues kanë vënë re numrin e madh të librave që keni botuar gjatë, le të themi, dhjetë viteve të fundit pak a shumë. Çfarë ndodhi?

Doni të dini se çfarë ushqimi kam ngrënë që mundësoi gjithë këtë energji? Epo nuk e di, ndoshta është pasojë e moshës. Por jam ndjerë energjik dhe kisha ambicje, kam punuar  për këtë.

Cila ishte ambicja jote?

Që të isha në gjendje të shkruaja këtë lloj libri, që të mundesha të zgjeroja këtë subjekt, duke e mbajtur në të njëjtën kohë si roman, dhe duke ruajtur një subjekt, pjesë  e të cilit janë njerëzit.

Dhe “zgjerimi i subjektit”- cili është subjekti?

Kur u ktheva të jetoj në Amerikë, në vitin 1989, përgjithmonë, u ndjeva jashtëzakonisht në formë pas kthimit në shtëpi. Por gjithashtu, kuptova që kisha para meje një subjekt të ri që më parë ishte subjekt i vjetër, i cili ishte ky vend; sepse ishte krejtësisht subjekt i ri për mua në një mënyrë të çuditshme, e megjithatë dija gjithçka për të sepse unë isha rritur këtu. Kësisoj, duke qenë për dhjetë apo dymbëdhjetë vjet larg prej këtej, më duket se pata një shpërthim energjie.

A jeni në gjendje të hidhni vështrimin prapa dhe të bëni një përmbledhje të karrierës suaj e ta përshkruani me pak fjalë?

Kur rikthehem në kohë… kuptoj me pak mahni, me të vërtetë, mahni që mbeta duke u marrë me këtë gjë.

Kjo gjëja e të shkruarit, doni të thoni?

Po, po.

Dhe kur riktheheni në kohë dhe mendoni për këtë, tani, a shihni një shkrimtar të ndryshëm, shkrimtar më të mirë, më të dobët?

Më pëlqen të mendoj se jam shkrimtar më i mirë, shkrimtar i ndryshëm, sigurisht. Fillohet, më mirë të themi me një çiltërsi dhe gjallëri të pazakontë. Je i energjik kur fillon. Dhe nuk mendoj se jam… Mendoj se jam naiv sa gjysma e asaj kohe, dhe  mendoj se vazhdoj të jem energjik, për shkak të punës së pandërprerë. Nuk jam i energjik në mënyrën që është një djalosh.

Disa vite më parë, di se keni bashkëpunuar me shkrimtarët e Evropës Lindore në një kohë kur ata ishin një lloj zëri moral kundër shoqërive totalitare. Cili mendoni se është roli juaj, apo roli i një shkrimtari në shoqërinë tonë?

Roli i shkrimtarit është të shkruajë sa më mirë të mundet. Për sa më përket mua, nuk mendoj se çoj përpara kauzat sociale. Nuk është shqetësimi im kryesor shtjellimi i çështjeve sociale. Ajo që shkrimtari zhvillon është… është vetëm një kauzë që shkrimtari përkrah; është kauza a letërsisë, e cila është një nga kauzat madhore njerëzore të humbura. Kësisoj shkrimtari bën atë që i takon, bën prozën e tij, romanin.

Pse mendoni se është kthyer në një nga kauzat madhore të humbura njerëzore të kohës sonë?

Përse?  Sepse nuk mendoj se për të paktën njëzet apo njëzet e pesë vjet, njerëzit do të lexojnë të tilla gjëra ndonjëherë.

Kurrë?

Kurrë. Mendoj se është e pashmangshme. Mendoj se… ekzistojnë gjëra të tjera  për t’u bërë prej njerëzve, mënyra të tjera që e zënë kohën e  tyre, rrugë të tjera për t’i angazhuar ata, gjëra të cilat më duket se janë shumë më të detyrueshme se romani. Prandaj mendoj se koha e romanit ka perënduar, përfundimisht.

