Author

Admin - page 189

Admin has 1904 articles published.

“Gone is Syria, gone” – Poezi nga Jazra Khaleed

in Letërsi/Përkthim/Tharm by

Gone is Syria, gone-Jazra Khaleed

Iku Siria, iku;

nuk mbante dot më vdekje të tjera në trup,

nuk mbante dot më vdekje të tjera nën lëkurë.

I kujtohen një nga një të vdekurit e saj e

dhe pse janë me mijëra e mijëra,

edhe pse s’di më aritmetikë, mbledhje e zbritje.

I kujtohet Nabili që thërriti “Liri për Sirinë”

dhe i prenë të dy gishtat,

i kujtohen fëmijët që i varën në shesh,

se shkruajtën në mur “Doktor, tani është radha jote”;

i kujtohet Lukmani, poeti, të cilin e pushkatuan

bashkë me librat e tij e foljet ndihmëse,

Faiza që e zuri muri bashkë me dy vajzat e saj.

I kujtohet rrethimi i Homsit dhe Baba Amri,

plaku me pendë që u thërriste me zë të lartë mushkave të tij,

mësuesja Latakia, ajo me syzet me tel,

që u lexonte fëmijëve poezi të Sanijes Salih,

infermierja që qante në spitalin Jisr al-Shughur,

macja që ndehej nën hijen e një Toyota Highlux.

I kujtohet Abuja, berberi, krehërat dhe erzinat e tij,

kur njëherë i preu gabimisht veshin bashkëfshatarit të tij;

i kujtohet gjyshja Meisam, që gatuante çdo të diel

pulë më koriandër për gjithë familjen,

derisa një ditë ia behën ushtarët në prag;

i kujtohen fëmijët që loznin me top në rrugë,

kur një fuçi plot me TNT shpërtheu ngjitur në Khalil,

ndërsa ishte radha e tij të lozte portierin.

I kujtohen gjithë emrat e të torturuarve,

organet e prera gjenitale,

zgavrat e zeza në bulbat e syve.

I kujtohen gjithë emrat e të vdekurve të saj,

edhe pse janë me mijëra e mijëra,

edhe pse s’di më aritmetikë, mbledhje e zbritje.

Përktheu: Eleana Zhako

You might be interested in

Qyteti-Jazra Khaleed

Jazra Khaleed Qyteti më rrëmben poezitë nga teli i rrobave, i shet në tregun e zi dhe më dërgon me

GJURI I JANARIT-Arben Velo

GJURI I JANARIT-Arben Velo Gjuri i nënës sime,është janar,theu kockat,në oborrin ku rreh dielli.Nga flokët e bardhë,i ranë sytë si

Nga dita e një shkrimtari-Esé nga Erjus Mezini

in Në kohërat e kolerës by
  • christmas-2012-002.jpg

Këtë esé aspak të mërzitshme Erjus Mezini e ka titulluar “Jeta e mërzitshme e shkrimtarit”.

Kur i shkrova Erjusit se fjalën “dashnore” do t’ia zëvendësoja me fjalën “të dashura” (termi m’u duk paksa diskriminiues), ai protestoi, më tha se këto fjalë ishin dy gjëra krejt të ndryshme në këndvështrimin e tij.

Por ndoshta në ndonjë shkrim të ardhshëm ai do të na e sqarojë më mirë këtë ndryshim…

Sa për tani mos e humbisni këtë rrëfenjë që vjen prej një shqiptari në USA, i cili ka rastisur që të jetë shkrimtar.

Pra titulli i origjinalit: “Jeta e mërzitshme e shkrimtarit”

Si çdo ditë u zgjova në tetë (edhe pse kisha rënë në dy). Prisja borë dhe gjeta diell. “Mirë”, i thashë vetes, “po e bëj një xhiro”.

Mora kafen në dorë dhe pa arritur të përfundoja itinerarin e zakonshëm vura re se e djathta më kishte ngrirë. E futa në xhep dhe e mbajta kafen me të majtën… Ngriu edhe kjo për tre minuta. Më lindi një dëshirë që ta hidhja kupën metalike, por para një jave e kisha blerë. U ktheva në shtëpi, duke ndërruar kupën sa majtas djathtas. Lavdi Zotit vetëm ca dhimbje mbetën, por jo ngërçe afatgjata. Ikën dhimbjet bashkë me të ftohtin, gishtat më lëviznin për bukuri. E pranoj, nuk i rezistova tundimit, gishtat nisa t’i mëshoja mbi tastierë; si çdo shkrimtar tjetër, edhe unë nisa të shaja shkrimtarët e tjerë. Pa mëshirë iu vërsula. Të gjallë e të ndjerë, të gjithë nokaut i nxora në fejsbukun e (m)jerë.

Shava e shava për nja një orë, vetëm kur u dëgjuan ca hapa në oborr. Ishte korçari me celularin në dorë.

“A do e pimë një kafe?” më pyet pa zor.

(Po e pushoj rimën këtu, sepse e kuptoj neverinë tuaj.)

“Po verën ku e ke?” e pyes. “Një kuintal nxore këtë vit.”

“Oh, lëre verën”, ma kthen, “nesër kur të zëmë peshk.”

“Vera e kuqe”, ia kujtoj unë, “pihet me mish keci, jo me peshk.”

“Ehu”, këmbënguli, “nesër është Dita e Pavarësisë dhe do të vijnë edhe korçarët e tjerë.”

“Pavarësi në Tiranë”, i them unë, “do të thotë të jesh i lirë ta pish verën vetëm, pa pritur grupin e Korçës”. E lashë të shkonte, i pavarur të pinte kafen, dhe kthehem në fejsbuk.

Aty ku po shaja të tjerët, njëri më tërheq veshin në privat. Ashtu pak a shumë m’u pre oreksi për të vazhduar sharjet dhe e mbylla fare atë muhabet. Paspak kujtohem se para nja tre muajsh i kisha premtuar botuesit një tregim që akoma nuk e kisha përfunduar. Më ngrihet avulli në kokë, prodhoj ca ulërima, shkoj përpara pasqyrës dhe shaj Heminguejin nga stërmbesat. “Po i pate në SHBA”, i kanosem, “e di vetë ti se ç’do u punoj unë atyre”. Pasi iu ngritën nervat edhe pasqyrës, u ndjeva i gatshëm për të vazhduar shkrimin.

Me të daktilografuar fjalinë e parë, mamaja më shfaqet në vidiokoll. E lë të shprehet lirshëm. Vetë vazhdoj shkrimin dhe kur e do nevoja shqiptoj fjalët: po mami, ke të drejtë. S’e mbaj mend se sa herë kam përsëritur veten, por herën e fundit që kam thënë “po mami, ke të drejtë” vura re dy gjëra: mamaja nuk ishte aty dhe ora kishte vajtur dy.

Si i xhindosur çohem nga karrigja. Hap frigoriferin me vrull, tre feta buke dhe një copë djathi… Ato hëngra dhe ia krisa vrapit. Në tre isha në punë. Gjashtë orë punë si gomari (të dh…sha mu në fat shkrimtari). Në nëntë dal i lodhur; djersa ime loz kukafshehthi me ngricën. Mërzitem kur mendoj që e nesërmja do të jetë krejt si sot. U përmbajta shumë, mirëpo nuk m’u mbyll i shkreti gurmaz. “PASKA QENË E MËRZITSHME JETA E SHKRIMTARIT”, bërtas i vetëm në mes të bulevardit.

Pak më vonë desha të lotoja, por u kujtova se sa zët i kam qaramanët. Kam lënë shumë dashnore vetëm sepse qanin në orën kur unë shkruaja. Fjalët i nxora, por lotin kurrrë. Do pi një gotë verë, mendova, dhe do të bëhem burrë.

Isha nisur për në shtëpi, por përfundova në dyqanin kinez. E pranoj, nuk pi dot verë pa ushqim. Blej patate, speca, qepë, karota e ca cingra të tjera. Përpara daljes shkoj te peshku. I marr tre copë dhe fiks në nëntë e gjysmë të natës vendos të bëj një tavë. Grij, grij, grij, grij, jo llogje, por perime… Hudhër, majdanoz, qepë, limon, spec, karotë, erëza, etj. Në mes u shtri peshku si mbret. E urreva edhe atë njëlloj siç urrej shkrimtarët, dhe i hedh një gotë vere sipër surratit me luspa. E lë të digjet e të kridhet në sobën time, pastaj kujtohem se ai peshk më piu gotën e fundit të verës. Në njëmbëdhjetë të natës dal si lugat për të gjetur dyqan vere; të gjitha mbyllur dhe unë mallkoj JETËN E MËRZITSHME TË SHKRIMTARIT. Aty ku mbaroj mallkimin, vërej se pakistanezi kishte sjellë verë në kioskën e tij (përpara një muaji që isha tek ai vetëm birra kishte). Ishte një verë koti Kalifornie, por jeta më mësoi që realizim ëndrre do të thotë se nga të gjitha lutjet e tua ti arrin vetëm minimalen. E mora (verën e Kalifornisë), mbase edhe që t’u shes mend lexuesve të mi më vonë. Vij me vrap në shtëpi dhe peshku akoma po valon. Ora është njëmbëdhjetë e një çerek dhe plani është që ta provoj peshkun dy minuta përpara se të ketë hyrë e diela; se nuk dua të thonë miqtë e mi korçarë që hëngrën peshk të njëjtën ditë me mua. Dua t’ua bëj të qartë që unë e provova peshkun të shtunën; madje me verë të bardhë dhe jo verë të kuqe. Këto minuta që pres i kthej nja dy gota verë. Jeta e shkrimtarit nuk më duket aspak e mërzitshme. Me gotën e tretë e vendos se vetëm jeta e peshkut është e mërzitshme; kurrën e kurrës jeta e shkrimtarit. I vetmi problem që kanë shkrimtarët është se e konsumojnë jetën me vrap. Por edhe nëse u ikën shpejt nga duart, ata prapëseprapë nuk mërziten. Sa më shumë njerëz të plaken, aq më shumë shkrimtarë do të piqen dhe sa më shumë njerëz e peshq të vdesin, aq më shumë shkrimtarë do të lindin.

 

You might be interested in

Normalët-Erjus Mezini

Normalët-Erjus Mezini – Oh, unë nuk e di se çfarë flas. Të më falni të gjithë! Ju kam mërzitur. Ju

Rreth kësaj faqeje

in A(rt)ktivizëm/Letërsi by

Nisi si një projekt për kulturën. Për realizimin e tij bashkëpunova me disa media. Rezultati ishte i njëjtë në të gjitha; lexuesit më shkruanin se ajo që po bëja ishte ndryshe nga ajo që ofronte shtypi i Tiranës, ndërkohë që shkrimet e mia sa vinin dhe hiqeshin nga qarkullimi. Ato vendoseshin në ndonjë cep aq të padukshëm sa as qentë e antidrogës nuk i gjenin dot, mbuloheshin me ndonjë foto këngëtareje e cila i vërviste reçipetat kokës kameramanit apo fshiheshin fare sikur të mos ekzistonin. Aq sa ndonjëherë më dukej vetja si armiku i popullit, të cilit i retushonin fytyrën nëpër fotografi dhe gjithçka që mbetej prej tij ishte një njollë e bardhë.

Lexuesit e mi duhet të jenë endur si Amerigo Vespucci duke rrëmuar nëpër ato cepa, sepse me gjithë vështirësitë, sepse megjithëse shkrimet e mia po bëheshin njolla të bardha, ata ende interesoheshin të më lexonin.

E kështu, si rrjedhojë e gjithë këtyre kamuflimeve groteske që hasen vetëm në mentalitetet e vockla ballkanike feudale, vendosa të hap këtë faqe;

“defekt-teknik.com” – Revolucioni nuk do të transmetohet!

“Defekt-Teknik” erdhi tek unë si një reminishencë nga kohërat e fëmijërisë, nga kohërat kur Radio Televizioni Shqiptar shfaqte siglën e Defektit-Teknik edhe atëherë kur duhej mbuluar ndonjë “Defekt-Ideologjik” apo censuruar ndonjë lajm.

Ndërsa slogani: “Revolucioni nuk do të transmetohet”- “The revolution will not be televised”, është një varg nga teksti i një kënge të Gil Scott-Heron (vitet 70-të), gjatë protestave kundër racizmit në USA. Teksti, një poezi e mirëfilltë, është gjithashtu edhe një aluzion i hidhur mbi serialet televizive-telenovelat, lajmet rozë, etj., të gjitha këto shkaqe të sheqerta që u bëjnë një pritë dinake përmbysjeve të mëdha.

Ky emër dhe ky slogan erdhën menjëherë në pavetëdijen time si një përgjigje ndaj gjithë mediave të blera, të korruptuara.

Si një përgjigje ndaj gjithë drejtuesve të tyre shovinistë, maskilistë, megallomanë dhe mendjecekët.

Si një përgjigje ndaj gazetarisë pa pikë nervi apo idealizmi, por me një ego të stërmadhe, brilante për t’i vendosur shkopinj nën rrota asaj tjetrës që përpiqet të ndërtojë diçka të vlefshme për shoqërinë.

Kjo hapësirë nuk sponsorizohet. Mbi të gjitha nuk sponsorizohet nga politika… Nuk ka se si. Këtu nuk do të flitet për fustane, manikyrë, burrin e ëndrrave, mesazhet e mbetura seen (një nga çështjet më ekzistenciale të gazetarisë rozë) dhe as për rritjen ekonomike imagjinare. Si e tillë kjo faqe e fillon rrugëtimin e saj në kushte të pabarabarta në krahasim me të tjerat, pas të cilave fshihen interesa nga më të ndryshmet. Por fakti që lexuesit janë lodhur prej pornografive-politike (e më gjerë), të cilat kanë pushtuar pa përjashtim të gjitha mediat, më jep shpresë se ajo do të dijë të ecë. Sepse nuk është aspak e vërtetë që shqiptarët e duan atë lloj “gazetarie”, atyre ajo u ofrohet.

Kjo faqe nuk do të bëjë asnjë kompromis me cilësinë për hir të klikimeve.

Këtu nuk do të “zhvishet” njeri, nuk do të “ulërase” njeri, nuk do të “çmendet” njeri, nuk do të “pëlcasë” njeri.

Kjo hapësirë nuk do t’i kushtohet thjesht artit, vend të veçantë ajo do t’i japë aktivizmit nëpërmjet tij. Ky qoshk do të jetë një lloj shtëpie artistësh, një lloj klubi arti për individë që nuk qëndrojnë indiferentë ndaj mjedisit social ku jetojnë dhe krijojnë. (E quaj “hapësirë” apo “qoshk”, sepse fjalën “portal” e kanë bastarduar dhe idiotizuar gazetarët surrogato…)

Politikanët e sundojnë më lehtë një popull nëse ai mbahet vazhdimisht në një nivel të ulët kulturor, ndaj dhe askush nuk është i interesuar të bëjë diçka për ta lartësuar sado pak mendjen dhe shpirtin e tij. Sepse arti i mirë i bën njerëzit të lirë. Ai u mëson atyre të mendojnë me kokën e tyre. Dhe unë gjithmonë kam besuar se nga të gjithë llojet e revolucioneve, ai i fjalës, i artit, është më i shëndetshmi.

E për të kuptuar se sa e emancipuar është një shoqëri, mjafton të shohësh se në cilën faqe të shtypit të përditshëm e ka ajo kulturën. Në shtypin shqiptar kultura është e refuzuara e madhe, ajo është në faqen e fundit ose nuk është fare… ose-ose me kulturë disa gazetarë kuptojnë lajmin mbi një konkurs bukurie apo mbi një telenovelë surrogato që të fyen shijet dhe inteligjencën.

Në kohën kur bashkëpunoja me një nga mediat e sipërpërmendura, një prej IT-ve të tyre më tha një ditë diçka të cilës i rikthehem vazhdimisht. Ai tha se projekti im në mjedise të tilla ishte i harxhur kot… i ngjante sikur të kishe varur pikturat e Rembrandtit në një mensë publike…

Nuk i ktheva përgjigje. Nuk dija nëse duhej të gëzohesha apo të trishtohesha nga ai konstatim, por sot, ndërsa u rikthehem atyre fjalëve, do t’i përgjigjesha atij:

-Po! Edhe në një mensë publike Rembrandti mund të edukojë!

