Author

Admin - page 2

Admin has 559 articles published.

Kopshti i qershive-Leonard Cohen

in Letërsi/Përkthim/Tharm by

Kopshti i qershive-Leonard Cohen

Kanada, ca luftëra presin për ty
ca tradhti
ca flamuj të shqyer
Trashëgimia nuk mjafton
Fytyrat duhen harruar nën varenë
e ideve mizore
Kutitë e postës do shpërthejnë
në kopështin e qershive
dhe dikush do të presë përgjithmonë
për çeqet e majme të gjyshërve

Nga thellëtira e kafenesë vërej
qetësinë
e rënies së flokëve të borës
njësoj si reklamaxhiu
i çizmeve të reja plastike
duke parë për njollën e çrrënjosur
ndoshta slita
e arratisjes
e profetit të ngrirë
e kryengritjeve amerindiane
e të djegurave stacione meteorologjike
Ka edhe një tjetër histori këtu djema
Kanada, a mund të lindësh
a mund të ushqesh
ca më tepër këngë popullore
mbi lirinë dhe vdekjen.

Përktheu: Flurans Ilia

Një nga gjërat therëse në lidhje me librat është fakti se ata janë shkruar nga njerëz të cilët mendojnë se bashkësia e tyre do të ekzistojë përgjithmonë/ Kazuo Ishiguro

in Letërsi by

Ekziston një prirje në botën letrare sot ndaj të cilës mendoj se shkrimtarët e rinj duhet të kenë shumë kujdes. Ёshtë krijuar një mjedis ku je shumë i joshur për të mos marrë përgjegjësi për atë që shkruan. Mund të shkruash pak, t’i shfaqësh këto shkrime para një bashkësie apo mësuesit, dhe pas kësaj ata t’ju thonë se çfarë të bësh e gjëra të këtilla. Mua më duket kjo një prirje shumë e rrezikshme. Të shkruarit mirë ka të bëjë me të gjeturit e zërit tënd. Nuk ka rrugë tjetër pos marrjes së përgjegjësisë për shkrimet e tua- Kazuo Ishiguro

      Intervistoi: Luis Burke Frumkes

Luis Burke Frumkes: Tek “Kur ishim jetimë”, Christofer Banks-i, personazhi qendror, është një detektiv që shpërngulet në Shangai. Kam lexuar që ati juaj ishte japonez, por jetoi në Shangai. A keni jetuar ndonjëherë në këtë qytet?

Kazuo Ishiguro: Nuk e njoh Shangain në mënyrë të drejtëpërdrejtë. Është nje vend që e kam krijuar në këtë libër nga shoqërizimet me atë qytet në atë kohë. Ishte Shangai parakomunist. Mësova për të nëpërmjet tim eti. Ai kishte shumë fotografi në albumin e tij. Më dukej pak e vështirë për ta besuar që njerëzit që unë njihja, për të cilët mendoja se bënin një lloj jete të pazhurmshme në Angli, të kishin jetuar atje. Ai gjysh, të cilin e njihja qysh kur isha i vogël, kishte jetuar në fakt në këtë vend të egër dhe ekzotik. Kështu ishte Shangai deri sa erdhën japonezët, ndëra më pas  pushtetin e morën komunistët.

Ngjarja zhvillohet në kapërcyell të shekullit si dhe në vitin 1937-të. Kjo ishte periudha e lulëzimit të Shangait të vjetër, kohë kur mund të bëje pasuri shumë shpejt, dhe në të cilën jetonin bashkësi të ndryshme: Britanikët, Amerikanët, Francezët dhe Japonezët. Kinezët-Komunistët dhe Nacionalistët – kishin një luftë të nëndheshme me njëri-tjetrin. Refugjatët rusë të revolucionit ishin vendosur aty. Hebrenj të ardhur nga Evropa erdhën dhe gjetën strehim po kështu. Shumë kohë historike bashkë me tregtinë ndërkombëtare u njësuan në Shangai.

Brenda atij kuadri, si arritët ta bënit romanin të saktë në këndvështrimin  historik?

Kazuo Ishiguro: Nuk ka qenë ndonjëherë qëllimi im që të shkruaj një roman historik-ishte miti i Shangait ai që m’u duk interesant. Kam ndjesinë se bëra kërkime të mjaftueshme, por dhe të lodhshme. Kam në shtëpi një koleksion goxha të madh për Shangain e asaj kohe. Kuptova se ajo që ishte shkruar për të ishte jashtëzakonisht interesante; udhërrëfyesit e botuar kishin edhe histori të vendasve.

Një nga gjërat therëse në lidhje me librat është fakti se ata janë shkruar nga njerëz të cilët mendojnë se bashkësia e tyre do të ekzistojë përgjithmonë. Ata flasin fare shkurt me pak detaje se ku mund të marrësh një ëmbëlsirë italiane, se ku mund të jetë rrobaqepësi më i mirë apo se cili klub është i mirë. Flasin për këto gjëra sikur ato të ishin të gdhendura në gur. Sigurisht, ndërsa lexon këtë libër, ti e di fort mirë që pas pak vitesh gjithçka mund të jetë zhdukur. Ka diçka therëse në këtë fakt.

Pasi keni bërë kaq shumë kërkime për Shangain, dhe pasi keni shkruar romanin, a nuk ju duket se keni dëshirë për ta vizituar qytetin, edhe pse ka ndryshuar në mënyrë dramatike?

Kazuo Ishiguro: Thjesht jam pak kureshtar. Në fakt, deri diku kam ndjesinë se qytetet e mia imagjinare konkurojnë me qytetet e vërtetë. Çështja e kërkimeve gjithmonë ka qenë e bezdisshme për mua. Në jetën time të hershme prej shkrimtari, unë shkruaja libra ngjarjet e të cilëve ndodhnin në Japoni. Paskëtaj, po kështu, pata një qëndrim shumë mëdyshës kur u përballa drejtpërsëdrejti me Japoninë e vërtetë. Unë kisha asohere tablonë time imagjinare për Japoninë, Shangain, Anglinë.

Për romancierët është shumë e rëndësishme që kjo botë imagjinare të ndërtohet në një mënyrë shumë të plotë, në mënyrë që të jetë e nevojshme ta njohësh atë. Njeh karakteristikat e saj. Arrin të mësosh se deri në çfarë mase është  ndryshe nga ajo reale. Arrin të mësosh nëse është një botë komike, si sillen njerëzit që jetojnë në të, atmosferën mbizotëruese. Deri diku, ti përmbytesh nga një masë e madhe informacioni për një vend historik apo real. Në njëfarë mënyre duhet të ndërtosh botën tënde.

Ekziston një ndryshim shumë i madh midis kërkimeve të një romancieri, kërkimeve të një historiani dhe atyre të një udhëtari. Natyra e asaj që po përpiqesh të bësh si shkrimtar është pak më e ndryshme. Nëse ndokush do të donte të lexonte për historinë e Shangait, janë disa libra shumë të mirë të cilët mund të rekomandoj. Në fakt, autori i një prej këtyre librave më ka thënë se e kisha pasqyruar mirë  vërtetësinë e tyre. Ishte kënaqësi ta dëgjoja këtë, pasi nuk dua t’i shformoj gjërat.

Në thelb, si romancier, ato përbëjnë një tablo që unë e përdor për qëllime imagjinative. Për mua, kjo përbën zbulim të një skene ku shtjelloj temën, zhvilloj historinë, dhe dua t’i bëj këto aty ku ato mund të orkestrohen në mënyrën më të mirë. Më duhej një vend për një fëmijëri me kaosin e jetës moderne, me luftë dhe çështje ndërkombëtare gjithashtu. Deri sa të kisha këto gjëra, ajo histori mund të ndodhte gjithkund.

Pse e bëtë Christofer Banks-in dedektiv? Mund t’i kishit dhënë çdo lloj profesioni tjetër dhe prapëseprapë të kishit hedhur vështrimin në të kaluarën.

Kazuo Ishiguro: Ka shumë mënyra për t’iu përgjigjur kësaj. Njëra prej tyre është ajo se unë nisa të interesohem për një pikëshikim të caktuar të së keqes, e cila dukej se ekzistonte në këtë zhanër të prozës. Nocioni se për të gjitha gjërat e këqija që ndodhin – një kryekriminel që vjen prej ndokund – ekziston një figurë e urryer pas tyre. Mënyra për t’i pushtuar ato është të qenit detektiv dhe gjurmimi i burimit të këtyre të këqijave.

Pas Luftës së Parë Botërore, më duket se ekziston një lloj ndryshimi, sigurisht në lidhje me traditën angleze të detektivëve. Mendoj, se ka një ndërgjegjësim që e keqja dhe vuajtja nuk funksionojnë ashtu. Është një brez që vuajti traumën e luftës moderne dhe kuptoi se gjërat e këqija në jetë nuk burojnë thjesht nga një personazh i zgjuar dhe i keq. Është diçka krejtësisht ndryshe-kaosi.

Christopher Banks-i ka një përjetim kafkian në rravgimin e tij. Jo gjithmonë është i drejtëpërdrejtë. Historia e tij nuk mbaron me zbulimin e një krimineli që i bën këto.

Kazuo Ishiguro: Nuk është e drejtëpërdrjetë sepse ai është detektiv, e nis në këtë pikëshikim. Ai mendon se mund të gjejë zgjidhje për të gjitha gjërat e këqija që i kanë ndodhur. Në të vërtetë, ai do që të kthejë mbrapsht akrepat e orës së tij personale dhe të gjejë shërim për diçka që e ka lënduar në fëmijërinë e tij. Donte të gjente “të këqijtë”.