Ma merr mendja se kini mendimin që kjo është një humbje e madhe për shoqërinë.

Po, kështu mendoj. Ka shumë madhështi të ndryrë në të gjithë këta libra që dergjen nëpër biblioteka. Ka shumë mënyra për të kuptuar njerëzoren. Ka shumë gjuhë. Ka shumë imagjinatë gjeniale. E në këtë këndvështrim, po, kjo përbën një turp të madh.

Dhe çfarë ndodh me ju?

Vetja ime?

Vetja.

Unë do të vazhdoj të shkruaj. Do të vazhdoj të bëj këtë, pa hequr dorë kurrë.

Përktheu: Granit Zela

Në skajin e kohës-Rose Ausländer, përkthyer nga Hans-Joachim Lanksch

in Letërsi/Në kujtim të Hans-Joachim Lanksch/Përkthim/Tharm by

Në skajin e kohës- Rose Ausländer

Kur do të marrë fund lufta

në skajin e kohës

 

Do të dalim prapë

në shëtitore guacash

të pajtuar

njeriu me njerinë

 

Ka për të qenë bukur

nëse do të jetë

 

në skajin e kohës…

 

Përktheu: Hans-Joachim Lanksch

DY FJALË SI PARATHËNIE PËR ANABAZËN  E SAINT-JOHN PERSE-IT/Hugo von Hofmannsthal

in Letërsi by

Anabaza u botua në vitin 1924 te revista “La Nouvelle Revue française”. Rilke-ja dhe Hofmannsthal-i i kërkuan Walter Benjamin-it që ta përkthente. Hafmannsthal-i, i ngarkuar me hartimin e parathënies, i shkruante më 1928 Anton Kippenberg-ut: “Kemi të bëjmë me një poemë veçanërisht të errët, me një ndërtim magjik ritmesh dhe rrokjesh”. Saint-John Perse e kundërshtoi botimin. Teksti i Hofmannsthal-it u botua më 1929 në një revistë zvicerane.

Hugo von Hofmannsthal

Poetët francezë janë angazhuar në një betejë që prej dyzet vjetësh. Na duhet të përpiqemi ta kuptojmë këtë betejë dhe synimin e saj – e kush duhet ta kuptojë më shumë se ne? Por s’do të arrinim kush e di se ku duke folur këtu për shkolla, prirje, moda estetike dhe gjëra të tjera të këtij lloji me të cilat kritika letrare universitare ka zakon të errësojë faktet. Fjala është për gjuhën frënge në funksionin e saj më të fshehtë dhe kjo betejë është e vjetër. Shpirti kombëtar i këtij kombi, përzierje kaq e lumtur e tre elementëve etnikë, është i gjallë por prozaik. Arsyeja qeveris. Aty nga mesi i shekullit XVII, ky mbizotërim i arsyes u ngrit, si të thuash, në rangun e një ligji themelor. Malherbe-i triumfon ndaj Régnier-së, toni i arsyeshëm triumfon ndaj dridhjes emocionale. Konformiteti me ligjin forcohet për të gjitha kohët, e pavetëdijshmja përmbytëse shumë shpesh ndrydhet. Qartësia pragmatike pa ekuivoke e shprehjes shtrohet si ekzigjencë dhe vetë shprehja simbolike, metafora, i është nënshtruar shtrëngesave tejet të rrepta. Ekzekutimi i këtyre ligjeve ka të bëjë me një instancë të pandreqshme, shija e mirë, një lloj vetëdijeje e intelektualizuar.