Kur isha fëmijë dhe mësuesja na jepte disa katrorë për t’i ngjyrosur, unë e kisha zakon gjithmonë të ngjyrosja jashtë vijave.

Kjo hapësirë u kushtohet të gjithë atyre që njëlloj si unë duan të ngjyrosin një botë jashtë katrorëve. Së bashku mund të ndërtojmë një botë më të mirë. Një botë pa katrorë.

Kjo hapësirë i kushtohet gjithashtu të gjithë lexuesve që më kanë shkruar dhe që më kanë dhënë zemër për të vazhduar më tej.

I falënderoj të gjithë “AmerigoVespucci-t e mi!” (duhet një fytyrëz e buzëqeshur këtu…)

Arlinda Guma

Arlinda Guma është autore e katër romaneve: Bulevardi i Yjeve (2014), Terma humanitarë si fjala bombardim (2016), Bob Legjenda (2021) dhe Marksi ka humbur kujtesën (2025).
Letërsia e saj është botuar në disa revista letrare ndërkombëtare, përfshirë revistat amerikane Words Without Borders dhe Poets & Writers, në revistën greke Teflon, etj. 
Poezitë e saj janë përfshirë në antologji letrare ndërkombëtare dhe janë interpretuar nga aktorë të huaj në shumë vende të botës.
Që prej vitit 2018, ajo është themeluese dhe drejtuese e revistës kulturore defekt-teknik.com, e cila ruhet në Bibliotekën e Kongresit Amerikan në Shtetet e Bashkuara të Amerikës.
Kritika e përshkruan si një autore të guximshme dhe jokonformiste, “që shkruan me grusht.”

You might be interested in

Megjithatë-Arlinda Guma

Megjithatë – Arlinda Guma   Megjithatë këto poezi mund të jenë të dobëta, ju mund t’i hidhni në griresën e

Heroi aksidental

in A(rt)ktivizëm/Meqë ra fjala by

Ka një skenë brilante në një film të Chaplinit. Ai gjeti një flamur përtokë, e mori në dorë dhe po e shihte me vëmendje.

Disa njerëz që po ecnin në rrugë e panë dhe iu bashkuan sepse kujtuan se ai po protestonte.

Ai shihte i habitur kur turma filloi ta shtynte të ecte përpara dhe t’i printe protestës, pastaj pa ç’ pa, ngriti famurin dhe filloi të brohoriste duke udhëhequr turmën…

Nuk ka përshkrim më të qëlluar se ky i heroit aksidental…

Kohë e frikshme në Amerikë-David Foster Wallace

in Biseda/Letërsi by

Një intervistë me David Foster Wallace

Biseda e mëposhtme është nxjerrë nga një intervistë që i mora David Foster Wallace, në shtator 2006, si nje pjesë e një serie artikujsh dhe copëzash për radio, në lidhje me shkrimtarë të rëndësishëm të huaj, artistë dhe regjisorë filmash, të cilët nuk ishin të lejuar në Rusi ato kohë.

(Për fat të keq lexuesit e Wallace në Rusi janë ende të paktë). Rasti i bisedës sonë ishte për dhjetë vjetorin e publikimit të “Infinite Jest”. Planifikova të flisja me zotin Wallace për pesëmbëdhjetë minuta, por përfunduam duke biseduar për rreth dy orë. Dhe argumentet për të cilët flisnim kapnin një ton cinik tek politikat e US-as, tek tmerret e fabrikave fermere, te gjendja e letërsisë amerikane dhe te progresi në punën e tij.

Ostap Karmodi

O.K. A mendoni se ne jetojmë në një epokë konsumi apo është vetëm një koncept i medias, i cili në vetvete nuk ka ndonjë kuptim të vërtetë.

D. F. W. Kjo pyetje siç e dini është shumë e ndërlikuar. Unë mund të jap përgjigje që janë deri diku të thjeshta dhe mund të flas vetëm për Amerikën, sepse është shoqëria që njoh. Amerika, ashtu siç gjithkush mund ta dijë, është një vend i shumë kondradiktave dhe kondradikta më e madhe, për një kohë të gjatë, ka qenë midis një forme shumë agresive të kapitalizmit dhe konsumizmit, kundër asaj çfarë mund të quajmë një lloj morali apo impulsi qytetar. Për shumë vjet, çdokush dinte që biznesi ishte biznes dhe njerëzit kishin nevojë për të bërë para, por njerëzit ishin gjithashtu pak në siklet apo në turp për këtë. Konsiderohej disi e pagdhendur kjo gjë.

Disa nga këto kontradikta vinin prej Anglisë dhe konflikteve të vjetra midis borgjezisë dhe fisnikërisë.

Nuk jam i sigurt nëse ishin vitet 90-të apo 80-të në Amerikë-Gjysma e atij konflikti është zhdukur me të vërtetë dhe kemi tani një triumf të komercializmit dhe konsumizmit, i cili nuk është balancuar nga ndonjë lloj turpi, apo sikleti, apo retiçence, apo ndjesie se në të vërtetë, konsumizmi dhe komercializmi ishin vetëm një pjesë e vogël e jetës njerëzore. Mendoj se jetët e përditshme të njerëzve këtu në Amerikë, nuk janë plotësisht të dhena pas konsumit, por janë sigurisht shumë më shumë se ç’ishin 20 apo 30 vite më parë.

 O.K. A mendoni se është një trend natyral, ku do të vijë një pikë dhe do të ndalet vetë?

 D.F.W. Ku eshte duke shkuar, nuk jam i sigurt. Në Amerikë, dhe imagjinoj edhe në pjesën më të madhe të Europës Perëndimore, ka një problem, që është fakti se korporatat kanë marrë gjithmonë e më shumë fuqi kulturalisht dhe poltikisht. Tani në Amerikë duhen shuma të mëdha parash për të ndërtuar lloje të ndryshme zyrash demokratike. Korporatat kanë më shumë para se qytetarët privatë, korporatat bëjnë këto donacione, të cilat më pas sjellin ligje që i favorizojnë korporatat edhe më shumë, dhe ka një lloj cikli. Dhe korporatat janë shumë të çuditshme, janë të përbëra nga njerëz, kanë statusin ligjor të një personi, por nuk kanë një ndërgjegje apo shpirt siç kanë zakonisht njerëzit.
Ju përfundoni me këtë shtrembërim në rritje të vlerave amerikane, ku gjithçka bëhet rreth parave dhe shitjes, blerjes dhe dukjes. Ne kemi arritur një pikë me presidentin aktual dhe administratën aktuale, ku korporatat kanë kaq shumë ndikim dhe kaq shumë kontroll dhe po bëjnë aq shumë dëmtime, gjë që është e dukshme për të gjithë, se mund të ketë një reagim të ashpër, një lloj reaksioni kundër tij. Dhjetë vitet e ardhshme këtu në Amerikë do të jenë shumë interesante, ndoshta për të gjithë botën që do ta shohë.

OK: Interesante duke folur si optimist, apo interesante si në shikimin e shpërthimit të një vullkani?

DFW: Epo, këto janë dy mundësi. Ose votuesit amerikanë do ta kuptojnë se duhet të ketë disa kundërpesha për forcat e korporative dhe kapitaliste, dhe se ky ekuilibër mund të arrihet përmes procesit politik. Ose mund të përfundojmë shumë mirë këtu me një formë të fashizmit. Shumë njerëz në Amerikë përmendin termin “fashizëm”, veçanërisht për terroristët e Lindjes së Mesme, por në fakt ajo që fashizmi është  në të vërtetë, është një aleancë e ngushtë midis ekzekutivit unitar dhe një shteti, dhe korporatave të mëdha dhe një shteti. Ne mund të hyjmë në një periudhë shumë të ngjashme me periudhën që Rusia kalonte nëpër pjesën më të madhe të shekullit të njëzetë, me një numër të madh të represionit dhe artificialitetit të kulturës.

OK: Një shkrimtar rus, popullor, modern, Viktor Pelevin, ka thënë se personazhi kryesor më popullor  i kinemasë moderne e letërsisë dhe i gjithë të kulturës pop, është një çantë e zezë e mbushur me para. Ne ndjekim më së shumti fatin e tij dhe fatet e personazheve të tjerë varen prej saj.

DFW: Kam dëgjuar për Viktor Pelevin, dhe gjithçka që kam dëgjuar për të është se ai është shumë i zgjuar dhe shumë i mprehtë. Unë mendoj se një nga arsyet pse imazhi i tij është kaq qesharak është fakti se ai është disi i saktë. Të paktën këtu në Amerikë, ne jemi në një kohë që është, shumë, po shumë cinike. Kështu që kur në një pjesë të pop-kulturës ka një person shumë të virtytshëm ose një hero, njerëzit i shohin këto cilësi shumë më tepër si prezantime nga dikush që përpiqet të marrë diçka, qoftë para apo miratim, sesa si virtyt apo cilësi e vërtetë njerëzore. Një pasojë e asaj që dijetarët amerikanë e quajnë epokë postmoderne, është se të gjithë kanë parë kaq shumë dukje, saqë shikuesit dhe lexuesit amerikanë, thjesht supozojnë tani se gjithçka është një shfaqje, strategji dhe taktikë. Është një situatë shumë e trishtuar dhe mendoj se shanset janë që kombet të kalojnë periudha të idealizmit të madh dhe cinizmit të madh, dhe se Amerika dhe Evropa, të paktën Evropa Perëndimore, tani janë në periudha të një cinizmi të madh.

 OK: A ka ndonjë mënyrë për të dalë prej saj? A mund të shihni ndonjë zhvillim, edhe pse të vogël, që mund të sjellë disa rezultate të mira në të ardhmen?

 DFW: Duke folur krejtësisht si një amator dhe jo si ndonjë ekspert i qeverisë, unë do të thosha se Amerika tani po fillon të përballet me realitete të caktuara ekonomike, nga të cilat ne kemi qenë të mbrojtur prej shumë vitesh. Çmimi i naftës ngadalë po bëhet më afër asaj që është në pjesën tjetër të botës -Ndërgjegjësimi se klima e tërë e Tokës prek të gjitha kombet dhe Shtetet e Bashkuara, dhe se sa më larg prodhuesi i dioksidit të karbonit, aq më shumë ka përgjegjësi të veçantë për kolapsin e mundshëm të mjedisit më vonë. Amerikanët ngadalë po zgjohen nga një lloj ëndrre për përjashtim të posaçëm dhe privilegj të veçantë në botë. Për të përdorur termin tuaj, kjo mund të rezultojë në një lloj vullkani, dhe Amerika, duke u bërë një lloj force perandorake, duke u përpjekur të marrë burime nga shtetet e tjera me forcë, siç mund të rezultojë, mendoj se ndodh në shumë vende, në cikle, një lloj i ngadalshëm në zgjimin e faktit se pasuria, konsumimi dhe shterimi i burimeve në fakt nuk është një grup shumë i mirë vlerash për jetesë.

Pra, në cilën mënyrë do të shkojë? Unë nuk e di. Dhe kjo është një arsye pse është një kohë shumë e frikshme në Amerikë, veçanërisht me njerëzit që tani janë në pushtet – shumë prej nesh kanë më shumë frikë nga vendi ynë dhe qeveria jonë, sesa ne nga ndonjë armik i supozuar diku tjetër. Për dikë si unë, i cili u rrit në vitet gjashtëdhjetë, në kulmin e Luftës së Ftohtë dhe ndërgjegjja e të cilit u formua si; “ne jemi djemtë e mirë dhe ka një armik të errët, të madh dhe ky është Bashkimi Sovjetik”, ideja e zgjimit ndaj faktit që në botën e sotme ne jemi zuzarët, ajo forca e errët, të fillojmë ta shohim veten pak nga sytë e njerëzve në vende të tjera – mund të imagjinoni se sa e vështirë është për amerikanët ta bëjnë. Megjithatë, me shumë njerëz e di se po fillon ngadalë të ndodhë.

OK: A mund të ekzistojë arti i pastër pa asnjë vlerë komerciale apo propagande sipas mendimit tuaj?

DFW: Unë jam spektik për fjalën “i pastër”. Është një standard mjaft, shumë i lartë, që duhet t’i bashkëngjitet një fjale si “arti”, duke qenë se situata themelore është vazhdimësi. Më lejoni t’ju jap një shembull; gruaja ime është një artiste dhe piktore fantastike, por ajo nuk përpiqet ta shesë punën e saj për një shumë të madhe parash. Ajo nuk ka bërë asnjë përpjekje në galeritë apo muzetë e shumtë, në mënyrë që ata ta blejnë punën e saj. Ajo ka pasur ekspozita, ajo mund të shesë gjëra kur ajo dëshiron, por kryesisht i bën ato si dhurata për njerëzit. Është shumë interesante për mua të shikoj punën e saj. Ka një botë të tërë arti në Amerikë, ku mund të zhvillosh një emër apo reputacion, dhe arti yt bëhet gjithnjë e më shumë i vlefshëm, e mund të përfundosh shumë i pasur. Ajo ka frikë nga i gjithë ky proces, sepse beson se do t’i marrë diçka nga arti, gjë që do ta bëjë këtë të fundit më pak të këndshëm për të. Për atë është gjëja më e rëndësishme e jetës. Pra, ajo është për mua – unë kam vetëm dy vjet i martuar – shoh punën e saj dhe pastaj shkoj në garazhin ku punoj, përpiqem të bëj punën time duke u përpjekur të mos mendoj, “Oh, çfarë bën ky recensues nga The New York Times”-i, bie fjala, në mënyrë që ta mbaj veten të zënë dhe të hutuar nga të gjitha llojet e atyre, që me të vërtetë janë gjëra të vogla, të papjekura, zbavitje te kota dhe kjo është shumë edukative. Ndoshta mënyra e vetme në Amerikë për të prodhuar art të pastër do të ishte mënjanimi i vetes nga sfera publike dhe prodhimi i artit vetëm si dhuratë, ku nuk ka pará dhe asnjë përpjekje për publikim të përfshirë. Problemi është se nëse të gjithë e bëjnë këtë, atëherë nuk ka arte publike këtu. Pra, gjithçka bëhet me të vërtetë një paradoks, gjë për të cilën kam kaluar shumë nga vitet e fundit duke e menduar dhe nuk e kam një përgjigje.

 OK: Le të flasim për kohë të mira dhe kohë të këqija. Është një besim i përbashkët se kemi një përparim moral, një përparim shoqëror, një përparim politik. Por duke parë shekullin e njëzetë duket se ishte shekulli më i egër nga të gjithë. Është e pabesueshme ajo që njerëzit u bënë njerëzve të tjerë dhe çfarë bëjmë akoma me kafshët. Ne kemi ndërtuar në të vërtetë kampet e përqendrimit për lopët dhe pulat që jetojnë vetëm për t’u vrarë, gjë që strukturon të gjithë jetën e tyre. A besoni në përparimin shoqëror apo moral? Apo ndoshta nuk pajtoheni me atë që sapo thashë dhe nuk mendoni se panorama është kaq e errët?

DFW: Është sigurisht e vërtetë se sa teknologjia dhe mekanizmat ekonomikë kanë përparuar, është gjithnjë e më e mundur të kryejmë mizori të tmerrshme tek qeniet njerëzore dhe kafshët. Ju dhe unë, mendoj, pajtohemi se një nga tmerret e mëdha të pashprehura të kapitalizmit modern është fenomeni i asaj që njihet si “bujqësia e fabrikuar”. Këtu në Amerikë, për shkak se është lirë, kafshët rriten në një numër aq të madh, në një robëri aq të ngushtë, në kushte të atilla të mjerueshme, saqë, nëse supozoni se ato kanë një sistem nervor dhe janë të afta të vuajnë, është tmerri i madh i Amerikës tani. Nuk është një pikëpamje ku shumica e amerikanëve janë të interesuar, pasi kjo shumicë beson se ekziston një hierarki morale dhe nevojat e njerëzve vijnë së pari.

 OK: Unë personalisht besoj se nevojat e njerëzve vijnë së pari, por është çështje e shkallës; nevojat e kafshëve duhet të konsiderohen së paku.