Jam paksa i prirur për të mos e konsideruar kafkiane, por sigurisht kjo bëhet surreale dhe e çuditshme. Në fund të fundit, ai po përpiqet që të përmbushë një mision jo logjik. Është një pjesë e tij që refuzon të çlirohet prej kësaj ideje. Atij i duhet një kohë e gjatë për të kuptuar që janë disa gjëra që mbesin të thyera përgjithmonë. Sidoqoftë, gjërat për të bëhen shumë të çuditshme. Është një udhëtim brenda vetes së tij.

Cilët libra ju kanë frymëzuar? Kam parasysh në këtë rast rreshtat në fillim të librit që bëjnë fjalë për vitin 1923  si dhe një pjesë diku nga mesi kur ju shkruani, “Nuk do ta shihja më Sarah Hemmings-in…” dhe kjo më ndërmendi Getsby-n.

Kazuo Ishiguro: Kjo më duket interesante. Ekziston një hamendësim që shkrimtarët më të parapëlqyer janë ata prej të cilëve je ndikuar më shumë, dhe kjo në fakt mund të jetë e vërtetë për shumë shkrimtarë. Nuk mendoj se është e vërtetë në rastin tim. Njerëz të cilët i kam lexuar pjesërisht apo i kam hasur rastësisht, shpesh ndikojnë tek unë. Është një aspekt i shkrimeve të tyre që më intrigon. Më pëlqen atmosfera dhe trajektorja e mendjes kur kujton të kaluarën.

Proust-i përbën një shembull të mirë. Kurrë nuk e kam lexuar plotësisht romanin [Në kërkim të kohës së humbur]; kam lexuar vetëm vëllimin e parë. 60-të faqet e para ishin ato që më dhanë shumë për imitimin dhe vënien në lëvizje të kujtesës në kokën e dikujt. Më duket se kjo pati një ndikim të madh tek unë dhe vihet re në ndryshimin mes romanit të parë dhe të dytë. Kuptova se si romancier, nuk ishte e nevoshme të rrëfeja një histori të plotë duke u zhvendosur nga një skenë e ndërtuar mirë në tjetrën. Në fakt, mund të imitoje mënyrën se si kujtesa funksionon në mendjen e njeriut. Mund të kesh fragmente të një skene që lidhet me një skenë që ndodh pas 30 vjetësh. Nuk është e nevojshme të kesh të gjithë skenën e plotë të ngajarjes. Mund t’i përmendësh gjërat dhe t’u rikthehesh atyre më vonë.

E gjithë kjo atmosferë dhe gjendje shpirtërore-kërkimi në një botë të mjegullt, për të zbuluar se kush je, dhe cila është historia jote-më magjeps. Ky është shembull i diçkaje që lexova në një kohë kur unë isha në kërkim të vetes si shkrimtar, dhe unë e zbulova këtë gjë. Nuk jam një adhures i amdh i Proust-it; pak e kam lexuar. Por, duhet të them se ai ka patur një ndikim të thellë tek unë.

Çfarë këshille do t’u jepnit shkrimtarëve të rinj?

Ekziston një prirje në botën letrare sot ndaj të cilës mendoj se shkrimtarët e rinj duhet të kenë shumë kujdes. Ёshtë krijuar një mjedis ku je shumë i joshur për të mos marrë përgjegjësi për atë që shkruan. Mund të shkruash pak, t’i shfaqësh këto shkrime para një bashkësie apo mësuesit, dhe pas kësaj ata t’ju thonë se çfarë të bësh e gjëra të këtilla. Mua më duket kjo një prirje shumë e rrezikshme. Të shkruarit mirë ka të bëjë me të gjeturit e zërit tënd. Nuk ka rrugë tjetër pos marrjes së përgjegjësisë për shkrimet e tua. Kjo është diçka për t’u pasur parasysh prej të gjitha grupeve të shkrimit krijues nëpër universitete. Ato mund të jenë jashtëzakonisht inkurajuese dhe të dobishme, por në këtë mënyrë mund të bëhesh shumë lehtë i varur nga njerëz të tjerë. Nuk mund të shkruhet pa marrë përsipër këtë përgjegjësi.

Përktheu: Granit Zela

ODE-Fernando Pessoa

in Letërsi/Përkthim/Tharm by

ODE-Fernando Pessoa

E trishtë është jeta. Qielli përherë i njëjti. Ora
Kalon duke ndjekur natyrën tonë të ndrojtur e shterpë.
Ah, mungesa e tarracës me pamje nga e pamundura.
Dhe gjithë ç’di për universin është fakti
Që ai ndodhet jashtë meje.

Përktheu: Alket Çani

Ministrja e Ku(ku)lturës fton “akademikun” Lorik Cana të përurojë nismën e librit-Presim me padurim shkrimtarin Ismail Kadare të përurojë Stadiumin Kombëtar!

in Kronikë nga Dogville/Letërsi by

Kishim kujtuar se Ministrja e mëparshme e Kulturës, Mirela Kumbaro, ishte “tavani i sheshtë” i konceptit paaftësi. Madje ajo dhe stafi i saj karakterizoheshin edhe nga një lloj dashakeqësie ndaj letërsisë së re shqiptare që nuk ecën me patericat e politikës…

Por jo! E keqja nuk paska fund!

Ministrja e Kulturës që pasoi, Elva Margariti, përveç gjithë këtyre që numëruam, ka diçka më tepër; ajo është edhe qesharake!

Në ditët e para që mori detyrën e pamë krah për krah me Artan Lamen dhe Aluizmin! Se çfarë lidhjeje kishte një Ministre Kulture me Aluizmin, këtë vetëm ajo mund ta thotë, por mbase shpjegimin e jep një lapsus frojdjan që bëmë ndërsa shkruanim fjalën “Kulturë”; e shkruam “Kukulturë”! Se në të vërtetë kultura sot në Shqipëri është bërë për t’u qarë me vaje e me kuku-ra… (Taksa e përbindshme mbi librin që qeveria rilindase ka vendosur vitet e fundit, e vërteton më së miri këtë… Për të mos përmendur favoret e pamerituara që u bëhen autorëve mediokër me të njëjtën kah politik…)

Kështu pra, pas një gjumi të rëndë letargjik pas veprimtarive të lodhshme me Artan Lamen dhe Aluizmin, tani Ministrja e Ku(ku)lturës “godet sërish”… Ajo ka publikur në faqen e saj në facebook një nismë për librin. Dhe a e dini kë fton të bëhet pjesë e hapjes se kësaj veprimtarie? Ajo fton pikërisht “akademikun” e madh Lorik Cana… si autor të disa librave, besojmë…

Tani nuk na mbetet gjë tjetër veçse të presim me padurim çastin kur shkrimtari Ismail Kadare të inagurojë Stadiumin Kombëtar!

Ndoshta do të ishte më e udhës që kjo zonjë të vazhdonte të zbukuronte me çentro zyrën e shefit të madh, ashtu siç ka bërë dikur. Kështu, dëmet që do të sillte do të kufizoheshin vetëm në estetikë…

Komedinë e ndiqni këtu:

 

E lumtur të ndaj me ju nismën më të re të Ministrisë së Kulturës:#Dhuro #Gjej #LexoËshtë #TetoriLibrit muaji i…

Posted by Elva Margariti on Tuesday, October 1, 2019

 

Ura-Franz Kafka

in Letërsi/Përkthim/Tharm by

Franz Kafka

Isha i ngrirë dhe i ftohtë, qëndroja mbi një humnerë, këndej kisha majat e këmbëve, andej kisha ngulur duart dhe mbahesha me ngulm te daltinat e thërrmueshme nga një anë dhe nga tjetra rrihnin palat e xhaketës. Në fund oshëtinte përroi i cemtë i mbushur me trofta. Në ato lartësi të thikëta nuk hipte asnjë turist, ura ende nuk ishte regjistruar në hartat gjeografike, kështu unë qëndroja dhe prisja. Duhej të prisja. Një urë pasi ndërtohet  nuk mund të jetë më urë derisa të rrëzohet.

Një herë në mbrëmje, – ishte mbrëmja e parë? E njëjta? Nuk e di, – mendimet ishin pështjelluar dhe më sillnin rrotull. Në mbrëmje, ishte verë, përroi oshëtinte i errët dhe unë dëgjova një hap njeriu. Hajt shpejt! Shtrihu urë, rri në pozicion tra pa parmak, mbaje atë që të është besuar. Niveloje hapin e tij të pasigurt, por po u lëkund, shfaqe veten dhe, ashtu si një hyjni mali, flake për tokë.

Ai erdhi, më rrahu me majthin e hekurt të shkopit, me të ngriti  anët e xhaketës dhe m’i rregulloi në trup. E futi majën në flokët e mi për një kohë të gjatë, me sa duket, duke vështruar përreth me ankth. Po pastaj, – në ëndërr po e ndiqja nëpër male e lugina, – m’u hodh në mes të trupit me këmbët e bashkuara. U drodha nga dhimbja shqyese, pa menduar gjë tjetër. Kush ishte? Një fëmijë? Një ëndërr? Një kusar? Një njeri që donte të vriste veten? Një tundues? Një shkatërrimtar? U ktheva ta shikoj.

Mirëpo a kthehet një urë? Ende s‘isha rrotulluar mirë dhe ndjeva se po rrëzohesha e vrarë dhe e shqyer nga gurët e mprehtë, të cilët gjithmonë më kishin vështruar qetësisht nga fundi i ujit të vrullshëm.