Megjithatë jeta më e fshehtë e gjuhës, nga e cila varet një gjallëri delikate dhe skajshmërisht intime e kombit, vihet në pozita mbrojtëse. Këtë betejë të vjetër që në shekullin XVI e kishte bërë Plejada, betejë për një sintaksë të lirë, për metafora më të guximshme, për të drejtën e afrimit me muzikën e kohës së saj – e shohim të përsëritet në fund të shekullit XIX. Mallarmé-ja është prijësi dhe doktrinari i madh i kësaj lëvizjeje (doktrina e tij ngjan me poezinë e tij, ajo realizohet nëpërmjet aluzionesh dhe aty mbretëron eleminimi i përpikërisë, i koherencës pragmatike dhe aksioni i saj është më i madh e më i qëndrueshëm). Por Baudelaire dhe Rimbaud paraprijnë Mallarmée-në dhe vala e madhërishme, polifonia sekrete e të parit, njëlloj si tek i dyti thyerja e harbuar e rregullave, tek të dy është një përpjekje për t’iu afruar lëmit të muzikës që i bën ata vëllezër të Mallarmé-së. Sepse ky i fundit ishte me siguri pothuajse po aq muzikant sa edhe poet. Nga pikëpamja e kompozicionit nuk do të mund të kuptonim dallimin midis tij dhe Debussy-së.

Por edhe ritmet e Paul Claudel-it kanë vendin e tyre në këtë lëmë, atë element himnor që mbart aroma botësh të tëra edhe vetëm në një replikë të dramave të tij, apo në një varg. Dhe Valéry-a shfaqet, vetëm ndaj një vështrimi sipërfaqësor, si i nënshtruar ndaj të tjera ligjësish dhe e gjitha kjo vetëm e vetëm sepse qartësia e tij është aq e madhe, sepse, në njëfarë mënyre, do të ishte e mundur të shprehej matematikisht kurba e ligjërimit të tij, por te drita janë të njëjtat sekrete dhe të njëjtat pasuri si edhe te hija.

Për të gjithë këta – dhe ç’aradhë emrash nga më fisnikët që përmendëm! – është i rëndësishëm rinovimi i frymëzimit lirik duke u nisur nga brendësia e vetë gjuhës. Individi krijues, i rrethuar si me mure prej udhësh shprehjeje që çelen pa fund, hidhet brenda vetë gjuhës dhe rreket të marrë tek ajo dehjen e frymëzimit dhe t’i hapë rrugë të reja jetës në harmoni me ato intuita të mëdha që kanë shqisat kur shkëputen nga dominimi i arsyes në gjendje të zgjuar. Kjo ka qenë gjithmonë mënyra e latinëve për t’iu qasur të pavetëdijshmes. Ata nuk i qasen siç bën shpirti gjermanik, i cili në një gjysmëndrre tretet nga ëndjet e veta, shembuj të fuqishëm të të cilit na japin poezia angleze dhe gjermane, por duke u lëshuar vetë me vërtik në lundrim mbi bregun tjetër, duke trandur gjithë objektet rrëmujshëm, duke thyer rregullat. Janë saturnalet e shpirtit. Reflekse të reja buthtojnë nën vështrime që pothuajse fiken, është një ripërtëritje e paparë, një Mister në kuptimin e mirëfilltë. Këtu një udhë na çon edhe nga “Anija e dehur” e Rimbaud-së te vargjet e para të Stefan George-s. Që të dy kanë të përbashkët atë që romaku e ka përkufizuar me fjalën “incantatio”: të errëtën dhe të dhunshmen magjepsje të vetvetes realizuar nëpërmjet fuqisë magjike të fjalëve dhe ritmeve.