DFW: Jam absolutisht dakord. Unë kam pasur shumë argumente me miqtë për këtë. Mua më duket se nuk ka asnjë shembull më të mirë se pse interesat e korporatave dhe logjika ekonomike duhet të jenë të balancuara me ligjet dhe kufizimet në sjelljen e korporatave, sesa fakti që jo vetëm kaq shumë kafshë janë vrarë, por janë bërë për të jetuar jetë ku asnjë nga instinktet e tyre nuk nxirret jashtë, ku në çdo çast të jetës së tyre ato vuajnë dhe torturohen, të gjitha në mënyrë që mishi të prodhohet për pesëdhjetë cent më pak për kile. Për mua është një monstruozitet.

Nga ana tjetër, të paktën në Amerikë, një nga gjërat që na bën të çmendemi është ideali ynë që të përpiqemi të jemi të drejtë ndaj të gjithëve. Të përpiqemi të mos përjashtojmë apo të diskriminojmë. Dhe në njëfarë mënyre Amerika ka bërë përparim në realizimin e saj si kulturë, për shembull se si janë trajtuar amerikanët e zezakët, sa janë trajtuar padrejtësisht gratë, se si njerëzit me handikap janë diskriminuar nga gjëra aq të thjeshta sa shkallët ku karriget me rrota nuk mund të ngrihen. Sidoqoftë, ajo që shihni në Amerikë, është një reagim tjetër. Është kaq e shtrenjtë dhe kaq e vështirë të përpiqesh të jesh i drejtë ndaj të gjithëve dhe përfundon me shumë çështje gjyqësore dhe kaq shumë njerëz që ulërijnë për të drejtat e tyre, saqë shumë nga ana e djathtë dhe shumë në biznes, thjesht duan të ngrenë duart dhe të thonë: “Në djall e gjitha kjo, le të kthehemi përsëri në gjendjen e Nënës Natyrë dhe në luftën e të gjithëve kundër të gjithëve”. E gjithë kjo bëhet vërtet e ndërlikuar.

Besimi im personal është se për shkak të teknologjisë dhe ekonomisë, logjika është bërë kaq e sofistikuar, tani mund të kryhen mizoritë që do të ishin të paimagjinueshme dy ose treqind vjet më parë. Prandaj jemi nën një obligim moral për t’u përpjekur shumë-shumë-shumë për të zhvilluar dhembshurinë, mëshirën dhe ndjeshmërinë. Që do të thotë se këto janë kohë shumë të këqija në Amerikë, sepse elektorati amerikan, tani, thjesht nuk është i interesuar për pjesën më të madhe të shumicës së kësaj.

OK: Ju keni shkruar “Infinite Jest” dhjetë vjet më parë, dhe pas kësaj nuk keni shkruar ndonjë roman tjetër, vetëm ese dhe histori. A mendoni se e keni mbyllur me romanet e mëdha? A është më interesante të shkruani tregime tani?

DFW: Në Amerikë ka shkrimtarë, të cilët e konsiderojnë veten vetëm novelistë. Bëj të gjitha llojet e gjërave të ndryshme. Unë ndoshta në një moment do të përfundoj një roman. Nëse do të jetë i mirë mjaftueshëm për t’u botuar, nuk e di. Unë prirem të filloj tre ose katër gjëra për çdo gjë që përfundoj. U trajnova kryesisht si një shkrimtar i tregimeve të shkurtra dhe kështu fillova të shkruaja, por gjithashtu interesohem edhe për nonfiction-in, për shkak se kam marrë disa punë në revistë në kohët kur isha me të vërtetë i varfër dhe kisha nevojë për para dhe doli se nonfiction-i ishte shumë më interesant sesa mendova se ishte. Kështu që unë jam, si gjithë shkrimtarët amerikanë, shumë eklektik. Unë nuk kam marrë asnjë vendim për një ndonjë lloj zhanëri të caktuar. Dua ta lexoj poezinë, por ndoshta nuk do ta shkruaj kurrë sepse nuk kam asnjë talent për të. Por përveç kësaj unë ndoshta dua të provoj gjithçka.

OK: Por tani thjesht nuk ndiheni sikur shkruani një roman tjetër?

DFW: Hëm, ju e bëni të tingëllojë sikur shkrimi i një romani është çështje e punës së një pasditeje. Unë, për pesë apo gjashtë vitet e fundit fillova të bëja gjëra. Unë nuk e kuptoj me të vërtetë termin “roman”, por mendoj se diçka rreth 150 faqeve është një roman. Unë kam bërë disa gjëra më të gjata, thjesht nuk më pëlqejnë shumë tani dhe nuk e di nëse do t’i rishkruaj. Nuk kam nevojë për pará. Gruaja ime dhe unë jetojmë shumë thjesht. Jam i sigurt se do të shkruaj më shumë romane. Nuk e di nëse do t’i publikoj apo jo. Shumë gjëra që shkruaj thjesht shkojnë në një kuti të madhe në zyrën time dhe askush tjetër nuk i sheh.

OK: Tregimet tuaja janë shumë filozofike dhe mjaft politike. A ka ndonjë ndryshim të madh midis një tregimi dhe një eseje?

DFW: Nuk di sa jam dakord që fiction-i im është me të vërtetë i gjithi politik.

 OK: Të paktën filozofik.

 DFW: Njerëzit shpesh befasohen, mendoj se jam krejtësisht një shkrimtar, tradicionalisht konservator. Unë prirem të mendoj për fiction-in, kryesisht për karakteret dhe qeniet njerëzore dhe përvojën e brendshme, ndërsa esétë mund të jenë shumë më ekspozuese dhe didaktike dhe më shumë për tema ose ide. Nëse disa njerëz lexojnë fiction-in tim dhe e shohin atë thelbësisht për idetë filozofike, ajo që me siguri do të thotë është se këto janë copa ku personazhet nuk janë aq të gjallë dhe interesante sa kisha ndër mend të ishin.

OK: Çfarë mendoni për gjendjen e letërsisë moderne amerikane?

DFW: Ugggggghhhhh. Dikush ma bëri këtë pyetje disa javë më parë. Unë mendoj se e vërteta është se kjo është një periudhë shumë emocionuese, por është e tillë që ndoshta njerëzit në vende të tjera nuk do të kenë aq shumë akses në të. Për shkak se 30 ose 40 vjet më parë, letërsia amerikane ekzistonte kryesisht në dhjetë figura gjigante letrare, dhe tani ka më shumë se 100 apo 200 figura letrare, të cilat janë të gjitha mjaft të mira dhe mjaft interesante, por vërtet asnjë prej tyre në staturën dhe reputacionin ndërkombëtar të, për shembulll; Saul Bellow ose William Faulkner ose Ernest Hemingway.

OK: Ndoshta kjo është vetëm çështje kohe?

DFW: Ndoshta. Por gjithashtu mendoj se për arsye që janë jashtëzakonisht të ndërlikuara në aspektin e kulturës dhe medias … Dua të them se tani jam dyzet e katër vjeç, kështu që jam gjysma e rrugës mes një shkrimtari të ri dhe një shkrimtari të vjetër. Duke filluar me gjeneratën time, brezat janë shumë më të shpërndarë dhe shumë më të vështirë për t’u karakterizuar. Të kesh dy ose tre zëra të një brezi bëhet gjithnjë e më e vështirë dhe ndoshta kjo do të bëhet më shumë nga disa shfaqje televizive klasike apo filma, se sa nga shkrimtarët. Shkrimtarët në Amerikë janë shumë më tepër në zgrip kulturor sesa kanë qenë zakonisht, dhe kjo është shumë emocionuese  për sa i përket lirisë dhe aftësisë për të eksperimentuar, por gjithashtu do të thotë se ka shumë më pak kohezion dhe unitet. Do të ishte shumë e vështirë për dikë në një vend tjetër, vetëm nëse ata do të bënin një biznes me kohë të plotë, për të vazhduar ende aty ku është letërsia amerikane tani.

Përktheu: Arlinda Guma

Shënim i përkthyeses: David Foster Wallace nuk është një shkrimtar i masave. Nё Shqipёri është fare i panjohur. Për këtë arsye, gjatë përkthimit, disa shprehje të tij nuk u përpoqa t’i shqipëroja, pasi dua që lexuesi të njihet me mendimet e tij “brutto”… 

 David Foster Wallace i dha fund jetës më 12 Shtator, 2008. Romani i tij Infinite Jest (1996) është listuar nga Time Magazine si një nga njëqind më të mirët e shkruar në gjuhën angleze të publikuar midis viteve 1923 and 2005.

You might be interested in

Zogjtë në qiell janë shqiptarë, glasët që bien nga lart qenkan të të huajve-Bisedë me përkthyesin gjerman Hans-Joachim Lanksch

in Biseda/Letërsi/Në kujtim të Hans-Joachim Lanksch/Përkthim by
  • lanksch-2-638x570.jpg
  • willy-brandt.jpg
  • 16507869_851800551629140_863606579782965239_n.jpg

Për shkak të njohjes me Lanksch-in, u mëdysha disi, nëse në këtë bisedë duhej t’i drejtohesha me ju, por mendova se do të ishte më etike për lexuesin kjo formë komunikimi, edhe pse e parashikova reagimin e tij prej antikonformisti.

Një bisedë mjaft interesante, në veçanti aty ku përkthyesi rrëfen me humor se si shqiptarët e kanë etiketuar shpesh si “Lanshi serbovil” (me “v” jo me “f”)…

Një vështrim nga jashtë mbi Shqipërine dhe shqiptarët, i një të apasionuari pas letrave… (shqipe edhe…)

Bisedoi Arlinda Guma

Arlinda Guma: Fëmijë, dëgjoja shpesh rrëfimet e grave të moshuara, që e kishin parë me sytë e tyre Luftën e Dytë Botërore. Dhe mbaj mend përbuzjen (por edhe mëshirën) e tyre, për profilin tipik të ushtarit italian, i cili u thërriste nga larg:-Signorinaaa! Ndërsa ushtarin gjerman, ato e përshkruanin kështu:-I egër, i pashëm, i ndershëm! Këtij tiparit të fundit ato i mëshonin fort, ndoshta si kundërpeshë ndaj italianëve që ua kishin sjellë në majë të hundës. E shumta gjermani do t’i kishte vrare, por nuk do t’ua kishte cenuar nderin. Çdokush me një vështrim të parë, këtë do ta quante Sindromë Stokholmi (vlerësim për pushtuesin), por jo unë që e njoh mirë psikologjinë tyre. Them se kjo është pika e takimit midis dy kombeve tona, kaq të pangjashëm. Nderimi për virtytin. E mendoni kështu edhe ju?

Hans Joachim Lanksch: Eeh Arlinda, pse më drejtohesh me “ju”? E di se është zgjidhja më e zakonshme dhe më “serioze” në rastin kur dy miq bisedojnë para mikrofonit, kamerës, para publikut, etj. Mirëpo, mua më duket shumë e panatyrshme. Përveç kësaj i kam tejkaluar të shtatëdhjetat ku njeriu nuk merr më aq seriozisht seriozitetin!

Hmmm. Më ngel thellë në kujtesë një pasazh nga Ditarët e Max Frisch. Autori zviceran përshkruan një mbrëmje në një kështjellë në Francën e okupuar në LDB. Komandanti gjerman, një oficer i lartë, rri me pronarin e kështjellës pranë oxhakut, të dy pinë verë të kuqe dhe oficeri bisedon me shumë kulturë dhe dije për detaje nga krijimtaria e Goethes. Gjatë ditës, oficeri e kishte urdhëruar pushkatimin e dhjetë francezëve të pafajshëm të marrë peng për vdekjen e një ushtari gjerman.

Fjala virtyt në Gjermani dhe në gjuhën gjermane doli jashtë përdorimit.

Nuk di se si qëndron puna në Shqipëri.

Jam skeptik. Mendoj se është problematike të flasësh për tiparet e një populli.

 Arlinda Guma: Ju jeni përkthyesi i Martin Camajt. Poetit që në gjallje nuk arriti të merrte vëmendjen e lexuesit shqiptar për shkak të armiqësisë që mëkoi ndaj figures së tij diktatura. Por unë mendoj se edhe po të jetonte në këto kohë, poeti i shkëlqyer Martin Camaj, me klasin dhe natyrën e tij të tërhequr, nuk besoj se do ta kishte të lehtë rrugëtimin letrar. A mendoni se integriteti i fortë i njeriut-shkrimtar, e pengon rrugëtimin drejt famës të shkrimtarit-njeri?

Hans Joachim Lanksch: Ai jetonte dhe shkruante mu në ato kohë kur në Shqipëri lulëzonin poemat socreale. Ai e kishte të vështirë rrugëtimin letrar në Gjermani – nga një anë e kishte lirinë e plotë të fjalës, por ama nuk kishte lexues. Integriteti i tij e ruante nga çdo kompromis në punët e artit, e ruante nga cektësia dhe nga gjuetia për çmime, suksese etj. Martin Camaj dhe “fama” – ahahahahaaaaa! Ai urrente fjalë të mëdha (siç thoshte vetë), gjeste të mëdha, etj. Aq i interesonte “fama”. E lëre “fama botërore”. Termi “fama” është i papajtueshëm me shkrimtarin-njeriun Martin Camaj. Aq sa poezia simboliste me Donald Trump. Martin Camaj dëshironte vetëm që të lexoheshin librat e tij dhe të kishte kontakt me lexuesin. I mungonte dialogu me lexuesin. Titulli origjinal i librit të tij të cituar aq gabimisht (Njeriu me vete e me të tjerë), “Njeriu më vete e me tjerë” shpreh mirë dëshirën dhe nevojën e Camajt: kur rrinte “më vete” d.m.th. i tërhequr, vetëm, ai shkruante, meditonte, filozofonte. Po aq e nevojshme ishte për të koha me njerëz të tjerë për shkëmbim mendimesh, për bashkëbisedim.

 Arlinda Guma: Ç’qëndrim mbajnë elitat gjermane ndaj profilit kompleks të shkrimtarit Günter Grass? Po populli gjerman?

Hans Joachim Lanksch: E çmojnë si autor, piktor, skulptor, intelektual, shkrimtar dhe njeri i angazhuar për demokracinë dhe socialdemokracinë, si shkrimtar që angazhohej kundër nazizmit.

U shokua gjithkush nga outing-u i vonë i Grass (2006) për të kaluarën e tij në nazizmin në rininë e hershme. Elitat ia lexuan librin autobiografik “Duke qëruar cipat e qepës” ku ai përshkruan hollësisht se qysh e pse e tërhiqte pubertentin organizata rinore “Rinia hitleriane”, ku 15-vjeçari u lajmërua si vullnetar në armatë dhe 17-vjeç e morën  në organizatën famëkeqe SS.

Grass çmohet më shumë nga intelektualët se sa nga shtresat e gjëra. Nuk ishte një autor “mainstream”. Librat e tij nuk janë argëtues. Gjuha e tij dinte të jetë drastike. Nuk ka qënë dhe nuk është autor i popullarizuar.

Grass ishte një shkrimtar dhe njeri politik i spektrit i majtë, socialdemokrat. Shpesh mbajti qëndrime jo popullore. Për shembull e hodhi poshtë valën kombëtariste për bashkimin e dy shteteve gjermane, u angazhua kundër energjisë atomike, për të drejtat e njeriut, e themeloi një fondacion për mbrojtjen e popujve Sinti dhe Rom (popullorçe: “ciganët”), gjëra për të cilat ne me orientim të majtë (si puna ime) e respektonim e donim. Sidomos për arsye se ai përkrahte aktivisht politikën dhe partinë e mikut të tij dhe idolit tonë, Willy Brandt.

Kuptohet se shtresat e gjëra të popullit që zgjidhnin katër herë kancelarin Adenauer, katër herë kancelarin Kohl, katër herë kancelarën Merkel  – të gjithë konservatorë, plus një herë nazistin e vjetër Kiesinger, nuk e dashuruan dhe nuk e dashurojnë majtistin Grass.

 Arlinda Guma: Në dallim prej disa përkthyesve të tjerë, të cilët merren vetëm me shkrimtarët e njohur të Letërsisë Shqipe, ju tregoni vazhdimisht kujdes dhe empati ndaj pjesës më te papërkrahur të shkrimtarëve shqiptarë. (Të njëjtën gjë jemi duke bërë te ky “Sallon të Refuzuarish”). A keni zbuluar mes tyre poetë apo shkrimtarë që ju kanë impresionuar?