Përktheu: Gjergj Vlashi

KUR VDES NJË POET- JOSÉ PÉREZ AMÉZQUITA (Porto Riko)

in Letërsi/Përkthim/Tharm by

KUR VDES NJË POET- JOSÉ PÉREZ AMÉZQUITA (Porto Riko)

 

Kur vdes një poet, poezia vejushë mbetet

dhe frymëzimi qan e pas hënës fshihet;

tashmë muza jetime në trishtimin tretet,

vargjet ngecin dhe zëri i saj më nuk ndihet.

 

Fjalët e çoroditura udhën e humbur kërkojnë,

as rimën e ëmbël e as kadencën s’e gjejnë dot, 

poetin me mendjen e ftohtë drejt varrit e çojnë,

dhe strofat që lindte me ngashërim qajnë sot.

 

Ikja e poetit ka lënduar natyrën mbarë,

parfumi i lirikës së tij dashurinë trishton,

malin, blerimin dhe detin malli do t’i marrë,

edhe pse përherë çdo varg poetin ua kujton.

 

Buzëmbrëmjet me flladin e tyre të butë 

do të presin që nata dritën e hënës t’u zbulojë,

dhe me nurin e saj liriku grushtet plot t’i mbushë,

të dashuruarve t’ua hedhë e ëndrrat t’u hijeshojë.

 

Të gjithëve u dhemb shpirti nga ikja e një poeti, 

i vogli që e përkundin gugatjet befas ndërpret, 

turtulleshës gushëshkruar kënga i ngelet tek sqepi, 

kurse bardi duke thurur vargje dhimbjen vret.

 

Përktheu: Bajram Karabolli

Eleni Bukura, piktorja arvanitase, një nga feministet e para të Greqisë-Luan Rama

in A(rt)ktivizëm/Feminizëm/Pikturë by

Eleni Bukura dhe ndëshkimi i fatit

  Luan Rama

Në Specaj të Greqisë, krahas shtëpisë së heroinës se famshme Bubulina, është dhe një shtëpi tjetër që mban një emër të njohur, por që nuk i ngjan muzeut patriotik të saj. Ёshtë një shtëpi tipike speciote, të cilën kanë dëshirë ta shohin më shumë njerëzit e artit dhe adhuruesit e pikturës e të feminizmit, pasi atje, në shekullin e XIX ka jetuar një nga feministet e para të Greqisë, një arvanitase me një emër mjaft simbolik: Eleni Bukura. Vallë vërtet ishte kaq e bukur sa ç’kishte dhe mbiemrin e familjes së saj dhe që tradicionalisht do të mbetej i shkruar kështu me drejtshkrimin e gjuhës shqipe: Bukura? Sidoqoftë ajo kishte qenë për Greqinë ashtu siç kishte qenë për Francën një feministe si George Sand, pasi dhe Eleni Bukura u shfaq e veshur me pantallona si burrë ashtu si shkrimtarja Sand, e cila vishej si burrë dhe shkonte në mbledhjet e asamblesë së Francës për të shkruar e botuar korrespondencat e saj mbi ngjarjet politike që kalonte Franca monarkiste në luftë me atë republikane, meqë për femrat gazetaria ishte e ndaluar.

Eleni Bukura ishte vajza e arvanitasit Jani Bukura dhe mbesa e Gjergji Bukura, një kapedani speciot dhe kryeplak i fshatit, i cili në vitin 1820 ishte kthyer nga Barcelona, ku merrej me tregti si gjithë kapedanët e këtij ishulli si dhe të Hidrës, të cilët i gjeje në të gjithë Mesdheun. Dhe ai ishte nga ata që kishte nisur luftën që në orët e para të Revolucionit Grek kundër pushtuesit osman bashkë me Panajot Bukura dhe të tjerë.

Eleni lindi në vitin 1821, pikërisht kur shpërtheu dhe Revolucioni. Vitet e para të jetës së saj ishin vite të sprovës së madhe, me babain në luftë.

Zonja Korina Miller, e cila ka shkruar një libër për jetën dhe veprën e kësaj piktoreje, “Jeta e jashtëzakonshme e një piktoreje – Eeni Bukura”, tregon për historinë tragjike të kësaj gruaje, e cila në rininë e saj, me një dashuri të madhe për pikturën, ishte nisur të kryente studimet artistike në Romë në vitin 1848, ku dhe ra në dashuri me një garibaldist të quajtur Francesco Saverio Altamura. Edhe ai ishte një piktor i ri, nëna e të cilit ishte me origjinë nga Korfuzi. Padyshim, kjo lidhje dukej si një subjekt romancash për atë kohë. Që të shkoje të studioje pikturën dhe të ishe para modeleve nudo ishte diçka e guximshme për një grua, pasi atëherë, arti i pikturës konsiderohej si një art monopol për burrat dhe jo për gratë. Kështu, Eleni ishte detyruar të priste flokët dhe të vishej si burrë për të mundur të futej në shkollën e artit. Në shekulllin e XIX ishin të rralla gratë që visheshin si burra. Në Greqi kjo ishte e pamundur, por në botën italiane vetëm një femër si ajo mund ta bënte këtë. Shprehje e një karakteri të veçantë ku spikaste gjithnjë ndjesia e lirisë. Një fotografi e mëvonshme e ka fiksuar portretin e saj, ashtu, në trajtën e një burri, ndërkohë që dhe i dashuri, burri i saj i ardhshëm, ka pikturur një portret të saj, por ky portret na ngjason jo pak me portretin e shkrimtares franceze George Sand, të dashurën e pianistit të famshëm Chopin. Edhe ajo u vesh si burrë, që si gazetare të mund të hynte në Parlament dhe të përcillte kronikat e ditës. Sidoqoftë, Francesco ishte një revolucionar i vërtetë dhe i angazhuar në luftën kundër austriakëve, për çka e dënuan dhe me vdekje, por ai mundi të arratisej.

Kur Eleni mbaroi studimet, çifti vazhdoi jetën e tyre në Napoli e Firenze ku lindi djali i saj Jani e më pas vajza, Sofia. Ata u martuan në vitin 1852, por pesë vjet më vonë kjo dashuri mori fund. I dashuruar me një piktore angleze, Altamura u largua. Kur biri i saj Jani ishte shtatë vjeçar, Eleni u detyrua të kthehet me fëmijët e saj në Specaj e pastaj në Athinë. Nga dy fëmijët e saj, Sofia i vdiq mjaft e re, në moshën adoleshente. Kjo ishte goditja e parë e madhe për Eleni Bukura, e cila në atë kohë jetonte në Athinë dhe ishte në rrethin e intelektualëve të kohës dhe e afërt me oborrin mbretëror, çka tregojnë dhe disa portrete të saj kushtuar mbretëreshës Ollga, gruaja e Gjeorgjiut, etj.

Në Athinë, pranë Manastiraqit, Jani Bukura, ndërtoi madje dhe një teatër, i cili do të quhej “Teatri Bukura”, duke mbajtur kështu emrin e tij. Ishte i ati që e kishte ndihmuar që t’i kushtohej pikturës. Ai kishte thirrur piktorin italian Raffaelo Cekoli që t’i jepte mësimet e para.

Vite më vonë, pas studimeve në Shkollën e Arteve të Bukura në Athinë dhe punës në atelierin e piktorit portretist grek; Niqifor Litras, djali i Elenit, Jani, u dërgua të thellonte studimet e tij pikturale pranë piktorit danez Carl Frederik Sorensen, kohë dhe kur krijoi mjaft peizazhe nga porti i Kopenhagës apo fregatat e anijet daneze (Fregata Sjelland, etj). Kur Jani u kthye në Athinë, tablotë e tij u bënë mjaft të njohura, veçanërisht peizazhet detare apo tablotë me bojë vaji si Anija e kapiten Miaulis, (paraqitur në Ekspozitën Internacionale të Parisit) Thyerja e flotës turke (duke iu referuar betejës së famshme detare), etj, tablo këto të një realizmi akademik, ku jo rrallë ndjen dhe frymën impresioniste të kohës kur sapo kishte lindur impresionizmi.

Piktura e Eleni Bukuras ishte një pikturë kavaleti, figurative, ku përgjithësisht mbizotëron portreti. Por ndryshe nga piktura e saj, ajo e të birit Jani Altamura, ishte një dashuri e madhe deti, ishin anijet në rendjen e tyre drejt furtunash, e herë në perëndime të përflakura me një peizazh ngazëllues. Jani Altamara kishte padyshim një të ardhme të jashtëzakonshme, pasi talenti i tij premtonte shfaqjen e një piktori me emër në spektrin e pikturës europiane të shekullit XIX. Por jeta e tij u ndërpre, s’dihet nga ç’dorë fati. I sëmurë rëndë nga tuberkulozi ai vdiq në moshë të re. Dhe kjo ishte plaga e dytë për Eleni Bukuran. Dy vdekje dhe bota e humbur e saj. Kështu ajo e la pikturën, kavaletin, penelat dhe vajti dhe u mbyll në shtëpinë e saj në Specaj, mes bashkëpatriotëve të saj arvanitas. I mbylli kanatet e dritareve, portën e shtëpisë dhe u zhyt në terrin e dhembjes dhe të vetmisë, duke i djegur madje shumë nga veprat e saj që kishte përreth. Kështu, bashkë me fëmijët e saj, vdiste tashmë dhe arti i saj, krijesat e saj në ngjyra. Jeta s’kishte më kuptim për të. E vështirë të imagjinosh këtë artiste pas kanateve të dritares, në vetmi të plotë, duke parë horizontin detar, që artin tashmë e shikonte si një mallkim nga fati. Pothuaj e harruar, ajo u shua atje, mes atij salloni ku kishte pikturuar vajzë e re dhe kishte hedhur penelin e parë mbi telajon e bardhë. Vdiq me sytë e humbur s’dihet ku në ç’tabllo, në 19 Mars të vitit 1900, në fillim të një shekulli të ri.