Prirjeve më të thella të këtyre poetëve u shtohet një poet bashkëkohës, të cilit po i prezantojmë veprën poetike kryesore. Anabaza ka një sfond heroik dhe kur ky sfond ndriçohet në sytë tanë, ne përballemi me diçka tipike prej delikatesës së ashpër të Poussin-it. Vetë ngjarja zhvishet nga konteksti i saj historik, social, konceptual. Ajo përpikëri që e konsiderojmë pothuajse si sinonim të shpirtit francez eliminohet. Sidoqoftë më pak se, p.sh. te Mallarmé-ja, ka një rivalitet me muzikën. Në vend të atij materiali verbal vezullues, me shumë kuptime të ndjeshme, me anë të të cilit gjërat duken si të mbyllura te muzika, ne ndiejmë kontaktin e ashpër të një qëndrese të madhe e të fuqishme. Fjalët paralajmëruese të pastërtisë dhe të ashpërsisë, të dominimit dhe të vetëkontrollit: peshorja e drejtë, kripa e pastër, ideja e kulluar, elementi purifikues, që shenjtërojnë se te kripa ndodhen “ëndjet e kripës”, kumbojnë pa reshtur. Ashpërsitë e kalimeve, vërtitjet që pa pushim ndërpriten befasisht, tekat që përmban Orienti i ndërmendur, të gjitha këto formojnë një lexim që të fshihet po aq sa të jepet. Por intuita zbulon një vepër plot bukuri dhe forcë dhe, në mënyrë të pashpjegueshme, një vepër të dalë nga fryma e së tashmes – të asaj të tashmeje të tendosur e heroike të Francës që prodhon shenjtorë të rinj e që, në Jug, para portave të saj, themelon një perandori të re koloniale.

E kam fjalën për origjinalin e Zotit Saint-John Perse, jo për përkthimin. Një vepër e këtij lloji është e papërkthyeshme. As Baudelaire-i nuk është përkthyer ndonjëherë, me gjithë përpjekjet e përsëritura vazhdimisht. Në raste të tilla, përkthimi nuk do të mund të luante tjetër rol veç atij të një raporti tejet të përpiktë e të vetëdijshëm. Sidoqoftë, mbetet njëfarë ngashnjimi në rendin e brendisë, përndryshe do të ishte i pashpjegueshëm fakti që përkthimet e poezive kineze na bëjnë për vete e na kënaqin, përkthime në anglisht apo gjermanisht, që nuk janë bërë as nga origjinali, por sipas transkriptimeve latine.

Përktheu: Alket Çani

Ne-Tinka Kurti

in A(rt)ktivizëm/Feminizëm/Letërsi by

Ne-Tinka Kurti

 

Ne,
Që çohemi nga dheu, që ecim kilometra me takat e ngrëna,
që thembrat na janë çarë nga peshat e rënda të injorimit…

Ne që flemë salloneve, që s’kemi një dhomë në shpi, një vend në botë,
ne që flokët na mbajnë erë darke pa mish,
ne që presim në radhë për pak dashuri të nënës…

Ne që ndjekim hijet e paprivatizuara ende,
që pimë ujë nga gypat e ndërgjegjeve të ndryshkura,
ne që s’kemi pos ujit,
dhe lahemi në faj duke imagjinuar fëmijë afrikanë tek lëpijnë dritaret pas shiut…

Ne që lexojmë lajme se thonjtë i kemi lyer me kozmetikë kancerogjene
e mendonim të fshinim gjurmët e lëndimeve shpirtërore,
ne që nuk qajmë kollaj, por që i respektojmë lotuesit…
Ne, që pasi shoqet na kanë dëshpëruar vazhdojmë të bëjmë shoqni të reja,
ne që shokët na kanë zgjënjyer, vazhdojmë ta rrisim besimin tek njerëzit,
ne që të drejtën e llogarisim me shumën e problemeve në jetët tona…

Ne që dhurojmë lule dhe këpusim nga shpirti ynë tek prejmë trëndafilin,
ne që e prekim fundin, por e shohim dhe dritën,
ne që ëndërrojmë tej muzgut, tej agimit…
Ne që mund të zgjedhim mes poshtë ose jashtë
derisa jemi pezull,
ne që marrim borxh për t’i bërë motrës tortë,

Ne që shohim lart e i hapim sytë,
S’flasim.
Se duhet ta rikapitullojmë çdo përrallë në botë,
Ajo që na shkëlqen, nuk është lakmia në sy,
është cipa e zemërimit
që na thotë
shqyni
derrat
secilin
të egër
të sigurt
të vetëkënaqur.

1 2 3 4 5 56
Go to Top