 Hans Joachim Lanksch: Po. Mjaft. Kur merresha me Martin Camajn, në vitet e 80-ta, ai ka qënë plotësisht i panjohur tek shqiptarët. Kasëm Trebeshina, autor i “Odin Mondvalsen”, është i papërkrahur dhe gjërësisht i panjohur edhe sot e kësaj dite. Poeti i madh dhe i përndjekur Frederik Rreshpja vdiq i vetmuar dhe në varfëri. Jamarbër Marko (“angry young man” në letrat shqipe), Zef Zorba – njëri i burgosur dhe pas lirimit punëtor hamall, pas një aksidenti në punë, i papunë, i vetmuar dhe i varfër, tjetri i burgosur dhe ai dhe pas burgut poet klandestin. Ata më kanë impresionuar thellë. Ata janë strumbullari i kësaj kohe (1945 – 1990). Po të përpiloja një histori të letërsisë shqiptare, kapitullin për periudhën e Realizmit Socialist do ta mbushja me këta dhe autorë të tjerë nonkonformistë, ndërsa shkrimtarëve të regjimit do t’ua kushtoja pak vënd, nja dy-tri faqe. Do të shtoja ndoshta dhe një meskapitull me ata që shkruanin edhe pleh socrealist edhe letërsi të vërtetë si Fatos Arapi, Xhevahir Spahiu e të tjerë.

Sot përpiqem të angazhohem për penat e reja, sidomos për pena të reja femërore si p.sh. Manjola Brahaj nga Shqipëria dhe Ervina Halili nga Kosova.

Arlinda Guma: Ç’mendim keni për letërsinë shqipe të pas nëntëdhjetës. A mendoni se ka ndopak shpresë? A është mjaftueshëm e lirë sa të mos vetëcensurohet? A mund të quhet ajo – një letërsi e denjë europiane?

Hans Joachim Lanksch: Në Shqipëri është bërë modë të shahet dhe denigrohet kjo letërsi. Mendoj se ajo ka merita të mëdha, pikërisht ajo e orëve të para. Ajo që filloi nga e para pas gjysmë shekulli vrastar për letërsinë. Ervin Hatibi, Agron Tufa, Mimoza Ahmeti, Rudian Zekthi e të tjerë krijonin një letërsi si reagim dhe kundërshtim kundër pseudoletërsisë së indoktrinuar socreale.

Përndryshe, letërsia pas 90-ës, pas hapave të parë e kishte të vështirë, meqë zhvillimi normal dhe vazhdimësia organike e krijimit letrar që kishte arritur kulme si Migjenin, Lasgushin, Kutelin, u ndërpre rreptësisht nga letërsia e diktaturës.

Letërsia pas 90-ës ka autorë që mund të konkurrojnë me autorët në Europë. Mirëpo, sipas meje, asaj i duhet një ri-orientim tematik. Me pak përjashtime si p.sh. Ridvan Dibra e Moikom Zeqo proza shqipe dhe jo pak poezi të kohës sonë jane ende omfaloskope, apo me një fjalë tjetër, albanocentriste. Sipas mendimit tim, për të qënë letërsi europiane, letërsia shqipe e sotme duhet të emancipohet nga e vetmja temë e saj: Shqipëria dhe shqiptarët.

Kur merret me tema shqiptare, ajo i nënshtrohet manisë së përgjithshme shqiptare pas së shkuarës. Mbretëresha Teuta, Skë……, Priftëreshat ilire, diktatura…. Në vëndet e Perëndimit ka mjaft letërsi që merret me të sotmen, me problemet aktuale e të tashme të shoqërisë, politikës, filozofisë, psikologjisë, etj. Nëse letërsia shqiptare rrëmon nëpër tema shqiptare, le të hedhë dritë mbi të tashmen (mendoj unë).

Natyrisht ka shpresa. Shpresë ka gjithmonë aty ku ka breza të rinj, në këtë mes pena të reja. Shkrimtare dhe shkrimtarë të rinj pa ballast dhe hipoteka mendore dhe letrare, pena që kërkojnë rrugë të reja. Pena që nuk jepen pas çmimeve, sukseseve dhe pseudokritereve të tjera demodé. Autore dhe autorë integër dhe autentikë. Jashtë klaneve, tarafeve.

 Arlinda Guma: Në një intervistë për Paris Review, Haruki Murakami dha një përgjigje interesante për romanin e tij “Pylli Norvegjez”. Ai theksoi se dëshira e tij nuk ishte të shkruante romane të lehtë si romani në fjalë, por se atë libër e shkroi si strategji, të tërhiqte të gjitha kategoritë e lexuesve, sidomos ata të lehtët, të cilët janë të shumtë në numër, në mënyrë që, më pas, fama ta ndihmonte për t’u pranuar prej lexuesit me librat e tij të dëshiruar, kompleksë. Po për ju përkthyesit, si funksionon? Sa jua vështirësojnë jetën librat e ndërlikuar? A do të zgjidhnit të përkthenit një libër të lehtë? (Mua kjo më duket pak si puna e atyre djemve pa kurajë, të cilët zgjedhin të rrinë me një vajzë që nuk e dashurojnë, por që nuk ju sjell andralla, sepse ajo tjetra që dashurojnë është shumë trillane.)

Hans Joachim Lanksch: E kuptoj mirë motivimin e Haruki Murakami. Nuk mund të flas për përkthyesit në përgjithësi. Siç e përmënde më lart, jam pak ndryshe nga përkthyes të tjerë. Përveç kësaj, përkthej poezi. Në këtë gjini nuk ka tekste të “lehta”. Dhe nëse ka, nuk meritojnë të përkthehen. Jam nga ata djem që nuk joshen nga vajza jo trillane. Ato janë të merzitshme.

 Arlinda Guma: Kur Martin Schulz vizitoi Parlamentin Shqiptar, ai kërkoi ndjesë për masakrën e Borovës. Madje edhe Ambasadori i mëparshëm Gjerman, ka bërë të njëjtën gjë kur ka vizituar atë fshat ku u masakruan gra e fëmijë. Ndërkohë që në Shqipëri askush nuk ka kërkuar falje për krimet e diktaturës. As Amerikën nuk e kemi dëgjuar ndonjëherë të kërkojë falje për ndonjë bombardim. Duket sikur ju gjermanët dini të rilindni prej hirit dhe në çdo rrethanë, dini t’i bëni të tjerët t’ju respektojnë. Ç‘është ky mekanizëm që vepron në kombin tuaj?

Hans Joachim Lanksch: Mendoj se është ajo që gjermanisht quhet “Anstand”, anglisht: “sense of decency”. Populli gjerman botës i ka sjellë aq shumë të liga (në parentezë: në afërsi të Kiew-it e kam vizituar dhe parë me sytë e mi greminën “Babyn Jar” ku armata gjermane dhe SS kanë pushkatuar mbi 33 000 hebrenj), aq shumë paranojë dhe krime, sa një politikani e përfaqësuesi të Gjermanisë i ka hije të kërkojë ndjesë, edhe pse personalisht nuk ka faj për këto të liga.

Socialdemokrati Martin Schulz dhe ish-ambasadori gjerman vepruan në vazhdën e një traditë që e ka themeluar ish-kancelari Willy Brandt, kur më 1970, në Varshavë u gjunjëzua para përmëndores për të vrarët e Gettos. As ai nuk kishte të bënte gjë me krimet naziste, përkundrazi, e kishte luftuar regjimin nazist.

Nuk e di dhe nuk e kuptoj psenë e politikës shqiptare, ku pas 27 vjetësh, askush, as parlamenti dhe as ndonjë politikan i lartë (presidenti, kryeministri, etj.) ende nuk kanë kërkuar ndjesë për krimet e Komunizmit. Është një gjë e pakuptueshme, e paparë dhe e pandëgjuar. Pa “Anstand” (“sense of decency”). Mbase punë fodullëku. Me një fjalë: është turp.

Arlinda Guma: Një gazetar anglez, i cili shkroi se shqiptarët nuk mbajnë kurrë orë në dorë, pasi nuk u duhet asnjëherë të jenë në orar, shkaktoi zemëratë te atdhetarët tanë. Në të vërtetë, mua ai shkrim më bëri të buzëqesh, edhe pse jam mjaftueshëm atdhedashëse. Më ndodh shpesh të lë takim me dikë dhe personi paraqitet; e pakta 20 minuta me vonesë. Po ju, si keni reaguar kur keni lexuar romanin “Tre vetë me biçikleta“ të Jerome Jerome, i cili flet për tre anglezë që vizitojnë Gjermaninë, e kam fjalën për atë fragmentin ku Jerome shkruan se kur shteti duhet ta ekzekutojë gjermanin me vdekje, ai i jep litarin, bashkë me një manual dhe e dërgon të varet në shtëpinë e tij, i sigurt se gjermani do t‘i zbatojë pikë për pikë udhëzimet… Keni buzëqeshur me këtë fragment? Keni qeshur me zor? Keni rrudhur vetullat? Jeni inatosur? A mendoni se bindja që kanë gjemanët ndaj rregullave, përveçse mund të ndërtojë shtet të përsosur, mund të jetë dhe një premisë e mirë për instalimin e diktaturave?(por edhe ne që nuk u jemi bindur rregullave, nuk e kemi ndritur…)

Hans Joachim Lanksch: Mjerë ai njeri, mjerë ai popull që di të qeshet vetëm për tjetrin, për të tjerët… Kam qeshur. I dashuroj murgjit tibetanë (Lamat). Qeshen shumë, shpesh, nga zëmra.

Në gjermanishte ekziston termi “Kadavergehorsam” (“bindje prej kufome”; bindje qorre). Fjala dhe parimi i bindjes absolute ndaj pushtetit dhe autoritetit, origjinën e kanë kryesisht në fushën e fesë katolike, sidomos të Urdhrit Jezuit. “Kadavergehorsam” është rrënjosur në nënvetëdijen kolektive gjermane. Nga ana tjetër, sot, gjithnjë e më shumë humbet ndikimi i kishës dhe fesë. Njerëzit këtej bëhen gjithnjë e më shumë individualistë. Humbet respekti ndaj autoriteteve. Mirëpo, mund t’ua mbushësh mëndjen masave këtu me karreme të tjera si antiislamizmi, nacionalizmi (“Gjermania gjermanëve”), etj.

Arlinda Guma: Sa herë ju kanë shpallur shqiptarët “armik të popullit”, kur ju u keni thënë të vërtetën e hidhur?(Edhe pse e keni justifikuar me fjalët:- Më falni! Jam gjerman! Them atë që mendoj!)

Hans Joachim Lanksch: Bukur shpesh. Me fjalë të rënda: “bashkëpunëtor i Akademisë Serbe”, “Lanshi serbovil” (me “v” dhe me “f”), “i pagum prej sllavogrekëve”, më së shumti: “antishqiptar”. Kjo sëmbon. Tash shkruaj më rrallë në gazeta, më shumë merrem me komente dhe postime në Facebook. Në të më lexojnë mike dhe miq, jo më ata që mendojnë që gjithçka në botë është shqiptare dhe gjithçka shqiptare është e mirë. Bile zogjtë në qiell janë shqiptarë. Bajgat që bien nga lart qënkan të të huajve.

 Arlinda Guma: Ju e doni shumë poezinë. A keni shkruar ndonjëherë poezi? A keni ëndërruar të bëheshit poet? Nëse po, ç’ju ka penguar? Mos ndoshta ajo teoria cinike se njerëzit që merren me poezi janë “mall i dëmtuar”?(A nuk janë këta “mallra të dëmtuar” ca specie të guximshme që “i bien ferrit pash më pash”?)

Hans Joachim Lanksch: Kuptohet se kam shkruar poezi, kam filluar me sonete në italishten e vjetër. E kisha mësuar apostafat këtë gjuhë (apo varietet të italishtes) për të lexuar Danten, Komedinë Hyjnore (qysh i ri kisha kuptuar se nuk mund t’u zësh besë përkthyesve). Kam shkruar dhe poezi moderne gjermanisht. Besoj se përkthyesi letrar duhet të ketë potencial krijues letrar e të jetë i aftë të shkruajë tekste të gjinisë a gjinive letrare që e/i përkthen.

Kam ëndërruar të bëhesha këngëtar operistik dhe koncertor. Dhe kam dëshiruar të bëhesha poet. Mora pjesë në tri konkurse letrare. Çmimi i konkursit të tretë kanë qënë 99 shishe verë të kuqe franceze. Me të fituar, mendoja, do të bëhem poet i mirë. Vera e mirë na e liron frymën, apo jo?

Fati qe i pamëshirshëm me mua. 99 shishat i fitoi tjetërkush. I thashë vetes: më mirë një përkthyes deri diku i mirë se një poet i dështuar.

p.s.

Arlinda, të lutem: mos m’i fshi këto “e me dy pika” ku nuk i lejon standardishtja – vënd, mënd, zëmra, etj. “Ë”-ja: çfarë tingulli me sonoritet dhe ngjyrë e karakter! “E”-ja standarde është e zbehtë, pa jetë.

Përveç kësaj e dëgjon në çdo hap, në tv, në radio, në rrugë, me bashkëbisedues të kultivuar…

 Arlinda Guma: Ju falënderoj për bisedën!

 

 

 

You might be interested in

Bisedё me Arbër Zaimin/Të vetmit të sinqertë janë prostitutat që postojnë hiret e veta, dhe hajdutët e vegjël që postojnë fotot e plaçkave të vjedhura.

in A(rt)ktivizëm/Biseda by

Një bisedë interesante me Arbër Zaimin mbi të majtën dhe poezinë.

Ai flet me modesti për poezinë e tij, ndërsa bën ironi me veten kur thotë se ka nja dy vjet që po përpiqet ta lërë veten në mes të rrugës…

Jeton prej disa vitesh në Kosove dhe është i angazhuar me Lëvizjen Vetëvendosja.

Bisedoi Arlinda Guma

Arlinda Guma: A e dinin autoritetet kosovare se ju, përveç të tjerash shkruani edhe poezi, kur jua mohuan qëndrimin në shtetin e Kosovës dhe ju detyruan të ktheheshit në Shqipëri? Vërtet paraqitnin rrezikshmëri të lartë njëmbëdhjetërrokëshat tuaj?(njëmbëdhjetërrokëshat-e thënë simbolikisht,pasi unë nuk i kam numëruar rrokjet në vargjet e poezive tuaja…)

Arbër Zaimi: Nuk besoj. Kjo pyetje madje më vjen e papritur krejt. Nuk kanë pasur pse të dinin ndonjë gjë për mua përveç ndonjë daljes sime në TV si aktivist i Lëvizjes. Nga ana tjetër as unë nuk di ndonjë gjë jo të përgjithshme për ata.

Unë nuk jam poet, pra as poet i famshëm. Çfarë shkruaj në atë drejtim e shkruaj kryesisht për vete dhe hezitoj ta botoj. Në fakt as nuk e bind dot veten të mendoj një gjest aq vetëvlerësues sa ç’është botimi i një libri. Poezitë e mia një pjesë i kam në një blog personal, ku i lexojnë besoj kryesisht njerëz që më njohin ose kureshtarë. Nuk më ka zbuluar njeri si poet, dhe unë s’jam nga ata që zbulojnë vetveten. Edhe pse m’i kanë nxjerrë disa poezi hera-herës në ndonjë revistë letrare.

Arlinda Guma: Kryeministri Shqiptar është shprehur se Lëvizja Vetëvendosja ku ju jeni koordinator, është një pasuri kombëtare. Madje ai nuk mungon të shfaqet përpara kamerave përkrah Albin Kurtit. Kjo më duket si ajo çështja e atleteve të tij Adidas; “një çun tirone” që sheh në pasqyrë se i shkojnë, dhe kërkon të duket pak trendy, pa i hyrë në thellësi gjërave dhe pa u përpjekur të kuptojë me të vërtetë kauzën tuaj. Anëtarët e lëvizjes suaj janë burgosur, madje kanë vdekur në burg “nga asfiksia” (dhe jo në burgje serbe, por në burgje shqiptare), por Kryeministrin Shqiptar nuk e kemi dëgjuar të prononcohet. Edhe media  e Shqipërisë e ka mbuluar me dy radhë të thata vdekjen e Astrit Deharit, pa ndonjë ndjeshmëri të veçantë. Dukeshit shumë të vetmuar në kauzën tuaj ndërsa protestonit për Astritin. Ndiheshit vërtet ashtu apo është thjesht një përshtypje imja e gabuar?