Eleni Bukura, nga një personazh aventure e kurajoje të jashtëzakonshme, u kthye në prehë e depresionit dhe në një personazh tragjik si në tragjeditë e antikitetit grek. Ndryshe nga vepra e saj, shumë tablo të Jani Altamura-s janë në “Galerinë Kombëtare” të Greqisë dhe në muzeume të tjera. Por në historinë e artit, për Greqinë, Eleni Bukura do të mbetet si piktorja e parë e Greqisë, një speciote me origjinë arvanitase…

Reportazh nga ferri-Pagesa e marrëzisë/Taulant Kopliku

in Në kohërat e kolerës by

Po na vrasin. Këtu po ndodhin gjëra të përbindshme. Askush nuk po ndërhyn. Çdo natë digjen çadra, qëllohen gratë me thika apo me leva hekuri. Ka një grup të madh ekstremist që po zhduk secilën nga ne që shfaqet e penduar. Nëse një femër kërkon të heqë këtë veshje të mallkuar, është e vdekur. Nëse një femër kërkon të kthehet në vendin e saj, është e vdekur. Nëse një femër jep një intervistë, është e vdekur. Për këtë, ne të gjitha jemi të tmerruara për jetë tona dhe të fëmijëve. E di që kemi gabuar dhe po paguajmë për këtë, por ideja jonë për shtetin islamik ishte krejt tjetër kur erdhëm këtu”. Ndërsa flet me ne, shpërthen në lotë.

  Taulant Kopliku-Autor në             emisionin “Le Iene”, Italia Uno

Një ish-luftetare e YPJ kurde na pret e buzëqeshur në hyrje teë kampit. Është larg imazhit të vajzave bukuroshe me veshje militare dhe kallashnikov të fotove që publikojnë mediat, por shihet qartë se kemi të bëjmë me një person të rëndësishëm atje.
Pas një udhëtimi prej më shumë se dy orësh nga Al-Qamishli, kryeqendra e Rozhavas kurde, kemi mbërritur në Al – Hol, kampin famëkeq të grave dhe fëmijëve të ISIS-it.

Përmbi 40 mijë persona të kapur nga forcat kurde në qytetet e çliruara nga kalifati janë atje, të rrethuar me tela me gjemba në mes të shkretetirës siriane. Shumica fëmijë.
Udhëtimi ynë drejt territoreve ku deri më Mars të këtij viti ngrihej flamuri i shtetit islamik, nis nga Erbil, qyteti me rreth 1,3 milion banorë, i cili nuk u pushtua asnjëherë nga kalifati. Aktualisht zona kontrollohet nga “peshmerget”, ushtria e rregullt e kurdistanit iraken, e cila luajti një rol thelbësor në fitoren ndaj ISIS-it. Nga dalja e qytetit e deri në kufirin me Sirinë, nisin një pas një postoblloqet e ushtrisë. Një në çdo 20 a 30 km. Pas më shumë se 300 km kemi mbërritur në kufi. Lumi Tigri ndan në mes dy shtetet e vetëdeklaruara kurde. Nga njëra anë Kurdistani Iraken i peshmergëve, nga ana tjetër Kurdistani sirian që kontrollohet nga forca e armatosura e PKK (Partia e Punëtorëve të Kurdistanit), e cila pas marrjes se kontrollit në zonë, ka marrë emrin (SDF) Syrian Democratic Forces. Edhe kjo forcë ka mbajtur një peshë të rëndësishme në luftën ndaj kalifatit islamik. Qëndresa e djemve dhe vajzave kurde në Kobane është kthyer në simbol të luftës ndaj ISIS-it. Ndërsa hyjmë në territorin sirian, përballemi me ushtaret femra të SDF-së. Janë me dhjetëra në pikën e kalimit kufitar dhe kontrollojnë çdo lëvizje. Në zyrat e shtetit të ri, janë vendosur portretet e Abdullah Oçalan-it, liderit të PKK-së që vuan dënimin me burgim të përjetshëm në Turqi. Për kurdët është një hero kombëtar e lider shpirtëror.
Për të hyrë në Kurdistanin sirian, duhet një procedurë e cila zgjat plot 4 orë mes kalimit nga një zyrë në tjetrën, fotove, shenjave të gishtave, deklarimit një për një të materialeve, deklarimit të qëllimit që kemi si dhe pajisjes me dokumente shoqëruese në arabisht. Pasi mbaron e gjitha kjo, duhet pritur përgjigjia përfundimtare e shërbimit inteligjent kurd, një strukturë e sapoformuar, e cila ushtron ndikim në të gjithë territorin. Përgjatë gjithë kohës së pritjes, njerëz të armatosur lëvizin rreth e rrotull duke na bërë vazhdimisht të ditur se nuk duhet të shkrepim qoftë edhe një foto të vetme. Përkthyesi që na shoqëron shpjegon se nëse bëhet një tentativë e tillë është mjaft e rrezikshme për të gjithë trupën tonë.
Pas katër orësh, më në fund lejohemi të hyjmë në Siri. Rruga nga kufiri drejt Qamishlit është thuajse e shkretuar. Të vetmit që lëvizin përgjatë saj janë autobotet e naftës dhe luftetarët kurdë në postoblloqet e shpeshta në të gjithë gjatësinë e saj. Ne të dy anët ka një pafundësi pusesh nafte. “Janë më shumë se 250 dhe tashmë janë pronë e qeverisë së re kurde” – na shpjegon përkthyesi vendas.
Në qytet mbërrijmë në mbrëmje, pas më shumë se tre orëve rrugë.
Në Qamishli janë vendosur disa nga zyrat kryesore të qeverisë së re kurde, edhe pse më shumë probleme për shkak të pranisë atje të një numri të konsiderueshëm banorësh sirianë, përkrahës të presidentit Asad. Për këtë arsye, qyteti me rreth 80 mijë banorë, është i ndarë me distrikte mes milicive vullnetare të armatosura me kallashnikovë. Përkthyesi na porosit më shumë se njëherë që mos të dalim nga hoteli të pashoqëruar. “Vetëm 150 metër larg, është postoblloku i parë i përkrahësve të Basharit. Nëse do afroheni atje, do keni shumë probleme. Mundet edhe t’ju qëllojnë”.
Vërtet në qytet ka një Status Quo, përsa kohë armiku i përbashkët jane ISIS-I, ende i paasgjesuar, dhe Turqia, e cila po ndjek zhvillimet, e gatshme për të ndërhyrë. Sidoqoftë kjo marrëveshje është shumë e brishtë dhe përplasjet mes milicive qytetase nuk mungojnë.
Për të patur lejen e hyrjes në kamp, duhet t‘i drejtohemi sërish një zyre të shërbimit sekret. Pas procedurave të përsëritura, foto, dokumente, deklarim të qëllimit të vizitës, më në fund kemi lejen e shumëpritur. Do udhetojmë drejt Al Hol -it.
Një tjetër udhëtim i gjatë në shkretëtirën siriane, përmes postoblloqeve dhe qytezave fantazma me ndërtime blloqesh e balte. Shenjat e një lufte të përgjakshme janë kudo evidente.
Në hyrje të kampit gjejmë një numër shumë të madh personash të moshuar që janë rreshtuar përballë portës kryesore. Mësojmë se jane familjarët e grave të kampit. Kryesisht sirianë dhe irakenë. Sjellin ushqime dhe veshje. Qëndrojnë për orë e orë aty, megjithëse temperatura shënon 42 grade. Kapërcejmë portën kryesore, të ndjekur nga vëzhgimi i rreptë i rojeve që na bëjnë me shenjë të mos prekim celularë apo kamera pa urdhrin e tyre. Në total kampi ka përmbi 80 mijë persona dhe është i ndarë në dy pjesë. Nga njëra anë janë refugjatët e luftës nga Siria dhe Iraku. Rreth 40 mijë frymë, të cilët kanë të drejtë të hyjnë dhe dalin nga territori i rrethuar me tela me gjemba. Nga ana tjetër janë familjet e terroristëve të ISIS-it. Të mbyllura brenda rrethimit dhe rreptësisht të kontrolluara për të mos dalë nga kampi. Kuptohet që mes dy grupeve ka një tjetër rrethim të brendshëm për të evituar çdo perplasje.
Pasi jemi vendosur për rreth 30 minuta në një konteiner veçmas rrugës kryesore që të çon drejt tendave të kampit, forcat e sigurisë na japin lejen të hyjmë. Do jemi të shoqëruar hap pas hapi nga 3 prej tyre. Kjo bëhet për sigurinë tonë pasi kemi të bëjmë me persona tepër të rrezikshëm që edhe pse gra, janë të gatshme të vetësakrifikohen duke bërë sa më shumë dëm.
Pasi kemi bërë një xhiro përmes çadrave, të ndjekur nga reagime agresive dhe thirrjet në gjuhën arabe të grave të mbuluara këmbë e kokë me niqab, një luftëtare kurde na sjell një xhihadiste belge dhe djalin e saj, jo më shumë se tre vjeç.
“Po na vrasin. Këtu po ndodhin gjëra të përbindshme. Askush nuk po ndërhyn. Çdo natë digjen çadra, qëllohen gratë me thika apo me leva hekuri. Ka një grup të madh ekstremist që po zhduk secilën nga ne që shfaqet e penduar. Nëse një femër kërkon të heqë këtë veshje të mallkuar, është e vdekur. Nëse një femër kërkon të kthehet në vendin e saj, është e vdekur. Nëse një femër jep një intervistë, është e vdekur. Për këtë, ne të gjitha jemi të tmerruara për jetet tona dhe të fëmijëve. E di që kemi gabuar dhe po paguajmë për këtë, por ideja jonë për shtetin islamik ishte krejt tjetër kur erdhëm këtu”. Ndërsa flet me ne, shpërthen në lotë.
Largohet si hije sapo thote ato pak fjalë, duke mbajtur në krahë një fëmijë të bukur me flokët ngjyrë gruri.