Arbër Zaimi: Këtë gjë në fakt e ka thënë edhe lideri i së djathtës e jo vetëm Edi Rama. Nuk e di a e kanë thënë sinqerisht. Por më tremb pak kur di se çfarë kanë bërë Rama e Basha me pasuritë kombëtare. Për atletet e Ramës nuk di ç’të them, mund të ketë pasur kallo apo fungus në këmbë. Por mund të jetë dhe mënyrë për të tërhequr vëmendjen me shfaqje, kur e di se nuk e tërheq dot me brendi.

Përshtypja e tyre për Vetëvendosjen mund të jetë e cekët. Edhe sakrifica nëpër burgje e dhënia e jetës mund të shihet si fenomen i estetizuar, si një qëndresë heronjsh epikë, ku i bukur e i vlerësueshëm është vetë heroizmi e epizmi në vetvete.

Në fakt, epizmi e heroizmi i qëndresës dhe i sakrificës janë të bukura e frymëzuese, por nuk janë thelbi. Thelbi është ideja që e prodhon idealizmin. Jo çdo ide është e barabartë apo e vlefshme, sado mobilizuese të jenë. Ndaj mendoj se nuk mjafton të vlerësohet mobilizimi dhe estetizimi i sakrificës. Unë vlerësoj thellësisht idenë dhe parimet mbi të cilat është ngritur Lëvizja VETËVENDOSJE!, pastaj vlerësoj ata njerëz që në jetën publike e private i mishërojnë sa më intensivisht ato parime. Mendoj se njeriu që aktualisht i mishëron më intensivisht idenë e parimet e Lëvizjes është Albin Kurti, e pastaj shumë të tjerë, në densitete, potenca e nuanca të tjera.

Ç’duhet të marrë shembull politikani i Shqipërisë nga Lëvizja është qëndrimi për parimet dhe kundërshtimi ndaj trajtimit të politikës si aktivitet fitimprurës.

Arlinda Guma: Ju shkruani poezi mjaft të mira, disa janë edhe të angazhuara. Por kritikët thonë se arti i angazhuar dëmton cilësinë. Cili është mendimi juaj në lidhje me këtë? A duhet të mbyllet artisti në kullën e fildishtë për të prodhuar art cilësor?

Arbër Zaimi: Falemnderit për vlerësimin, nuk jam i sigurt që e meritoj. I angazhuar jam vetvetiu, dhe kjo del pa dashje, ndoshta në forma ku s’pritet. Mendoj se arti është i pavarur nga politika, siç është e pavarur e bukura nga publiku. Arti mund të jetë politik, mund të qëllojë që i flet publikut, por kjo nuk është ajo çka e bën artin art. Nga ana tjetër mendoj se artisti – dhe sigurisht që s’e përdor për vete këtë etiketë – duhet të jetë i angazhuar, pavarësisht asaj se si është arti i vet. Artisti dhe arti i vet nuk janë e njëjta gjë, ndaj artisti mund të jetë i angazhuar edhe pa e patur artin “politik”. E në kohët kur shoqërorja shndërrohet në fushëbetejë, askush, as artisti, nuk rri dot neutral. Sot nuk ka “kulla fildishi”, nuk i lejon tregu, spektakli, rrjeti, edhe pse unë nuk do të isha kundër tyre po të kishte. Sot maksimumi ka “shpella”, për t’u izoluar si eremit, por artisti i sotëm rrallë është i tillë.

Arlinda Guma: A keni pasur shokë që ju kanë lënë në mes të rrugës, ndërsa luftonit për kauzat tuaja?

Arbër Zaimi: Ka nja dy vjet që po përpiqem ta lë veten në mes të rrugës, nëse rruga është angazhimi për të majtën, demokracinë dhe barazinë. Por nuk po bëhem dot “i djathtë”, as nuk korruptoj dot veten, edhe pse kam bërë përpjekje serioze. Nuk arrij ta kuptoj pse nuk po mbërrij të konformohem me “pragmatizmin” e përgjithshëm dhe me synimin për komoditet, para e pushtet. Plot shokë e shoqe ia kanë dalë me sukses, dhe s’është që më kanë zili.

(Kuptohet se kjo përgjigje është ironike. Vetja është gjithnjë rezultante e një përplasjeje dialektike mes idit dhe superegos. Aty ku fiton idi, nevoja për qejf e rehati, aty ndodh kompromisi apo dorëzimi. Për ta vazhduar ironinë si autoironi, mund të mburrem që unë kam superego të fortë siç duket, dhe idi im nuk ka shans ta fitojë betejën brenda meje.)

Arlinda Guma: Në Kinematografinë Europiane, profili i personazhit me bindje komuniste, zakonisht është ndërtuar me një aureolë romantike. Në të shumtën e rasteve ai është skalitur në mënyrë mjaft dinjitoze. Madje kësaj skalitjeje të përkorë, çuditërisht nuk i kanë shpëtuar edhe disa regjisorë amerikanë. Ndonjëherë më duket sikur mendjet më të ndritura të njerëzimit kanë qenë të gjitha me bindje të majta, dhe ndërkohë kemi një shoqëri globale fare të paskrupullt. Çfarë u mungon të majtëve për t’i zbatuar në praktikë idetë dhe pikëpamjet e tyre?

Arbër Zaimi: Dinjitioze sigurisht, pasi pjesa më e madhe e integritetit njerëzor është e depozituar majtas (por edhe djathtas tek disa tradicionalistë dhe konservatorë të vjetër – në kuptimin europian të kësaj fjale). Romantizimi që ju përmendni është kryesisht melankoli e kineastit apo i publikut që e romantizon personazhin. Ndoshta ky romantizim vjen nga fakti se në sundimin ideologjik të neoliberalizmit, apo të kapitalizmit të egër, personat me integritet vetjak, që fitojnë përballjen me egoizmin e tyre, duken si qenie të pazakonta. Çfarë iu mungon të majtëve? Deromantizimi i vetes, që do ta bënte të lehtë për shumëkënd të ishte si ata. Po ashtu shpeshherë u mungon sensi organizativ. Kur e kanë sensin organizativ nuk kanë parimet e duhura politike dhe i mbyt oportunizmi. Shumë pak të majtë që njoh janë të kthjellët organizativisht pa çeduar principialisht. Nuk do të ketë avancim të së majtës thjesht me protesta e demonstrata, as thjesht me organizime ad-hoc. Duhen ruajtur parimet pa dogmatizëm, duhet dashur ideja dhe personat që i përkasin (jo ideja pa persona) dhe duhet krijuar një organizatë që synon të transformojë shoqërinë përmes pushtetit, kjo është e vetmja rrugë që të mund të ketë sukses e majta.

Arlinda Guma: Mendoni se figura e Che Guevara-s në ditët e sotme ka arritur një pikë ku nuk arrijmë ta ndajmë dot mitin prej personit real? Ç’mendim keni për atë anën tjetër të Che-së, kur pushkatoi shumë njerëz pa u bërë gjyqin fare?

 Arbër Zaimi: Nuk jam as historian as rrënues mitesh, madje as mitoman. Për figurat që flitet shumë, shpesh e nga kushdo, s’kam ç’them, do t’i shtoja më shumë zhurmë zallamahisë.

Arlinda Guma: Albin Kurti është një figurë dinjitoze dhe mjaft frymëzuese, koherenca me të cilën ai u ka qëndruar kauzave të tij është pёr t’u admiruar. Ç’përgjigje u ka dhënë Vetëvendosja akuzave se në këtë lëvizje nuk ka demokraci të brendshme dhe se ajo është shndërruar gati në një sekt?

 Arbër Zaimi: Nuk kam dëgjuar apo lexuar ndonjëherë akuza të tilla, dhe do të më dukeshin të çuditshme. Lëvizja është tashmë një subjekt me 200.000 votues, e aty brenda lulëzojnë dhjetëra qëndrime e mendime tërësisht të ndryshme. Vendimet merren kryesisht kolegjialisht dhe unë di plot raste që vendimet janë marrë edhe kur Albin Kurti ka qenë kundër, për shkak se është mbivotuar një opsion tjetër.

Arlinda Guma: Cili është qëndrimi i Vetëvendosjes ndaj besimtarëve myslimanë, të cilët nuk e njohin si hero të tyre Gjergj Kastriotin? Nëse ajo nuk e ka një të tillë, cili është mendimi juaj?

Arbër Zaimi: Besimtarët myslimanë me sa kam dëgjuar të shprehen përfaqësues të rëndësishëm të tyre, e respektojnë Skënderbeun si hero të shqiptarëve. Sigurisht ka të tillë që nuk e respektojnë heroin zyrtar por këta janë pakicë e pazakontë, se po të ishte e zakonshme nuk do të na bënte kaq përshtypje. Jetojmë në një kohë kur sajë dështimit të programuar të shkollave në Shqipëri e Kosovë; sajë decentralizimit dhe kaosit informativo-mediatik (që nuk është i paanshëm sepse dirigjohet nga aktorë privatë me agjenda jotransparente); por edhe sajë nevojës kanibale të industrisë së spektaklit – shpesh paraqiten para publikut njerëz gjithnjë e më “kontroversë” të cilët nxisin konflikte e keqkuptime pa pikë përgjegjësie, duke “marrë më qafë” komunitete të tëra. Këtu nuk e kam fjalën për traditën “kontrariane” të letërsisë e publicistikës europiane, sepse ajo kërkon gjithsesi thellim kulturor e sinqeritet intelektual. E kam fjalën për agjentë provokatorë banalë, që vendosen në pozitën e “përfaqësuesit” të komuniteteve pa u zgjedhur nga vetë ato. Mendoj se ky fenomen i rëndon edhe myslimanëve, fakti që media zgjedh të nxjerrë si “përfaqësues” të myslimanëve ndonjë injorant, ndonjë pervers, ndonjë mitoman, ndonjë anti-shqiptar. Por të tillë ka brenda secilit komunitet, dhe media nuk bën mirë që peshkon pikërisht ata, sepse për hir të spektaklit ndërton perceptime të gabuara.

Personalisht jam kundër çdo diskriminimi, pra edhe kundër islamofobisë, ashtu siç jam për lirinë e kritikës ndaj çdo njeriu e fenomeni, përfshi edhe kritikën ndaj ndonjë myslimani, të krishteri a ateisti, apo ndaj figurave e koncepteve të fesë islame, të krishterë apo ateizmit.

Arlinda Guma: Jetojmë në një epokë konsumiste. Të rinjtë rriten me komoditetin teknologjik. Vaniteti i tyre në rrjetet sociale është në majat më të larta. Integriteti si koncept është zëvendësuar nga followers-at. Televizioni u shpëlan trutë, marijuana që gjendet ngado gjithashtu. A mendoni se ky është një terren me të vërtetë pjellor, i cili mund të rrisë një formë të re të fashizmit? (Unë do ta quaja fashizmi ekcentrik…)

Arbër Zaimi: Rrjetet sociale dhe realiteti virtual janë arratisje nga realiteti, ndoshta më joproduktivja prej arratisjeve. Sigurisht që varësia ndaj tyre e ndaj drogërave e bëjnë njeriun më të tulatur e më të topitur. Të sundueshëm lehtë.

Mburrjet dhe cektësia e përfaqësimit të vetes në rrjete sociale janë simptomë e një epidemie të skizofrenisë. Të varfërit paraqiten duke “kaluar mirë” e “duke konsumuar”, injorantët paraqiten si citues e lexues dijetarësh, moralistët duket sikur vdesin nga dëshira që të prostituohen, pushtetarët shfaqen si të ndjeshëm e korrektë. Të vetmit të sinqertë janë prostitutat që postojnë hiret e veta, dhe hajdutët e vegjël që postojnë fotot e plaçkave të vjedhura.

Dekadenca në histori ka gjetur përgjigje të ndryshme. Dekadenca e kishës që shiste indulgjenca e poste ipeshkvnore e kardinalate psh. është mjekuar me “reformën protestante”, gjë që mund të konsiderohet si progres historik për atë kohë. Gjetiu është mjekuar me kundër-reformën, që ishte momenti ndoshta më kulminant konservator në Evropën katolike. Dekadenca e Luigjëve në Francë e mori përgjigjen me një kulm progresiv dhe transformativ, siç ishte Revolucioni Borgjez. Dekadenca e feudalizmit të fundit në Evropë, ajo e carëve, gjeti përgjigje te bolshevizmi. Dekadenca e Republikës së Vajmarit gjeti përgjigje tek SA-të e tek histeriku me mustaqe. Por dekadenca, që gjithnjë është karakterizuar nga laksizmi apo nga nuanca të ndryshme të “laissez-faire”, kurrë nuk ka zgjatur shumë dhe kurrë nuk ka ikur pa kosto të mëdha njerëzore e kulturore.

Çfarë më shqetëson është fakti se sot dekadenca është perëndimore, njësoj si bota, ndaj mund të themi se dekadenca është globale. Çfarë përbindëshi, i cilit lloj, do të lindë për t’i dhënë fund kësaj dekadence? Disa alternativa që paraqiten duken të frikshme, ndërkohë që mungon një vizion progresiv për t’i dhënë fund dekadencës. Kjo është detyrë e së majtës, zhvillimi i një programi të ri utopik.

Arlinda Guma: Ç’mendim keni për një pjesë të rinisë së Shqipërisë, e cila në vend që të protestojë për kauza të ndryshme, e sheh mbijetesën tek prostitucioni me forumet politike?

Arbër Zaimi: Mendoj se shumica e të rinjve në të vërtetë thjesht punojnë ose synojnë të gjejnë punë a të emigrojnë. Për ata që prostituohen kam veçse ndjenjë solidariteti, edhe pse e di se kjo ndjenjë e imja nuk ngre peshë për ta e nuk i ndihmon. Por assesi nuk i ofendoj.

Ata që angazhohen në strukturat apolitike të korporatave që vetëquhen parti në Shqipëri, janë si muçmollat. Bien nga pema, para se të piqen. Futen në ato kazane pa patur as dijen e as integritetin e formuar brenda vetes dhe shtrydhen si fytyra të reja për avazin e vjetër.

Arlinda Guma: Më thoni diçka piktoreske që ka Prishtina, të cilën nuk e gjeni në Shqipëri… dhe e kundërta…

Arbër Zaimi: Më pëlqejnë disa qarqe të mbyllura ku diskutohet thellësisht ndonjë lloj shumë specifik arti apo filozofie, këto ende ekzistojnë në Prishtinë, sigurisht “underground” dhe gjithnjë e më pak.

Në Tiranë nuk ka të tilla. Çfarë gjej në Tiranë janë kthesat dhe rrugicat që më kujtojnë fëmijërinë, por edhe këto po zhduken për t’i lënë vend lakmisë së kryebashkiakëve dhe ndërtuesve, që po ndërtojnë një qytet të stërdendur e të pajetueshëm, njëkohësisht duke zbrazur qytetet e fshatrat e tjerë të Shqipërisë që të krijojnë blerës e qiraxhinj për apartamentet e Tiranës.

Arlinda Guma: Ju falёnderoj pёr bisedёn!

 

 

You might be interested in

S’ju flet Tirana!-Bisedë me Joni Shanaj

in Biseda/Kinema by
  • 001.jpg

Bisedë me regjisorin Joni Shanaj.

Në të vërtetë unë kisha përgatitur disa pyetje për të, por u duk se pyetja ime e parë e shënjestroi në ca pika që i dhimbnin, kështu ai u përgjigj gjatë dhe me nerv në lidhje me të. Përgjigjia e tij mund të qëndrojë më vete edhe si një formë eséje.

I shoh si mjaft të vlefshme këto biseda, pasi tharmi mbi të cilin ato formëzohen, nuk është ai i “glamour-it” të suksesit të artistit, por ai i shqetësimeve, parehative dhe mosmarrëveshjeve të tij si individ i lirë me realitetin ku jeton dhe krijon.

Shanaj është i drejtpërdrejtë dhe therës kur thotë se në filmat e sotëm shqiptarë personazhi trajtohet si një i vonuar mendor, ndërsa sjell në vëmendje një anektodë foklorike, ku një dhëndri të ri i cili viziton shtëpinë e nuses për herë të parë i duhet të thotë diçka të madhe për të bërë përshtypje, dhe ai gjen pikërisht fjalën “buall”… Një paralelizëm i trishtё me kinemanë shqiptare të pas 90-ës, e cila kërkon të impresionojë botën me atë që nuk është.

Bisedoi Arlinda Guma

Arlinda Guma: Në filmat pas viteve 90-të ka një prirje vetëviktimizuese për të impresionuar shikuesin e huaj me tragjeditë shqiptare, të hiperbolizuara e të patetizuara. Për ta joshur këtë publik drejt ekzotikës (paraqitur pa dinjitet, në një atmosferë mbytëse) dhe pa e bërë të thellohet në dramën e vërtetë të saj. Aq sa, kur këtij shikuesi do t’i qëllojë të vizitojë Shqipërinë, ai me siguri do të pyesë veten: – Pse nuk shoh rrugëve asnjë kriminel, asnjë prostitutë dhe mbi të gjitha; asnjë burrneshë? Ku i kanë fshehur burrneshat? Madje them se i gjithë normaliteti që ai do të gjejë nëpër rrugë do t’i duket dëshpërues. E ndoshta, një ditë, për ta impresionuar edhe më, do arrijmë të ndërtojmë dhe ndonjë rezervat natyral për “kultivimin e burrneshave”, të ngjashëm me atë të arushave Panda, ku i dihet… Në punët tuaja unë nuk e shoh këtë. Ju nuk merreni me tema ekzotike. Ju i shkoni drejt e në zemër realitetit. A është e vështirë ta interpretosh realitetin në kinematografi, në mënyre kaq të drejpërdrejtë, pa akumuluar më parë?

Joni Shanaj: Shqipëria është në luftë. Lufta kryesore është ajo mes njeriut normal, që kërkon të jetojë jetën e tij/saj, të bëjë punën e tij/saj, të dojë e të krijojë atë që di e mundet, të rregullojë ambientin që e rrethon, dhe maskarallëkut makut, intrigave, abuzimit me çdo vlerë e simbol, gënjeshtrës dhe korruptimit të gjithçkaje, konvertimin e gjithçkaje në tallje dhe mohim, të punuarit vetëm në interes të ngushtë personal, papërgjegjshmërisë për çfarë ndodh dhe lihet pas, pra llogjikës të banditit ordiner.

Jemi ndoshta një nga popujt më luftarakë që mund të ketë mbi dhé.

Nga ana tjetër, arti dramatik i cili në çdo shoqëri ka funksion të evidentojë konflikte, tek ne ka marrë funksion të kundërt. Është plotësisht i pacifizuar, i kthyer në dekor dhe kështu ndihmon, me apo pa dashje, gjithmonë palët agresore.

Shqiptari di të jetë i vërtetë pothuaj vetëm në dy momente, në luftë dhe në valle. Fatkeqësisht filmi shqiptar nuk ka arritur t’i përafrohet dot kësaj të fundit, e aq më pak të parës. Filmi është thjesht i plakur.

Nuk përjashtohet këtu kultura në tërësi e as njerëzit që i kanë hyrë këtyre punëve, të cilët rrallëherë bëjnë diçka të qenësishme përveç ‘eventeve’ efemere.

Vitet e fundit më ka bërë përshtypje se edhe të huajt që vijnë në Shqipëri për të qenë pjesë në ndonjë festival filmi, të ftuar nga ndonjë institucion vendas apo i huaj, pasi kanë qëndruar e janë shoqëruar nga shqiptarë për ndonjë javë apo disa, nuk kanë parë asnjë film shqiptar, për me tej as që kanë që dëgjuar të flitet nga ndokush për ndonjë autor shqiptar.

Pra ne jemi në luftë dhe lufta jonë kryesore është gjithnjë me veten.

Në vijim do të doja të fokusoja bisedën jo në diskutim se si filmi ynë ndikon tek të huajt, sepse këtë as mund ta di, por më shumë se si filmi ynë shfaq imazhin tonë për veten dhe arsyet pse publiku e ka braktisur filmin e sotëm shqiptar.

Filmi nuk riprodhon por prodhon ndoshta realitet, ndoshta diçka që është vështirë t’i vihet emër, dhe është pikërisht kjo diçka që filmi krijon, që e kornizon atë si një formë arti autonome dhe përjetësisht të re. Ky realitet, le ta quajmë virtual, është pasqyra më e vërtetë e shoqërisë, sado false, përgjithësuese apo e shtrembëruar të perceptohet nga syri i sotëm.

Mirë është të kemi në mendje, se sado i stisur, i sajuar, pa besueshmëri dhe i realizuar dobët të duket edhe produkti më i keq i kohëve të sotme, filmi në natyrën e tij është polivalent. Ai përsëri reflekton diçka ndoshta shumë më të vërtetë se sa jemi të aftë të kuptojmë ne bashkëkohësi.

Kam bindjen se filmi shqiptar i këtyre viteve do të shihet me shumë kuriozitet në një të ardhme jo shumë të largët, pasi pavarësisht kualitetit të punëve të veçanta, ai arrin të ekspozojë të vërteta si për autorin ashtu edhe për shoqërinë.

Krijuesi shqiptar është pjesë e stofit njerëzor të habitusit të vet. Me apo pa dashje shoqëria shfaq veten. Këtë publiku e ndjen, ndoshta kësaj edhe i ikën, i fshihet ose më keq akoma në gjendje mohimi, i mohon ekzistencën.

Humbja e publikut natyrisht ekspozon dobësi profesionale. Ka mangësi të thella në ndjekjen e proçedurave të proçesit krijues. Baza e kësaj humbjeje është rënia shkurt e proçeseve të shtresëzuara të punës. Lidhet kjo drejtpërdrejt edhe me autoritetin e rënë të autorit shqiptar.

Nuk ka gjë më tragjike se të shohësh kalorës të konfliktit dramatik të rënë nga vakti me dorën e shtrirë ndaj kujtdo që i del përpara. Varfëria absolute e kineastit apo intelektualit shqiptar bën që ai të bjerë vullnetarisht viktimë e çdo lloj agjensie apo hegjemonie pushteti sado banal që shfaqet në horizont. Viktima e parë është vërtetësia.

Konkluzioni që unë si shikues nxjerr nga filmi shqiptar është se jetoj në një shoqëri ku mungon liria individuale, mbizotëron stisja dhe sundon artifica.

Ndërkohë në jetën tonë të përditshme, të gjithë e dimë që njeriu i vërtetë nuk është dorëzuar, por lufton dhe nuk janë të paktë njerëzit që në përditshmëri i kanë shpallur luftë shtirjes. Çfarë mungon në filmin shqiptar është dëshmia e artikuluar e kësaj lufte.

Filmi ka marrë anën e palës tjetër. Është kthyer në kolaboracionist të genocidit të gjithçkaje njerëzore, në koflikte të përditshme që ndodhin tashmë jo vetëm jashtë por edhe brenda vetes. Fatkeqësisht, tashmë vrima të zeza që përpijnë çdo energji të lirë dhe të pastër të jetës qytetare shqiptare, nuk janë vetëm ekranet e televizioneve.

Në filmin shqiptar të viteve 80-të, ka një fenomen që mund ta sjell si shembull. Ishte kthyer në modë në ato vite që në filmin e ashtuquajtur me ‘temë të ditës’, apartamentet, njerëzit, veshjet, pjesë të shfaqura të fshatrave apo qyteteve të pasqyroheshin në mënyrë sa më ”të hijshme”.

Mjetet karakteristike të kinematografisë janë manipulimi i kohës dhe hapësirës. Është në natyrën e kinematografisë të luajë me to për qëllim përforcimin e rrëfimit. Kështu që ka disa filma ku psh dialogu mes dy personazhesh zhvillohet në ecje në një të supozuar të Tiranës. Biseda nis psh diku tek ‘Postiqet’, vazhdon në një rrugë tjetër të sapo ndriçuar mirë të qytetit, evolon më tej diku buzë një trotuari të ri të sapo shtruar në Lushnje dhe një copë tjetër bisede që supozohet të jetë po në vazhdimësi kohë-hapësirë mund të jetë xhiruar pranë luleborave apo trëndafilave të Fierit për t’u përmbyllur pranë ndonjë shatërvani të sapo inauguruar të Kavajës apo Elbasanit.

Krijohet kështu nga “filmi i temës të ditës” një gjeografi totalisht inekzistente e një “qyteti” të supozuar, që ekziston si qytet imagjinar vetëm në atë X film.

Këto teknika përdoren normalisht në reklama, ku qëllimi është të shiten produkte. Janë përdorur në filmin western dhe janë pjesë integrale e kinematografisë para neorealizmit, por kjo bëhet vetëm kur është e domosdoshme, ta zemë në një film për luftën e Vietnamit që xhirohet në lokacione të ndryshme në xhunglën e Indonezisë.

Por të shpiket një qytet i paqenë e të shitet për një qytet të qenë, të ribëhet një qytet ekzistent duke arnuar një gjeografi të pa qena, kjo mund të ndodhë vetëm në shije estetike njerëzish që jetojnë në dikatura bizare.

Ku dua të ndalem është se n.q.s. kinemaja e atëhershme transformonte qytetin për ta nxjerrë sa më ‘të bukur’, sot kemi një fenomen të ri. Them fenomen sepse nuk po flas për një rast apo dy ku mund të kemi zgjedhje individuale të autorëve.

Në shumicën e filmave tanë të sotëm ngjarja nuk ka adresë. Zhvillohet diku në një fshat. Diku në një qytet. Rëndësi ka që ngjarja është në “Shqipëri”. Asnjë fshat nuk ka emër. Nuk merret vesh ku është. Asnjë personazh nuk merret vesh nga vjen. Nga cili qytet. Nga cila krahinë. Rëndësi ka që personazhi është “një shqiptar” diku në Shqipëri.

Manipulimi i hapësirës tashmë ka evoluar në një katrahurë shtresore, spaciale, socio-linguistike me të gjithë vendin si arenë të njësuar, duke shndërruar Shqipërinë në një melting pot absurd të “unifikuar” pa kolorit real dhe që ekziston vetëm në virtualitet.

Tashmë që jemi të gjithë një, edhe personazhet tanë janë të tillë, të njëtrajtshëm, hapësira pushtohet nga uniformitet gri me njerëz që të zhveshur nga koloriti lokal nuk janë më askush dhe nuk rezonojnë dot me asnjë shikues.

Ylli i shuar i kinematografisë shqiptare po përpin kështu në gravitacionin e errësirës së konfuzionit gjithçka, përfshi edhe vetë nocionin e kohës dhe hapësirës.

Ky është për mua fenomeni më i ri që po prodhon kultura e sotme shqiptare. Ajo po vërvit jetët tona në drejtime të panjohura identitare.

Kultura drejtohet nga të verbër, ku verbëria më e madhe duke qenë njohësja më e mirë e errësirës, kthehet në drejtuese të karvanit.

Konkretisht në filmat tanë mund të shfaqen ide dhe qëndrime nga më të papriturat, por gjithnjë e më tepër në sejcilin film mungon personazhi, njeriu, karakteri, në specifiken, veçantinë e tij. Kemi personazhe stereotipë të pabesueshëm, të ekzagjëruar, të keqvendosur vend e pa vend, të padepërtueshëm, hermetikë, të palexueshëm, që përgjithësisht trajtohen si mendërisht të vonuar.

Personazhet duken si fotomontazhe letre të psonisur me kilogramë nga pirgjet e gazetave të pashitura.

Mungon çfarë na bën të ndryshëm, specifikë dhe unikë. Mungon thelbi dhe themeli i trashëgimnisë të artit. Kështu rrjedhimisht filmi dhe letërsia e sotme shqipe kanë eleminuar përkohësisht njeriun.

Pra jemi në luftë dhe kemi humbje të rënda. Paratë që futen në xhep janë kthyer në gijotinë, ndërsa njeriu i ndrydhur brenda kostumit të kastrimit artistik, kënaqet duke i marrë erë vetes nouveau riche.

Gjuha e drunjtë letrare e personazheve që nuk është përdorur në këtë masë as në kohën e Kinostudios është kthyer në konvencionin më anti-kinematografik të mundshëm dhe evokon vetëm spikerët e lajmeve.

Në kapardisjen e vetkrijuar dhe të mbajtur veshur si kostum mortor ajo merr rolin e dhëndrit në vizitë tek krushqit, që për të thënë gjëra të mëdha që zenë vend në një botë ku mbetet gjithnjë e më i papërfillur, di të thote betem ”Buall”.

Çfarë mbetet pas dhe çfarë ai gjen në kthimin në shtëpi, është ikja e vazhdueshme nga vetja që unë e shoh si kapitullimin e plotë të njeriut. Hipur mbi këtë “Buall” pa fre dhe pa drejtim, filmi shqiptar po tenton të zhvendos Tiranën nga Europa për diku tjetër.

Po ndodh e kundërta e çfarë thuhet dhe propagandohet. Filmi shqiptar po vetë izolohet.

Nuk mohoj se qasja e vazhdueshme ndaj njeriut në filmin shqiptar reflekton marrëdhëniet në jetën reale ku tjetri trajtohet në forma monstruoze me mekanizmat instiktivë të species të kopesë, ku jetike është mbijetesa dhe marrëdhënia hierarkike e dominuesit ndaj të dominuarit.

Rëndësi të vetme ka kush ecën i pari, i dyti, i treti dhe kush kandiset i fundit i kavallit.

E them këtë sepse kur filmi nuk arrin dot të shfaqet në esencën e tij, si art për të rrëfyer dhe lënë dëshmi të hapësirave private, personale, njerëzore, vetjake, të thjeshta apo të ndërlikuara, kjo është shenja numër një e shkëputjes me vetëdije nga qytetërimi.

Kur flasim për filmin e sotëm ftoj pra të observojmë se si njeriu sheh tjetrin që ka përkrah, përpara, pas, sipër apo poshtë dhe reciprocikisht si ai sheh veten, tjetër për tjetër. Kështu, tjetër për tjetër, na konfigurohet edhe e ardhmja bashkë me hyrjen e saj servile në domainin e medias që tashmë ka trajtën e një balene që përpin gjithçka që i avitet.

Mjafton një vizitë në panairin e të fundit të librit dhe gjendesh i përpirë në domenin e një hapësire ku bëhesh deshmitar i një katastrofe që mbi të gjitha është kataklizmë etike.

Vihet re se shqiptarët përkthejnë tmerrësisht keq. Gjithçka është tjetër për tjetër.

Mbase shqiptari i letrave apo intelekti shqiptar ka vërtet vështirësi të kuptojë, të njësohet me mendimin, “të vrasë mendjen”, e më tej të thotë pothuaj të njëjtën gjë, si autori.

Ndoshta thjesht anskush nuk arrin dot të njësohet me mendimin e botës përtej, as në përkthim.

Për t’u lidhur me pyetjen tuaj dua të theksoj se kur shqiptari e ka kaq të vështirë të përkthejë tekstin e shkruar, qoftë edhe të interpretojë saktë deklarata nga përfaqësuesë diplomatikë apo kancelari të huaja, si mund të konvertojë kineasti, e aq më tepër producenti gjysmë analfabet shqiptar se çfarë do apo kërkon mendja dhe shija e një audience të huaj?

Gjuha filmike i përket universales. Kjo bën që krijuesi shqiptar rend të kapë audienca jashtë vendit shpesh herë duke u denatyralizuar. Ndoshta sepse flet këtë gjuhë, filmi pritet naivisht nga një publik mesatar të marrë rolin ceremonial së të qenit përfaqësues zyrtar i atdheut. Por kjo nuk është detyrë e kineastit. Detyrë e kineastit është të jetë i vërtetë me veten, qoftë kjo vete brenda arealit të traditës botërore të kinematografisë.