Shoqëruesi na sqaron se pak net më parë kanë vrarë dy gra. Të tjera janë vrarë gjatë këtij muaji. Njëra shtatzënë. Janë gra që vrasin gra. Ekstremistë të shtetit islamik, të cilat kanë bërë pjese në policinë e sheriatit në Daesh, kryesisht nga Iraku, Tunizia, Somalia, çeçenia. Disa herë në kamp, dita ështëe gdhirë me flamujt e ISIS-it të shpalosur në hapësirat mes çadrave, një shenjë e qartë kjo se vetëm për pendesë nuk flitet nga gratë e shtetit islamik. Sipas shoqëruesve tanë, situata është duke u përshkallëzuar dita-ditës dhe duket qartë se gratë terroriste po riorganizohen në territorin e kampit. Vetëm një javë më parë, nga Al Hol, tre prej tyre kanë regjistruar dhe shpërndarë një video propagandistike. Me një flamur të ISIS-it pas shpine, ato deklarojnë: “Mendoni se na keni burgosur në kampin tuaj të ndyrë, por ne jemi një bombë e kurdisur. Prisni dhe do ta shikoni”.
Në xhiro përmes çadrave ka një numër shumë të madh fëmijësh. Na ndjekin nga pas duke kërkuar lëmoshë. Shoqëruesit na thonë se megjithë përpjekjet e organizatave humanitare për t’i bindur nënat e tyre që fëmijët të frekuentojnë shkollën, askush deri tani nuk ka pranuar. Ndërkohë brenda çadrave qarkullojnë në fshehtësi libra e fletushka të propagandës së ISIS-it të futura ilegalisht nga të afërmit e grave xhihadiste.


Përfaqesuesit e sigurisë në kamp na bëjnë nje pohim shokues. Për ta çdonjëri nga 40 mijë personat e kampit, në dokumenta është i klasifikuar si terrorist. Kjo është një lloj damke që i jepet në dosjen shoqëruese secilit prej individëve të kampit, nëse një ditë do të kthehet në vendin e origjinës. Këtu nuk ben përjashtim as një fëmijë i sapolindur. Sipas tyre Al Hol është një bombë në pritje për të shpërthyer dhe prania e 400 rojeve për 40 mijë vetë, është e pamjaftueshme.


Në një moment kur jemi thuajse në përfundim të qëndrimit tonë në kamp, kërkoj disa informacione për gra dhe fëmijë shqiptarë. I shpjegoj se të paktën në një rast kemi të bëjmë me një histori njerëzore kur një gjyshe hyn në mes të luftës në territorin e kontrolluar nga ISIS-i, vetëm për t‘u gjendur pranë nipit dhe mbesës së mitur. I jap emrat e Eva dhe Endri Dumanit, që së bashku me gjyshen mbahen në Al Hol edhe pse nuk kanë asnjë lloj lidhjeje me ISIS-in e as me ndonjë organizatë tjetër terroriste. Nuk kemi se si t‘i klasifikojmë si pjesë e kësaj organizate. Si këta janë me dhjetëra njerëz pa faj, që kanë përfunduar atje jashtë dëshirës së tyre. Njëri nga shoqëruesit më sheh dukshëm me përçmim dhe sqaron se shqiptarët dhe kosovarët janë ndër terroristët më të përgjakshëm që ka parë lufta e Sirisë. Kanë bërë krime dhe kanë paguar. Sa për rastin e fëmijëve me gjyshen, unë se njoh, por nëse shteti shqiptar bën kërkesën, askush s’i mban këtu. Është përgjegjësi e shtetit shqiptar e jo e jona. Për sa kohë që qëndrojnë në kamp, ata janë terroristë si gjithë të tjerët, – e mbyll krejt ftohtë diskutimin.
Në realitet duket se kurdëve u ka mbetur topi në fushën e tyre. Shumë nga gratë, janë të gatshme të shkojnë në burg në vendin e tyre të origjinës, vetëm që të largojnë fëmijët nga ky ferr. Problemi është se asnjë shtet nuk ka marrë përsipër një aksion të tillë përveç Kosovës që ka tërhequr nga kampet 110 gra e fëmijë. Thuajse të njëjtin numër ka edhe Shqipëria, por deri tani askush nga gratë dhe fëmijët shqiptarë nuk kanë mundur të kthehen në vendin e tyre. Burime diplomatike bëjnë të ditur se po bëhen bisedime intensive për të gjetur një zgjidhje të shpejtë, por ky operacion kërkon kohë. E ndërsa muajt kalojnë, fëmijët shqiptarë detyrohen të jetojnë në këtë mizerje, në mes të shkretetirës siriane, duke vuajtur papërgjegjshmërinë e prindërve të tyre.


Njërin nga këta arrijmë ta takojmë në sektorin e fëmijëve jetimë të kampit. Një 11 vjeçar, i cili ka mbetur i plagosur në këmbë gjatë bombardimeve rusë në Baghouz, fortesa e fundit e ISIS-it. Vogëlushi për 5 vite ka jetuar në Siri, bashkë me nënën dhe burrin e saj, një xhihadist shqiptar nga Maqedonia, tashmë të dy të vrarë gjatë bombardimeve. I larguar nga shtëpia në moshën 6 vjeçare, ai ka harruar thuajse krejtësisht shqipen dhe flet vetëm arabisht. Me vështirësi tregon se si për disa javë pas rënies se Baghouz, ka lëvizur me këmbën plagë sa në një fshat në tjetrin bashkë me tre gra Kosovare, derisa janë kapur nga luftetarët kurdë.


I vogli nuk mundet të qëndrojë më shumë me ne, dhe kërkesa e tij e sinqertë: “Tani do vij me ju”, nuk merr asnjë përgjigje, por vetëm lotë dhe revoltë nga secili prej nesh.


Ndërsa jemi në dalje, këmbehemi me një varg makinash të Kryqit të Kuq. Ka një prezencë aktive të organizatave më të njohura të globit që asistojnë me bazë materiale dhe me burime njerëzore. I japin ndihmë njëlloj edhe atyre që në rastin më të parë, do kërkojnë t’i masakrojnë si “kufare”. E mendoj me njëfarë revolte këtë.
Po bie mbrëmja ne Al Hol. Gratë e mbuluara me të zeza, vazhdojnë ecejaket nëpër rrugët gjithë pluhur. Nuk dihet çfarë kanë në mendje. Nuk dihet sa prej tyre kanë në mendje t‘i rikthehen një jete normale, ashtu siç e kishin përpara marrëzisë kolektive për të krijuar një shtet në një tokë që nuk ishte e tyre. Nuk dihet sa prej tyre në rastin më të parë do të rrokin armët kundër çdokujt që është kundër ISIS-it. Për sa kohë të jenë këta dilema, fatkeqësisht këto gra janë kërcënim për këdo. Deradikalizimi i tyre dhe mbajtja nën kontroll të rreptë, ndoshta do të ishte një rrugë e drejtë, por cili shtet e merr përsipër një risk të tillë?

 Al – Hol (Siri)-Shtator. 2019

Porta e fshehtë e Lordit Bajron-Luan Rama

in Në kohërat e kolerës by

Luan Rama

Lord Bajroni e kishte lënë Prevezën i shoqëruar nga 40-50 shqiptarë, kishte kapërcyer Akarninë dhe Etolinë dhe ishte nisur bashkë me mikun e tij drejt Moresë, duke ndaluar në Utraqi. “Në mbrëmje, – tregonte më pas ai, – meqë portat e fshatarëve ishin të mbyllura, bëmë përgatitjet të hanim darkën jashtë bashkë me shqiptarët tanë. Një dhi u pre dhe u poq e tëra në zjarr. Katër zjarre u ndezën dhe rreth tyre u ulën shqiptarët. Pasi hëngrën e pinë, ata u mblodhën rreth zjarrit më të madh, ku ne, më të vjetrit, qëndronim të ulur në tokë. Ndërkohë që qëndronim ashtu, ata i dhanë duart njëri-tjetrit dhe kërcyen rreth zjarrit me britmat e këngëve të tyre dhe me një energji të habitshme. (Subjekti i këngëve ishin gjithnjë bëmat e kleftëve, që këtu u thonë kaçakëve, hajdutëve, që në këtë kohë në Shqipëri e Greqi e kishin për nder. Po kështu quheshin edhe ata që kishin marrë malet e fshiheshin duke luftuar kundër tiranisë së Turqisë). Njëra nga ato këngë zgjati një orë. Ajo fillonte kështu: ”Të gjithë kleftë nga Parga, ne ishim gjashtëdhjetë“… dhe pastaj vinte refreni: ”Të gjithë kleftë nga Parga”…

Kur buçiste kjo strofë me gjithë forcën e mushkrive, ata ktheheshin me vrull rreth zjarrit dhe binin në gjunjë, duke përsëritur refrenin. Zhurma e dallgëve mbi gurët e vegjël të bregut ku ishim ulur mbushte intervalet e këngës me një muzikë më të butë, por jo aq monotone. Nata ishte e errët, por nga dritat që hidhte zjarri shikoje drurët, shkëmbenjtë dhe pamjen e atyre valltarëve, çka i jepte atij vendi një pamje të habitshme dhe misterioze…”[1]

Kur kishin mbërritur në Athinë, dy anglezët, kishin qëndruar tre muaj në shtëpinë e vejushës Theodhora Makri, gruas së zëvendës-konsullit anglez, e cila priste e përcillte anglezët që kalonin andej. Ishte Theodhora me tri vajzat e bukura të saj; Katinka, Marjana dhe Tereza, ku më e bukura ishte e vogla me leshra të lëshuara. ”Tereza, Katinka e Marjana, – shkruante Bajroni  në kujtimet e tij, – kishin shtat mesatar dhe mbanin në kokë nga një kapuç të kuq shqiptar me një xhufkë blu, si dhe shami me ngjyra mbi kokë, kapur në tëmthat e tyre”.