Fatkeqësisht, Tirana gjithnjë e më shumë po hesht dhe nuk po guxon të shfaqë veten.
Festivalin TIFF të këtij viti e vizitova vetëm për të parë programin me filma të shkurtër shqip. Me përjashtim të një filmi ndër rreth 20 të tillë, përveç shëmtisë estetike, çfarë më bëri shumë përshtypje se mungonte dhe bërtiste me mungesën e saj ishte vetë Tirana. Mund të them se nuk pashë asnjë film me jetën e Tiranës. Filmat ishin kryesisht nga autorë të rinj që jetojnë dhe punojnë në qytet, por asnjë film nuk trajtonte njeriun që jeton, punon dhe frymon këtu. Qyteti vetë nuk ekzistonte. Imagjinoni për një sekondë që New York-u të mos shëmbëllente apo shfaqej në asnjë film të New York Film Festival. Të mos ketë asnjë film të prodhuar nga një kineast njujorkez ku shfaqet jeta, mendësia, stili, përditshmëria e atij qyteti. Të mos ketë asnjë kineast që të përcjellë, dëshmojë, shfaqë, rrëfejë jetën e tij, të njerëzve me të cilët jeton apo të shprehë ajrin dhe atmosferën e qytetit ku ndodhet dhe ka lindur. Nuk besoj se ka njeri që nuk e di se çdo qytet në botë është pothuaj edhe një trademark. Kjo në sensin e asocimit të emrit të qytetit me një frymë të caktuar që çdo qytet përfaqëson.

Filmi shqiptar, i shkurtër, i gjatë a i mesëm, ka marrë arratinë nga të katër anët në kohë dhe hapësirë në të gjithë periferitë e mundshme spaciale, kohore dhe mendore, duke mos i bërë asgjëje drejtësi.

Duket sikur ka marrë dhenë barra e përgjegjësisë për të përfaqësuar dhe zgjidhur dhimbjet e të gjithë skajeve anembanë historisë dhe hapësirës së jetuar të kombit.

Provincë pas province, katund pas katundi, sekuenca e vazhdueshme e gjendur në çdo film të prodhuar nga kineasti kryeqytetas është skena kur personazhi kryesor i avitet një shtëpie të zgjedhur me shumë kujdes, pak më të mirë se të tjerat, në një fshat të braktisur, dhe shtyn një derë që gërvisht veshin dhe kërcet me një sokëllimë monstruoze.

Ndërkohë në të kundërt me këtë hapje të shtirur gjysmë aliene, çfarë filmi shqiptar nuk po arrin është hapja e vetes me shqetësimet dhe frymëzimet e jetës të drejtpërdrejtë për atë që njeh, jeton, do, kërkon, kupton, nuk kupton apo ëndërron.

Jemi në luftë, por nuk kemi të bëjmë me fatalitete. Liria personale edhe në këto kushte arrin të shprehet. Ajo përpiqet të japë dëshmi të ekzistencës edhe pse kjo ekzistencë shpesh herë pluskon në ujëra ahumanë.

Sa herë të shihni në një film shqiptar një derë të vjetër katundi që mezi hapet, mendoni se ndoshta kur të kthehet në vete, qyteti do të ringrihet në autoritetin e humbur në respekt për jetët që mbart. Ndoshta kur të arrijmë këtë gjë kaq të thjeshtë, kinemaja e filmit të qyteteve tona nuk do të jetë më bosh.

You might be interested in

Megjithatë-Arlinda Guma

Megjithatë – Arlinda Guma   Megjithatë këto poezi mund të jenë të dobëta, ju mund t’i hidhni në griresën e

Diktaturat duan thjesht nënshtrimin, dhe për më tepër kërkojnë që të nënshtruarit të jenë të kënaqur-Bisedë me përkthyesin Urim Nerguti

in Biseda/Letërsi/Përkthim by

Bisedë me përkthyesin Urim Nerguti, mbi letërsinë, sfondet politike ku ajo vendoset, dhe procesin e përkthimit.

Ai citon Holderlin kur thotë se poetët duhen në kohë rreziku, dhe shton gjithashtu se siç duket njerëzit nuk janë ende në rrezik…

Jeton në Francë prej vitesh dhe sjell herë pas here autorë ende të panjohur në Shqipëri, të cilët asnjëherë nuk kalojnë pa vëmendjen e lexuesit të kultivuar.

Bisedoi Arlinda Guma

 Arlinda Guma: Ju jeni përkthyesi i disa romaneve të shkrimtarit francez Michel Houellebecq. Mendoni se nëpër botë ai po bëhet një autor mainstream? Dmth., njerëzit e lexojnë për hir të parashikimeve të tij profetike dhe jo për merita të tjera, shumë më solide. Midis shumë “mynxyrave” që thuhen për të, përmendet edhe fakti që nuk ka stil letrar. Veçse mungesa e stilit nuk e pengon aspak të lexohet. Në të vërtetë mua më terrorizon një mendim se romanet e së ardhmes mund të mos kenë fare stil letrar, ato mund të jenë diçka hibride midis stilit të një eseisti-filozofi apo sociologu. (kur lexoj këta dy të fundit më kap një gjumë dimëror.) Madje them se në to mund të mos ketë fare një bosht ngjarjeje të mirëfilltë letrare, por vetëm grumbuj idesh dhe tezash. Ёshte ca e frikshme dhe e zymtë e gjithë kjo, po të kesh parasysh se letërsia është nëna e të gjitha arteve. Si e mendoni ju këtë? Sa e rrezikuar është letërsia e mirëfilltë nga e gjithë kjo rrëmujë sensacionesh… teknologjike edhe… Mendoni se do të rezistoje edhe kësaj here?

Urim Nerguti: Eshtë e vërtetë se kam përkthyer disa romane të Houellebecq, por për të botuar, është botuar vetëm një. Mendoj se është mjaftueshëm. Të paktën aq sa të them se Houellebecq ka një stil. Stili i tij është një lumë i njëtrajtshëm, i ngadaltë që sheh vetëm përpara dhe aq i bën për shtigjet anash ku mund të ketë gjëra interesante, si për shembull një çift i ri duke bërë seks, në mungesë të një dysheku të mirë në shtëpi. Ky lumë ka meritën se është i qetë, i menduar, i shtruar dhe e di shumë mirë ku do të derdhet. E gjitha kjo përbën një stil. Për ata që çmenden pas Jojo Moyes a Nicholas Sparks, për shembull, do të thosha se stili i Houellebecq është antiheroi. Nuk ka heronj në librat e tij, por ka gjithmonë një antihero, një që e nxjerr veten mënjanë shoqërisë dhe vetëm vëzhgon. Vëzhgon dhe analizon ftohtësisht. Sidoqoftë, nuk dëshiroj të ndalem më tepër mbi këtë personazh që është kthyer Houellebecq.

Përsa i përket letërsisë, dua t’i qetësoj të gjithë ata që i shohin me dyshim esetë apo tekstet filozofike, e të them se edhe këto janë letërsi. Nuk ka eseist, as filozof pa stil. Stili është njeriu, thoshte Buffon. Të gjithë kemi një stil, edhe ne që s’jemi shkrimtarë. Kur flasim me shokët, prindërit apo me vete, të gjithë kemi stilin tonë. Kështu, një historian është thjesht një person që ka një stil në rrëfimin e disa ngjarjeve reale. Po ashtu një filozof është dikush që ka një stil në përcjelljen e disa koncepteve dhe ideve. Stili është ngado.

Kemi një nobeliste si Svetlana Alexieviç që dëgjon, regjistron dëshmi dhe ndërton me to një rrëfim, një histori. Na jep një copëz jete. Me fjalë të tjera, Svetlana është një shtruese pllakash e cila duhet të bëjë kujdes që në fund të dalë një figurë, sepse pllakat janë të gjitha të ndryshme. Aftësia e saj është që të kapë lidhjen e brendshme mes pllakave. Gjithashtu, fituesi i Goncourt 2017 në Francë, Eric Vuillard, ka shkruar një rrëfim dhe jo një roman. Tregon një ngjarje historike. Por mënyra si e tregon, e fut atë plotësisht në letërsinë e mirëfilltë. Sepse fundja, edhe ai që i trillon ngjarjet, edhe ai duhet ta tregojë ngjarjen e trilluar si të ishte e vërtetë. Domethënë, qëllimi është të krijojnë një realitet të mirëqenë. Kështu, kur Vuillard tregon një ngjarje historike të mirëfilltë, ai dëshiron ta sjellë atë sa më të gjallë, me të gjitha ngjyresat, që lexuesi të besojë se ishte aty, me po ato drithërima që mund t’i ketë pësuar një dëshmitar real. Pra, asgjë për t’u shqetësuar.

Arlinda Guma: Përpara tre vjetësh më qëlloi t‘u shkruaja disa shtëpive botuese këtu në Tiranë dhe nuk merrja asnjë përgjigje, ndërkohë që në të njëjtën kohë i shkrova shtëpisë botuese Feltrinelli në Itali dhe ajo m’u përgjigj menjëherë. Nuk di pse atë çast i përfytyrova botuesit shqiptarë, nëpër shtëpitë e tyre rrethuar me flori si në dinastinë Trump, duke refuzuar t’u përgjigjen email-eve që nuk janë qëndisur me germa ari. A keni patur edhe ju një eksperiencë të tillë me botuesit e Tiranës, apo ky privilegj ka qenë eskluzivisht vetëm për mua? Me sa di, ju keni bashkëpunuar edhe me shtëpi botuese të Kosovës për përkthimet tuaja.

Urim Nerguti: Po. Kam bashkëpunuar me shtëpi të Tiranës, e me shtëpi të Prishtinës. Praktikat e punës ndryshojnë. Kosova është një hap përpara nesh, të paktën në ato fusha që më interesojnë mua : kulturë demokratike, kulturë debati, kulturë pune. Për arsye nga më të ndryshmet, ndihem më mirë përpara një debati kosovar, sesa një debati shqiptar (shqiptar dhe kosovar, këtu janë thjesht mbiemra të ardhur nga emrat përkatës të dy shteteve tona, dhe s’kanë asnjë domethënie tjetër në kontekstin tim). Di dhe që i kam ndërprerë bashkëpunimet me shtëpitë e Tiranës, për disa arsye : lodhje të kota, shpenzim energjish, dhe pse jo, një lloj ndjesie e keqe që dikush po më merr për idiot. Të marrësh për idiot dikë që s’është, sjell me vete rrezikun që të marrësh për dikë të zgjuar një idiot. Gjë që ka ndodhur gjerësisht në Kuvendin e Shqipërisë.

Kam bashkëpunuar me Prishtinën, me shtëpinë botuese Buzuku. Për kushtet e vështira të një shteti të ri ende të panjohur nga pesë vende europiane, e me një fqinj si Serbia, them se ky vend ia del më së miri. Ajo që pëlqej më shumë në Prishtinë, është se të zotët e kësaj shtëpie jetojnë për librin, mendojnë për të, e ndjekin librin, letërsinë, dhe shohin në afatgjatë. Këto gjëra nuk i shoh aq shpesh në Tiranë. Anekdota e emailit është kuptimplote sepse emailet me disa shtëpi botuese tiranase janë thjesht një punë shtesë për përgjuesit amerikanë të antiterrorizmit. Emailet e mia mund t’i lexojë shumë më lehtë njëfarë John Trapp në Amerikë, sesa personi të cilit ia kam dërguar në Tiranë. E kështu, pasi të kem dërguar emailin dhe pritur tre muaj për një përgjigje, më duhet dhe t’i gjej numrin e telefonit për ta pyetur a e ka marrë një email para tre muajsh. Natyrisht, nuk e ka parë emailin sepse ka qenë jashtëzakonisht i zënë me projekte të ndryshme. Fundja, si shumica e bashkatdhetarëve të mi që kanë nga pesë a gjashtë projekte në të njëjtën kohë, në një vend ku papunësia është gjysmë për gjysmë.

Arlinda Guma: Si adhuruese e poezisë franceze, më qëllon të kërkoj nëpër librari poezi të poetëve të ndryshëm francezë. Disa herë kam kërkuar poezitë e Louis Aragon-it, por i kam gjetur të përkthyera me rimë dhe nuk e kam blerë librin fare sepse më tmerrojnë përkthimet me rimë. Si lexuese dua të njoh poetin, jo aftësitë vargëzuese të përkthyesit. Kur do të kemi një antologji të poezisë franceze të përkthyer me seriozitet, dhe mbi të gjitha, pa rimë?

Urim Nerguti: Poezia nuk është në ditë të mira. Holderlin na thotë se poetët duhen në kohë rreziku, por siç duket njerëzit nuk janë ende në rrezik. Poezia do të mbetet gjithmonë një gjini letrare për pak vetë. Nuk ka art masash, nuk ka më traktoristë në fushë që në pushimin e drekës ia këpusin të shkruajnë një poezi, që pas nxitjes nga disa miq e shokë, e dërgojnë për botim tek revista Ylli.

Nuk di kur do të ketë antologji poezish franceze, sepse në fakt duhet të ketë botues. Çështja e rimës është delikate sepse rima ka qenë normë për shekuj të tërë. Mendoj se kjo bëhej për dy arsye : për arsye mbajtjeje mend, dhe për të përcjellë njëfarë muzike të gjuhës. Një sonet për shembull, nuk mund të kuptohet pa rimë. Megjithatë, nuk përzihem shumë në fushën e poezisë, përkthej me qindra e mijëra kështu për kënaqësinë time, pa i rënë në qafë asnjë shtepie botuese.

Arlinda Guma: Cila është ajo gjë që ju nervozon me letërsinë shqiptare të para 90-ës? Po me këtë të sotmen? Po ajo që nuk ju nervozon? (Po kursehem të mos përdor si rëndom në gazetat shqiptare;“ç’ju ngazëllen”, meqë nuk dukeni tip i ngazëllyeshem.)

Urim Nerguti: Gjëja që më nevozon më shumë me letërsinë shqiptare të para 90-ës, është vetë letërsia e para 90-ës. Nuk mund të pretendosh për letërsi në një vend diktatorial, përveç asaj disidente. Diktaturat nuk e duan letërsinë, nuk e duan mendimin. Duan thjesht nënshtrimin, dhe për më tepër kërkojnë që të nënshtruarit të jenë gjithashtu të kënaqur. Mirëpo letërsia është një çështje të pakënaqurish. Kështu që, gjithçka që shkruhet në një diktaturë, është një rrenë. Diktatura ka këtë veti që nuk e lejon rrenën të kthehet në letërsi, e cila s’është tjetër veç një rrenë. Mirëpo, rrena e mirëfillte dallohet nga rrena letrare në këtë që kjo e fundit është një realitet që ka marrë trup, që fillon dhe jeton bashkë me ne, aq sa të na krijojë dyshime nëse kjo letërsi që sapo lexova është më e vërtetë se dy këmbët e mia të këputura pas një dite të lodhshme pune. Dhe kështu rrena letrare nderohet me çmime, ndërsa rrena e mirëfilltë dënohet me burg, ose gjobë. Para 90-ës, ne kemi lexuar një grumbull rrenash që s’arrinin të merrnin formën e letërsisë. Kjo është arsyeja që shumë pak lexues i mbajnë mend rrenat e librave që lexonin. Një pikë tjetër shumë interesante është se në diktaturë, më shumë e hante ai që gënjente bukur sesa ai që lëshonte një rrenë të trashë. Që do të thotë se shkrimtari i mirëfilltë rrezikonte më shumë se një gënjeshtar i rëndomtë. Dhe kjo vinte pikërisht ngaqë letërsia (si rrenë e bukur) ka veti molepsese, turbulluese, dhe trazuese në mendjen e lexuesit. Ndërkohë që ajo e rëndomta ka veti neveritëse, domethënë ta shpif.

Ndërsa për letërsinë e sotme, nuk është se e ndjek dhe aq shumë. Çështje kohe, energjish. Megjithatë, sa kohë që Shqiptarët nuk do të shkruajnë një roman të madh mbi tre trauma që kanë kaluar ata, vështirë se do t’i marr parasysh ndonjëherë. Këto tre trauma, siç e dinë të gjithë ata që janë të ndërtuar normalisht, janë : periudha e diktaturës, viti 1990 me përmbysjen e një epoke, është pastaj viti 1997 me çmendurinë dhe turpin kolektiv, dhe në fund, 1999 me luftën dhe vuajtjet e Kosovës. E kam shumë të vështirë ta marr seriozisht një letërsi të një vendi kur ajo merret me gjithfarë sendesh të tjera, vetëm me këto tre trauma jo.

Arlinda Guma: Me atë pak frëngjishte që di, unë mund të them pa frikë se Macron-i është i vetmi francez, të cilit ia kuptoj të gjitha fjalët. Zakonisht politikanët kanë fjalor të varfër, ndaj kuptohen mirë prej fillestarëve të gjuhës. Uroj shumë që ky të mos jetë rasti i tij, sepse kam krijuar simpati, kjo edhe për faktin se në kabinetin e tij shumica janë njerëz të letrave. A janë qeverisës të mirë njerëzit e letrave? A ndihet kjo prani në jetën kulturore franceze?

Urim Nerguti: Emmanuel Macron, në maj 2017, siç është shprehur një politikan i së djathtës franceze, ka bërë « vjedhjen e shekullit ». Pa kurrfarë partie deri një vit më parë, me gjasat thuajse zero për ndonjë fushatë presidenciale, ai arrin të fitojë mëse bindshëm. Mendoj se fitorja e Macron duhet lexuar si një mbingopje, një pështirosje me fytyrat legjendare të politikanëve. Të shohësh fytyrën e Gramoz Ruçit dhe Sali Berishës që prej 27 vjetësh në politikë, kjo nuk kalon mirë për Francezët. Sigurisht që në Francë nuk bëhet fjalë të kemi kriminelë në parlament, këta janë më tepër në burg, ose duke u ndjekur për aty. Kuptohet që edhe zgjuarsia, aftësia, dhe njëfarë hovi rinor (vetëm 39 vjeç, fundja !) i Macron kanë bërë të vetën. Franca, si një vend thellësisht konservator përsa i përket filozofisë së pushtetit, i dorëzon çelësat një presidenti-mbret 39 vjeçar. Megjithatë, Macron nuk është një njeri i dalë nga hiçi, nga makaronat e skutave të pista të Parisit, por ka një shkollim për t’u admiruar : ish-asistent i një filozofi të nderuar si Paul Ricoeur, një filozof francez protestant në një Francë katolike, vepra e të cilit është e përqëndruar kryesisht rreth nocionit të kuptimit. I duhet gjetur gjithmonë një kuptim asaj që bëjmë.

Çështja e raportit mes njeriut të letrave dhe qeverisësit të mirë, është më e ndërlikuar se kaq, sepse në histori kemi plot shembuj që letrari apo filozofi shpesh gabohej në parashikimet e tij. Si rast flagrant mund të përmendim Heidegger, megjithëse ai nuk ishte ndonjë qeverisës më i lartë sesa një rektor universiteti për disa muaj.

Në kushtet shqiptare, jemi shumë larg kësaj mëdyshje mbi politikanët-letrarë, sepse ne jemi ende në fazën e Al Kapones dhe më tepër na duhet një Kevin Kostner që di ta përdorë pisqollën mirë, sesa një filozof që edukon popullin.

Arlinda Guma: Nëse do të dilnit një pasdite për kafe me personazhin e Holden-it të romanit “Kapësi në thekër”, i J.D.Salinger-it, cilat do të ishin temat e bisedave që do të donit të bënit me të? (Natyrisht, përveç pyetjes se ku shkojnë patat e egra kur liqeni ngrin. Unë ende nuk ia kam gjetur përgjigjen.)

Urim Nerguti: Në fakt, nuk kam kurrfarë dëshire të dal një pasdite me Holden Cauldfield, për vetë arsyen që ai është vetëm një 16 a 17 vjeçar që flet në zhargon, e që nuk mund të mbajë një bisedë më të gjatë se 5 minuta. Holdeni është një tip që gjithkush prej nesh e ka njohur dikur, një si harrakati i klasës që s’çan kokën për asnjë, por që ka sidoqoftë një vështrim goxha të mprehtë mbi gjërat e kohës. Dhe kjo kohë i duket më e qelbur se kurrë. Ç’është e vërteta, ai është një personazh atipik sepse dëshiron pikërisht të kundërtën e asaj që dëshirojnë fëmijët : dëshiron të mos rritet. Të mos futet në botën e të rriturve, ngaqë kjo botë i duket e egër dhe e rreme. Në përgjithësi, fëmijët mezi presin të rriten, pa dyshuar fare se kjo rritje do të shoqërohet me luftra të vazhdueshme në jetë. Holdeni ka meritën se e ka kuptuar që rritja nuk është kushedi çfarë, dhe do të pëlqente më tepër lojrat e fëmijërisë. Shkurt, nuk do të rrija as dy minuta me Holdenin, sepse duke qenë se vetë jam i rritur, do të m’i lëshonte ca ironira të përziera me sharje dhe do të më linte aty, duke shkuar për vete në ndonjë hotel dhe humbur virgjërinë me ato pesë dollarë që i kanë mbetur në xhep.

Arlinda Guma: A e njohin francezët mjaftueshëm letërsinë shqipe? Duket sikur Franca, më shumë se çdo vend tjetër ka botuar vepra të autorëve shqiptarë. A flitet ndokund në ndonjë media për këta autorë, apo thjesht janë botime me vetëfinancim, që në Shqipëri shiten si suksese?

Urim Nerguti: Kjo është një temë e gjatë. Franca ka njëfarë tradite në lidhjet me Shqipërinë, që nga lufta e parë botërore, me kolonelin francez që mbrojti Korçën për të mos u janullizuar nga Grekët. Më vonë vazhdoi me hapjen e liceut francez të Korçës, nga i cili dolën burra shteti dhe pusht-eti. Franca ka gjithmonë një mendësi koloniale alla republikë e Tretë, me të famshmin Jules Ferry që mendonte (mbase me të drejtë) të përhapte kulturën frënge në gjithë botën, aty ku të shkelte këmba franceze, nëpër koloni për shembull. Kështu, Franca ka krijuar një traditë shumë të mirë shkëmbimesh kulturore, por duke qenë pakëz më finoke se kaq, sepse ajo është krejt e vetëdijshme që, në këtë shkëmbim kulturor, për shkak të peshës së stërmadhe të kulturës së saj, e fituar do të jetë ajo. Është fakt se shtëpitë botuese franceze përkthejnë jashtëzakonisht shumë nga kultura të tjera të botës, në të njëjtën kohë që i eksportojnë më së miri figurat e veta. Për t’u njohur me letërsinë shqiptare, Francezëve iu është dashur të kalojnë nga Ismail Kadare. Francezët e viteve 60 apo 70, ishin ende të ndarë përsa i përket dobisë së socializmit sovjetik, Partia komuniste ishte goxha e fortë. Kuptohet, të rrallë ishin ata që nuk ishin sqaruar mbi diktaturën staliniste, Doktor Zhivago e kishte bërë punën e vet, e më vonë Solzhenicini. Gjenerali i ushtrisë së vdekur, pavarësisht një damari të fryrë nacional–komunizmi, mbetej një roman i mirë, dhe Francezët nuk mundeshin tjetër veç ta pëlqenin. Kuptohet, për komunistët e Enver Hoxhës, ky ishte një rast i artë për t’u eksportuar paksa, pas izolimit të tmerrshëm që solli prishja me Hrushovin. Nuk di kush ka qenë më finok : a Kadareja që shfrytëzon Enver Hoxhën për t’u ndërkombëtarizuar, a Enver Hoxha që shfrytëzon Kadarenë për t’u ndërkombëtarizuar, gjithashtu. Kjo çështje ishte kryekëput një « thyerje bllokade » : Kadare për ambicjet e veta si shkrimtar (krejt të kuptueshme), dhe Enver Hoxha për ambicjet e veta si diktator (krejt të kuptueshme dhe këto). Gjithsesi, kjo bëri që Kadare të përflitej në Francë si një shkrimtar i mirë, që duhet ndihmuar sepse jeton në një vend diktatorial, por sidoqoftë me një diktator frankofon. Kjo pastaj ka hapur udhën për ndonjë shkrimtar tjetër shqiptar, por duhet thënë se kjo mbetet shumë anekdotike. Sot për sot, letërsia shqiptare njihet në Francë me emrin Kadare. Por të mos keqkuptohemi : Kadare nuk është i njohur në Francë siç mund të jetë Kundera apo Philip Roth, të cilët janë më të referencuar e më të përmendur. Shkak, mbase, dhe një humbje e interesit perëndimor për vendet e Lindjes, pas rënies së komunizmit.

Nuk di gjë për vetëfinancimin e autorëve shqiptarë. Herë pas here shfaqet diçka (Vorpsi, Mustafaj, apo Kongoli), por pa rënë në sy, e pa u bërë objekt i ndonjë diskutimi letrar. Por, siç thashë më lart, mirë është dhe me kaq. Sepse unë pres gjithmonë romanin e madh për traumat e Shqiptarëve, 1990, 1997, 1999. Sa kohë që s’më ka ardhur ky roman i madh, të them të drejtën nuk më intereson shumë se çfarë botojnë Shqiptarët në Francë. Iu uroj suksese, megjithatë.

Arlinda Guma: Cilat janë ato perkthime tuaja, që do i veçonit nga të tjerat? Po autorët që ju lodhin? Po ata të cilëve mund t’ju keni hyrë ndopak në hak? E kam fjalën për autorë, të cilëve nuk keni mundur t’u qëndroni besnik mjaftueshëm gjatë përkthimit.

Urim Nerguti: Përkthyesit janë si shkrimtarët : lëvdojnë gjithmonë punën e fundit. Për shkrimtarët, edhe e kuptoj, sepse fundja ata s’mund të mos bëjnë pa këtë idenë e më së mirës që vjen gjithmonë më pas. Por për përkthyesit, mbase mund të jenë më objektivë ngaqë fundja nuk janë veprat e tyre, s’kanë bërë gjë tjetër veç përkthyer. Por do të doja të tërhiqja vëmendjen mbi disa tituj, prapëseprapë. Së fundi kam përkthyer një roman madhor të Mathias Enard, ZONA. Është një roman i çuditshëm sepse është i ndërtuar në një mënyrë origjinale : ka vetëm një fjali e cila shtrihet në rreth 500 faqe (në botimin frëng). Megjithatë, ka një këputje të vogël me ndërfutjen e një romani (po ashtu të trilluar) që personazhi kryesor i librit, Francis Servain Mirkoviç, e lexon në tren. Ky përkthim ka qenë nga më të zjarrtët për mua, për arsye se më duhej të mbaja një ritëm të shfrenuar ku sintaksa nganjëherë fluturonte, ku shkeljet e syrit apo nënkuptimet janë të shumta, ku anekdotat erudite janë vërtet marramendëse, shkurt, ka qenë një lumturi e plotë. Çuditërisht, nuk kam hasur në vështirësi, me ta ndezur motorin dhe u futur në kokën e këtij ish-koloneli kroat gjatë luftrave të Jugosllavisë së 91-it, nuk ndalesha më. Enard nuk është një shkrimtar i panjohur për lexuesit shqiptarë sepse shtëpia botuese Buzuku ka botuar dhe dy romane të tjerë të Enard, ku për shembull romani BUSULL flet për disa lidhje të hershme mes Orientit dhe Oksidentit, lidhje të cilat ngjarjet e sotme që po ndodhin në Orient, na kanë bërë t’i harrojmë.

Gjithashtu, do të përmendja dhe përkthimin e një tjetër romani madhor si DASHAMIRЁSET të Jonathan Littell, roman i cili ka kaluar në një heshtje të plotë, për arsye nga më idiotet. Mbi 1000 faqe që trazojnë gjithë Luftën e Dytë botërore, e ku gjejmë faqe shumë të bukura me këndvështrime letrare dhe filozofike mbi Europën e paraluftës.

Një tjetër titull që mund të kthehet në një çështje bisede mes të rinjve të Shqipërisë, është dhe SEKS DHE GЁNJESHTRA, libri më i ri (shtator 2017) i autores franko-marokene Leila Slimani, fitueses së çmimit Goncourt 2016 me KЁNGЁ E ЁMBЁL, gjithashtu në shqip tek e njëjta shtëpi botuese, Buzuku. Ky libër trajton disa probleme të mprehta të shoqërive muslimane apo dhe me traditë muslimane, dhe kryesisht problemin e lirisë seksuale, ose lirisë për të vendosur lirshëm mbi trupin tënd. Këto shoqëri jetojnë në një lloj skizofrenie, në një jetë me dy korsi, pak a shumë si Shqipëria… Mendoj se ky libër do të na fuste në mendime mbi mënyrën tonë të të shikuarit të grave dhe lirisë së tyre.

Dhe së fundi, por që do të dalë besoj shpejt, është dhe një përkthim i KONTRATA SHOQЁRORE të Jean-Jacques Rousseau, kësaj here një përkthim i plotë e i mbushur me shënime të hollësishme për një kuptim sa më të mirë. Besoj do të jetë një ndihmë e mirë për studentët e Shqipërisë dhe Kosovës. Edhe ky libër do të dalë tek Buzuku.

Ka dhe shumë përkthime të tjera që do të shfaqen në panairin e librit në Tiranë, por u mjaftova me kaq.

A.G. – Çfarë ju mërzit dhe çfarë ju gëzon më shumë kur jeni në Tiranë? Dalloni ndonjë progres kur vini këtu? Si ju duket raporti midis betonit të kullave dhe atij betonit tjetër mendor?

U.N. – Në Tiranë vij rrallë. Jam një provincial i përjetshëm dhe, për çudi, i lumtur që jam. Kështu, Tirana as më mërzit, as më gëzon. Jam kalimtar. Por në përgjithësi, nuk mërzitem aspak në Shqipëri, jam shumë i lidhur me dy gjëra : familjen dhe librat. Me këta dy pranë, nuk e ndjej fare kalimin e kohës, nuk gjej asnjë arsye për t’u mërzitur.

Përsa i takon zhvillimit të Tiranës, siç e thashë, e marr siç është, pa asnjë gjykim. Nuk jetoj në të, kështu që nuk më intereson. Nëse Tirana është bërë e pajetueshme, është bërë nga banorët e saj, votues dhe të votuar, e jo nga Vladimir Putini apo Harvey Veinstein. Iu takon banorëve të Tiranës që ta bëjnë të jetueshëm qytetin e tyre. Për aq orë sa kaloj në Tiranë, nuk është se më shkurtohet jeta nga pështyrjet në tokë apo të folurat si në bjeshkë nëpër restorante. E gjej lumturinë time kudo, s’kam nevojë për dekorin e jashtëm.

Ndërsa betoni mendor, është gjë tjetër. Ka dy lloj betonesh mendore: njëri, është ai që vjen nga mosleximi, dhe tjetri, nga leximi i « keq ». Më shkoqur : ka beton mendor kur një i ri në Tiranë nuk di apo nuk është i interesuar se çfarë ndodh sot me idetë në botë, të paktën në Perëndim. Dhe betoni i dytë, është ai kur një i ri në Tiranë lexon vetëm një tip ideje, një tip shkolle, dhe nuk di apo nuk interesohet për idetë e tjera. Po ta them edhe më qartë, sot në Tiranë kemi betonin e pagdhendur dhe betonin e gdhendur marksist. Të rinjtë ose nuk lexojnë, ose lexojnë Marx, Engels, Chomsky, Badiou, Rancière, Bourdieu, domethënë ajkën e ndritur të një gazete franceze, Le Monde diplomatique, e cila bën kërdinë në mjediset rinore altermondialiste alla Gjenova apo Seattle në SHBA. Që të dy janë duke ndërtuar një beton : ai që s’lexon, betonin e trurit të vet të ngrirë, e ai që lexon këto që thashë dhe asgjë tjetër, betonin ideologjik që i bën të flasin në një zhargon të caktuar, pa kurrfarë nuance. Më vjen keq për të dy. Por keqardhja s’ka shpëtuar askënd, asnjëherë. Më tepër se të merrem me ata tituj librash që mendoj se fusin në diskutimet tona dhe nuancën e harruar, nuk kam ç’bëj. Domethënë, nuk kam ç’bëj asgjë tjetër veç t’i jap fund kësaj interviste dhe të kthehem tek librat e mi.

 

 

 

 

You might be interested in

1 … 187 188 189 190 191
Go to Top