Ёshtë një e papritur e bukur kur gjendesh para atij hoteli të vjetër në Athinë, i lënë ashtu, siç ka qenë më shumë se dy shekuj më parë, kur gjatë vizitës në Greqi, pasi kishin zbritur nga Janina, Lord Byron (Bajron) dhe miku i tij Hobhouse, kishin qëndruar atje tre muaj. Portokallet për të cilat shkruante dikur Hobhouse në kujtimet e tij nuk ishin më aty, përveç atyre gurëve antikë në oborr dhe një obelisku që tregonte për qëndrimin e Bajronit. Dritaret dhe gjithçka përreth të fusnin menjëherë në mjediset e asaj shtëpie të dikurshme të vejushës Makri me tri vajzat e bukura të saj apo “tri hiret“ siç i quante Bajroni, ku më e bukura ishte Tereza, e vogla, me flokët e saj të lëshuara që i derdheshin gjer ne bel. Në atë kohë, Bajroni shkruante këngët e para të poemës së gjatë “Childe Harold”, të cilën, siç do të shkruante ai, e nisi ”në Janinë, Shqipëri, të filluar në 31 Tetor, 1809“. Në kujtimet e Bajronit ”Memoires de Byron“, botuar nga miku i tij i afërt Thomas Moore, përshkruhet dhe gjithë udhëtimi i tij drejt Athinës. Në Athinë, Bajroni dhe miku i tij kishin vizituar Akropolin që nderej mbi kokat e tyre. Madje Bajroni kishte shkuar dhe në Sunio, gjithnjë i shoqëruar nga shqiptarët e tij. Në kujtimet e tij ai shkruante sesi “në Sunio, desh e kishin rrëmbyer ca kaçakë maniotë nga Mani i Peloponezit, por kur kishin parë dy shqiptarët pranë tij, ata kishin menduar se të tjerë shqiptarë vinin pas tyre dhe ishin larguar me shpejtësi, pasi me shqiptarët ishte e vêshtirë të ndesheshin…”

Para se të largohej nga Athina për në Pire, për të marrë një anije angleze që shkonte në Smirnë, siç shkruante Thomas Moore, ai i ishte drejtuar vajzës së Theodhorës, duke i thënë: ”O virgjëreshë e Athinës! Para se të ndahemi kthema zemrën time!…”

Duke përsëritur këto vargje, m‘u shfaq gjithashtu dhe  portreti i asaj vajze në tablonë e bukur të piktorit francez André Chalon, një francez i rritur në Londër, meqë ati i tij kishte mërguar atje. Ishte një piktor i njohur në rrethet aristokratike dhe i parapëlqyer i mbretëreshës Victoria, të cilës i kishte bërë disa portrete. Portreti i kësaj vajze adoleshente u pikturua dhe nga shumê autorë tê tjerê, veçanêrisht anglezë.

Ishte kjo ditë plot diell rrëzë Akropolit në Athinë, që më solli në mendje Bajronin e madh dhe piktakimin e tij me shqiptarët. Vite më parë, në librin “Në udhëkryqet e kohës“ (Korrespondenca Paris-Tiranë), për Bajronin kisha shkruar një kapitull, që padyshim, duhej të vazhdonte…

Adoleshenca jonë është përkundur me këngët e Çajld Haroldit, çka nuk ndodh tani. Ne ishim krenarë për vargjet e poetit anglez për Shqipërinë dhe shqiptarët, të cilët i shihte si një popull i virtytshëm dhe i veçantë nga të tjerët. Sigurisht ishte ndjenja jonë patriotike në një vend totalitar, ku s’i kishte mbetur gjë tjetër ku të kapej, veç disa adhuruesve të së kaluarës, si Xhorxh Gordon Bajron. A nuk shkruante ai në letrat dërguar mikut të tij John Moore se «I dua shumë shqiptarët… Arnautët ose shqiptarët, më kanë habitur me ngjashmërinë që kanë me skocezët e Hightlands… malet e tyre kanë një pamje si të Kaledonisë, me një klimë të këndshme. Edhe pse veshja e tyre ishte e bardhë, silueta e hollë dhe e shkathët, dialekti i tyre disi celtik në veshin tonë dhe jeta e tyre e ashpër, gjithçka më çonte në Morven»…

Kur isha kineast i ri dhe për herë të parë shkelja në kështjellën e Ali Pashë Tepelenës, imagjinoja çastin kur Bajroni kishte pikëtakuar me këto peizazhe të thyera, me kështjellën dhe zotin e asaj fortesë mitike, pashain që në atë kohë ishte një personazh nga më të pushtetshmit dhe më të dyshimtit jo vetëm për sulltanin, por dhe për kancelaritë e Europës. Për Bajronin do të mendoja dhe kur shkova në Delf, në Akropolin e Athinës dhe Maratonë, për të cilat ai kishte shkruar. Po kështu dhe kur shkova në Argos e Tripolica, ku ai takoi Veli Pashën, birin e Aliut, por dhe kur iu ngjita luginave të Kalamas e Çamërisë, atje ku Bajroni kishte shkruar se s’kishte parë vend më magjepës në jetën e tij, përveç Cintra-s së Portugalisë. Pra, si të thuash kisha ecur në gjurmë të jetës së Bajronit, jo thjesht për nostalgji të adoleshencës sime dhe dashurisë sublime që ai deklaronte për shqiptarët, por sepse ky njeri, ky bard i një epike moderne të asaj kohe, i cili adhuronte shkrimtarin Walter Scot, kërkoi të udhëhiqte botëra të tjera drejt lirisë. Në këtë kuptim, Bajroni iu përkushtua Revolucionit Grek, jo për eksibicionizëm, por se ai donte të përçonte dritën e lirisë në popujt e robëruar, edhe kur ai e parandjente se ndoshta nuk do të kthehej më dhe se do të shuhej përgjithnjë. Ishte një lloj flake që jetonte brenda shpirtit të këtij bohemi që nuk mund të jetonte në dhomën e lordëve, kur ndërkohë Revolucioni e thërriste gjetkë.

Ky ishte imazhi që kishim krijuar dhe që ka mbetur ende ndër shqiptarët, gjer në tekstet e historisë. Por Bajroni ishte poet dhe artist, ishte njeri ku sensibiliteti i tejkalonte caqet e marrëdhënieve të zakonshme të një burri, duke kapërcyer shpesh në anën tjetër, atë të homoseksualitetit. Madje dashuritë e tij kryqëzoheshin pa bërë dallimin e seksit para njeriut që ai adhuronte. Në Shqipëri duket ndoshta si një lloj tabuje të paraqesësh «portretin në hije» apo «portën e fshehtë» të Bajronit, atë që flitet në librat e kritikëve dhe biografëve dhe jo për publikun e gjerë, atë që një sy i vëmendshëm e lexon në rreshtat e letrave të tij dërguar miqve të tij Hobhouse, Moore, etj. A duhej prezantuar ky «portret-hije» i Xhorxh Gordon Byron-it? Pse jo?! Homoseksualiteti nuk i ul asnjë vlerë as veprës dhe as figurës së tij, njëlloj si dhe bashkëpatriotit të tij anglez Oskar Uaild, vite më vonë, e shumë të tjerë. Siç shkruante dhe një biograf i tij, Lesli A. Marchand, në librin “Bajroni, portreti i një njeriu të lirë”: “Në Janar të vitit 1824 Bajroni kujtonte shpesh të kaluarën e tij dhe mikun e tij të vjetër të shkollës së Kembrixhit, koristin Edleston, i cili kishte vdekur në lulen e rinisë. Edleston-i ishte një nga dashuritë e tij perfekte, më shumë dhe se asnjë femër tjetër që ai kishte njohur”. Duke shkruar për dëshpërimin e Bajronit përballë djaloshit që ai mbante me vete në Misolongj, Lukas Kalandrikanis, biografi Marchand shkruante: “Vallë a kishte gjetur ai tek Lukas diçka nga Edlestoni-i?… Por kësaj radhe ndjesitë e tij komplikoheshin me një zhgënjim të ri: indiferenca e djaloshit të ri për dashurinë e tij. Ishte një dështim i hidhur që provonte tek ai se tani ishte “plakur në këtë botë vuajtjesh”… Të njëjtën gjë shkruante dhe kritiku Doris Langley Moore në librin “The late Lord Byron”: “Ai kujtonte se në moshën 36 vjeçare dhe me një shëndet të keq, me shqetësimet dhe zhgënjimet e tij, ai duhej t’i dukej atij pesëmbëdhjetëvjeçari si një njeri i mbaruar; ai që kaq shumë njerëz e kishin dashur, në sytë e Lukas-it kishte vetëm një cilësi: që të mund të luftonte nën urdhërat e tij, me kostumin e praruar dhe xhepat plot pará”. Pikërisht në këtë kohë Bajroni shkroi dhe një poezi, ku ndër të tjera shkruante:

“Ёshtë koha që kjo zemër të pushojë së djeguri / sepse ajo s’mund të trondisë më një tjetër”.

Biografët duket se janë në një mendje: Dashuria për Lukas Kalandrianos e frymëzoi për poemën e fundit të shkruar nga dora e tij:

Kur afrohej armiku dhe përgjoja mbi ty / Isha gati të qëlloja, të vriteshim të dy,

Pa mundur të shpëtonim dhe të ndanim së bashku / Veç dashuri dhe liri…”

Edhe për shoqëruesin e tij Nicolo Argyri, që do ta angazhonte si drogman, ai do të shkruante mbi ndjenjat që kishte për të, siç lexojmë dhe në një nga letrat e shumta që i ka dërguar mikut të tij Hobhouse: “Me Nicolo-n, që është dhe profesori im i italishtes, ne jemi si filozofë. Unë jam “padroni” i tij, “miku” i tij dhe një Zot e di se çfarë. Dy orë pasi më kishte thënë se donte të më ndiqte gjer në fund të botës, për ta mbyllur, më tha se do të ishte mirë që ne, jo vetëm të jetonim bashkë, por dhe “morire insieme” (“të vdesim bashkë”).

Në Dhjetor të vitit 1824, të gjithë në Misolongj prisnin Bajronin. Koloneli Stanhope i shkruante mikut të tij Bowring se «Të gjithë këtu e presin Lord Bajronin si të ishte Mesia vetë». Dikush tjetër ka shkruar se ai u prit si një «Engjëll i shenjtë çlirues». Më 31 Dhjetor, jo larg Misolongjit, i ndjekur nga anijet turke, Bajroni u detyrua të zbarkonte në breg. Po atë natë ai dërgoi drejt Anglisë një letër ku kishte shkruar: «Jam i shqetësuar, jo për vete, por për këtë djalosh të ri që kam me vete. Do të preferoja ta bëja copa-copa atë dhe veten time, se sa të binim në duart e barbarëve». Ai ushqente një dashuri të jashtëzakonshme për të, ashtu siç kishte dashur dhjetë vjet më parë drogmanin që e shoqëronte ngado, Nicolo. Edhe ky e shoqëroi nëpër Greqi, Athinë, brigjet e Qefalonisë apo Moresë, në Patra e gjetkë.

Por le të kthehemi në piktakimin e tij me bukurinë mashkullore shqiptare. Në udhëtimin e tij të parë në Greqi e Shqipëri në vitet 1809-1810, me mikun e tij Hobhouse nga Preveza, në Misolongj e Janinë, ku takoi dhe kapitenin anglez Martin Leake, ai u habit me bukurinë dhe madhështinë e kostumeve shqiptare. Në Janinë, kur shkoi në hamamin e qytetit, ai nuk harroi të kujtojë në shkrimet e tij dhe ata «belli giovanni» (“djem të bukur”), të cilët i kishte parë me admirim. Në letrat e tij, Bajroni vë shpesh në dukje dashurinë e tij për shqiptarët. Ai i sheh ata pikësëpari si figura epike. Madje, pikërisht në Janinë ai filloi vargjet e para të asaj që më vonë do të ishte Çajld Harold. Në letrat dërguar nënës së tij Katerina Gordon Bajron (12 Nëntor 1809, Prevezë), ai i shkruan se më 11 shtator ka lënë Maltën dhe bashkë me Hobhouse janë në Prevezë tek konsulli anglez Strané. Pashai i ka dhënë një letër rekomandimi për djalin e tij të madh, Veliun, “që sundon në Moré, i cili ka influencë në Egjipt dhe që është një nga njerëzit më të fuqishëm të perandorisë osmane”. Pas 3 ditësh ai arriti në Janinë, ku mësoi se Ali Pasha ishte në Berat, ku kishte rrethuar Ibrahim Pashën e Beratit. Ali Pashës i kishin thënë se një anglez udhëtonte në trojet e tij dhe ai kishte urdhëruar komandantin e Janinës që t’i vinin në dispozicion një shtëpi me të gjitha komoditetet dhe gjithçka të ishte falas. Për nëntë ditë rresht ai udhëtoi me kuajt e pashait drejt Janinës, në një rrugë të vështirë plot përrenj e shkëmbenj që binin rrugës. “S’do ta harroj kurrë spektaklin e Tepelenës, – i shkruante ai nënës së tij. – Ishte ora pesë e mbrëmjes dhe dielli po perëdonte. Ky imazh më kujtoi përshkrimin që Skot i bënte kështjellës Bransksome me hiret e saj të Mesjetës. Shqiptarët ishin veshur me kostumin e tyre, që ishte më i bukuri në botë: fustanellë e bardhë, xhaketë e jelek veluri të praruar, pisqolla dhe kama të zbukuruara në argjend”…

Për të takuar Aliun, Bajroni kishte veshur kostumin e tij ushtarak, me shpatën ngjeshur. Djaloshi i ri ishte vërtet i bukur, dhe pashai, në sallën e madhe të veshur me pllaka mermeri, siç e përshkruante Bajroni, duke e pritur në këmbë, (çka tregonte shprehje respekti të veçantë), do të tërhiqej nga kjo bukuri gati femërore. “Një ditë më vonë takova Aliun, – vazhdonte Bajroni në letrën e gjatë të tij. – Ai më uli në të djathtë të tij dhe kishte si “drogman” një të quajtur Seculario, që dinte latinisht dhe përkthente krahas përkthyesit tim në greqisht. Aliu më tha se kapiteni Leake i kishte treguar se zbrisja nga një familje e madhe fisnike. Më përcolli nderimet për ty dhe më tha se e kishte dalluar se isha nga një derë e fisme, pasi kisha veshë të vegjël dhe flokë me bukla, dhe duart e vogla e të bardha. Veshja ime i pëlqeu. Më kërkoi që ta shikoja si një At dhe se ai më konsideronte si birin e tij… Në fakt, ai më konsideroi si një fëmijë. Njëzet herë në ditë më dërgonte bajame, ëmbëlsira, fruta dhe më thërriste të shkoja e të rrija me të, veçanërisht në mbrëmje kur ishte pak më i zënë. Aliu ishte rreth 60 vjeç, shumë i shëndoshë, jo i gjatë, por me tipare të bukura dhe sy blu të çelët dhe mjekër të bardhë. Fytyra nuk korrespondon me tipin e tij, sepse në fakt, ai është një tiran i pamëshirshëm. Por është dhe shumë trim. Dy herë Napoleoni i ka propozuar të bëhet mbret i Epirit, por ai parapëlqen më shumë aleancën me anglezët. Bonaparti i ka dërguar madje dhe një kuti “tabakoje” me portretin e tij. Por ai do më shumë origjinalin se sa kopjen e tij… Në fakt ai ishte një At për mua. Më dha letra rekomandimi, një eskortë dhe të gjitha lehtësirat që mund të imagjinohen. Bisedat tona të fundit ishin për luftërat, udhëtimet, politikën, Anglinë. Ai thirri luftëtarin e tij Vasilin dhe e ngarkoi të më mbronte nga çdo rrezik. Si të gjithë shqiptarët, ai është trim dhe tepër i ndershëm… Raca e tyre është ndoshta me tiparet më të mira të njerëzve në këtë botë….”

Por dhe shqiptarët e deshën dhe e çmuan Bajronin, pasi ndryshe nga personazhet që vinin nga Perëndimi, Bajroni ishte ndryshe nga ata. Ai dinte ta falte menjëherë dashurinë dhe miqësinë e vërtetë. Interesant është fakti kur gjatë një udhëtimi, kur ai ishte në ishujt e Salaminës, Bajroni u sëmur, madje ethet e tij ishin të tmerrshme në Olimp. Ai donte të shkonte drejt Misolongjit, por gjendja e tij u rëndua aq shumë sa që dy shqiptarët që e shoqëronin, Vasili dhe çami Dervish Tahiri, u frikësuan për rrezikun e vdekjes së tij dhe i vunë koburen doktorit italian që po e mjekonte: ose ta shëronte, ose ndryshe do ta vrisnin. Në një nga letrat e botuara në librin për lordin anglez «Bajroni, portreti i njeriut të lirë», shkruhej se “Pesë ditë ai vuajti në shtrat nga ethet. Më vonë ai do të thoshte se po mos të ishin dy shqiptarët që e kërcënuan për vdekje doktorin, ai do të kishte vdekur”. Më së fundi, më 2 Tetor të atij viti, Bajroni shkruante se “Natyra e Jupiterit fitoi mbi doktor Romanelli-n”. Për dy shqiptarët, Bajroni ishte miku i shenjtë apo miku i Zotit, dhe ata ishin betuar se do ta mbronin atë me jetën e tyre.

Biografët e Bajronit sjellin dhe një fakt tjetër interesant, kur Bajroni me dy shqiptarët bridhte nëpër Athinë, ngjitej në Akropol, shkonte gjer në Maratonë dhe më pas rikthehej të takonte miqtë e tij në Athinë. Një grup grekësh e kishin pikasur dhe ata e dinin se ai kishte pará, me të cilat ndihmonte kryengritësit, por siç shkruan autori :“Kur panë dy shqiptarët e tmerrshëm, ata hoqën dorë nga plani grabitjes”. Ndeshja me shqiptarët do të kthehej padyshim në një gjakderdhje të tmerrshme. Në një rast tjetër, ai i shkruante mikut të tij, konsullit anglez në Patras, zotit Strané: “I dua shqiptarët… Para një jave, një shqiptar na ndihmoi  të shpëtonim nga mbytja e anijes turke, pasi na ushqeu dhe na strehoi në breg (bashkë me Hobhouse, Fletcher, dy shqiptarët e tjerë, një grek dhe një prift që kishim në anije). Kur u ndamë, donim t’i jepnim ca pará, por ai nuk i pranoi kursesi. U mjaftua vetëm me një fjalë se “ishim pritur mirë nga ai”, dhe se “është dashuria juaj që dua dhe jo paratë tuaja”. Këto ishin fjalët e tij”.

Por ngjarje më tronditëse do të ishte ajo e ndarjes me dy shqiptarët e tij, para se ai të merrte anijen Hydra në Piré për t’u nisur drejt Londrës, nga ku do të rikthehej dhjetë vjet më vonë në Misollongj, kur ishte vrarë Marko Boçari, për çlirimin e qytetit. Më keq e përjetoi këtë ndarje çami Dervish Tahiri. Kur Bajroni i zgjati tufën e parave për ta shpërblyer për gjithë atë rrugëtim të lodhshëm në mbrojtje të tij, shqiptari ia kishte kthyer. Pastaj ai kishte kapur ballin me të dy duart dhe kishte filluar të qante me zë. Qante dhe klithte duke thënë në greqisht: “Më braktisi!”… Bajroni dhe ata që ishin përreth u përpoqën ta qetësonin shqiptarin e mjerë, duke mos e kuptuar këtë dënesë të tmerrshme të tij. Sigurisht, një skenë e tillë duhej të ishte si në skenat homerike, pasi ndarja me njeriun e dashur përjetohej si tragjedi, në një atmosferë të ndarjes së përjetshme, si një gjamë, kësaj radhe e jugut të Shqipërisë, jo për një të vdekur, por për atë që nisej në botën e largët për mos u kthyer më.

Ndryshe nga shqiptarët, greko-francezi Nicolo Argyri do t’i shkruante Bajronit letra të përlotura dashurie, ku i deklaronte se e dashuronte “fino alla morte” (“gjer në vdekje”). Dy dhembje të ndryshme, por që dallonin krejtësisht nga njëra-tjetra: në të parën, ndarja nga miku i shenjtëruar në lartësinë e Zotit; në të dytën, dashuria fizike e shpirtërore siç e gjejmë në të gjitha dashuritë midis dy sekseve.

Edhe Veli Pasha kishte qenë një personazh i çuditshëm në sytë e Bajronit, por dhe qejfli për meshkujt. Ja si i shkruante Bajroni më 16 Gusht të vitit 1810, mikut të tij Hobhouse (Lettres Intimes, Albin Michel, Paris): “Veli Pasha donte që të gjithë të moshuarit të shkonin andej nga i ati i tij dhe të rinjtë të shkonin me të, sipas shprehjes së tij “vechio con vechio, giovanne con giovanne” (“plaku me plakun, i riu me të riun”. Sigurisht kjo është gjë e mirë, por megjithatë, mënyra se si ai të përfshinte për beli dhe të shtrëngonte dorën në publik, ishte ngacmuese për “një të ri të dlirët” (pra për Bajronin, L.R.). Ai kishte një mjekër që i zbriste gjer në brez dhe më pyeti nëse nuk e çmoja dhe unë kështu këtë lloj rinie, duke shtuar dhe gjëra të tjera dhe duke i shqyer sytë nga Strané, aq sa më hutoi në përgjigjet e mia”.

Bajroni dhe konsulli anglez Strané, e dinin se pederastia në oborret e pashallarëve ishte normale dhe ata mbanin djem të rinj si “dylberë”. Nga Tripolica, në një letër drejtuar mikut të tij John Cam Hobhouse, më 11 Gusht të vitit 1810, ai i kishte shkruar për takimin me djalin e Ali Pashës : “Veli Pasha më priti akoma më mirë se i ati. Më bëri dhuratë një kalë shumë të bukur dhe më nxiti me këmbëngulje që të takoheshim përsëri në Larisa. Kur mori vesh që s’do të shkoja në Larisa, por në thellësi të tokave shqiptare, ai më tha: “Jo, mos e merr atë rrugë. Eja më mirë në Larisa, ku do të ndalem për pak kohë. Do hamë e do pimë mirë dhe do të shkojmë bashkë për gjueti. Ai më nderoi duke më quajtur “mik” dhe “vëlla”, duke shpresuar që të ishim miq, jo vetëm për disa kohë, por për gjithë jetën. Herën e parë që e pashë, ai më tha: “Djalosh trim dhe i bukur!”… Ai u tregua përbuzës ndaj shoqëruesve të mi, shqiptarëve Andrea dhe Vasili, dhe tha se do t’u priste kokat po të silleshin keq me mua”.

Në vitin e fundit të jetës së tij, ose më mirë në gjashtë muajt e fundit, pas ardhjes së tij nga Italia e Veriut, nga Gjenova dhe Venecia, Bajroni donte t’i jepte fund dashurisë së tij homoseksuale. Madje, siç i shkruante në një letër dhe mikut të tij Hodgson : “ai do t’i braktiste veset e këqija të kësaj jete, do braktiste verën dhe kënaqësitë fizike, për t’u hedhur në jetën politike dhe për të vepruar për të mirën”. Ndoshta dashuria që kishte ndier me Firencen, pas ndarjes me gruan e tij, dhe jeta aventureske që kishte kaluar më parë, e kishin bindur të fillonte një jetë të re. Udhëtimin e tij drejt Misolongjit ai e parandjente si një etapë të fundit të jetës së tij revolucionare. Por mjerisht, djaloshin Lukas nuk do mund ta harronte. Madje dhe në çastet e fundit, kur do të linte dëshirat e tij, ai kërkoi që paratë që i kishin mbetur t’ia linin djaloshit Lukas.

Javët e fundit të Bajronit midis suljotëve që e shoqëronin ishin të dhimbshme. Patras kishte rënë në duart e turqve. Anijet turke patrullonin në det. Bajroni në atë kohë ishte vënë në krye të 500 suljotëve që ishin larguar nga «trojet e tyre shqiptare», siç shkruante ai. Për të suljotët ishin shqiptarë dhe jo grekë, edhe pse ishin ortodoksë dhe të një feje me grekët. Madje, siç do të shkruante ai për Vasilin: «Ai ishte një ortodoks i bindur. Sa herë do të kalonte para ndonjë vendi të shenjtë apo kishe, ai do të bënte kryqin, por në fakt, priftërinjtë i konsideronte gjithnjë si batakçinj dhe hajdutë». Sidoqoftë, ideja e tij ishte të bashkonte prijësat e përçarë të këtij Revolucioni. Kur u sëmur në Misolongjin e lirë, Bajronin erdhi ta shikonte dhe Lukas Vaja, doktori i Ali Pashës, të cilin e kishte njohur dikur në oborrin e pashait të Janinës. Bajroni ishte në delir dhe herë pas here fjalët i thoshte disa në anglisht e disa të tjera në italisht. Pastaj bërtiste fort sikur të hidhej në luftë, duke thënë: «Përpara, kurajo!… Ndiqmëni pas! Mos kini frikë!… Bajronit i dukej se kishte filluar lufta dhe ai u printe suljotëve të tij trima. Më 19 Prill të vitit 1824, zemra e tij pushoi. Atij i bënë homazhet ushtarake, siç i kishin bërë më parë dhe Marko Boçarit. Madje e vendosën në të njëjtën kishë ku kishin vendosur Boçarin. Pastaj trupin e tij e futën në një çisternë të mbushur me 800 litra alkool dhe më pas e nisën për në Angli me anijen Florida. Koloneli Stanhope, miku i tij, e shoqëronte drejt Zantes për të mbërritur pastaj në brigjet e lumit Tamise. Pikërisht pse njihej si njeri libertin, kisha nuk pranoi, që ashtu siç i takonte, si lord që ishte, të varrosej në Westminster Abbey. Kështu ai u varros në varrezat e të parëve të tij, në kishën Hucknall.

Vdekja e Bajronit gjeti një jehonë të jashtëzakonshme në Europë. Ajo frymëzoi me dhjetëra e qindra artistë francezë, gjermanë, italianë, anglezë, etj, duke filluar me të madhin Viktor Hygo, i cili u kushtoi poema të mrekullueshme suljotëve trima, Marko Boçarit dhe Karaiskaqit, duke vazhduar me Delacroix dhe tablotë e tij mbi Markon dhe suljotët që hidheshin si luanë në beteja. Lord Bajroni mund të kishte zgjedhur një jetë të paqtë, midis familjes së tij dhe Dhomës së Lordëve, por ai zgjodhi malet dhe stuhitë, trojet e revolucionit, me heronjtë grekë e shqiptarë, që ai i përjetësoi në vargjet e tij. E në këto stuhi të lirisë së popujve, homoseksualiteti i tij ishte si ajo porta e fshehtë, që hapej veçse natën dhe ku përtej gjeje një tjetër Bajron, atë të dhembjeve dhe të dashurive të mëdha që siç thoshte ai, vazhdonte “fino alla morte”.

_______

[1] Mémoires de Lord Byron, Thomas Moore, Ed. Alexandre, Paris, Imprimerie de Gaultier-Laguione, 1830.

Mai Ling-Gerhard Plotz

in Letërsi/Përkthim/Tharm by

Shkruar nga Gerhard Poltz, lindur më 1942, Mynih, Gjermani

Botuar në vitin 1984

Përkthyer nga Ardian Klosi

Zoti Grundwirmer dhe Mai Ling janë ulur në një qoshk me kanape të firmës Kruger.

Grundwirmer: – Pa thuaj pak mirëdita, Mai Ling. Mirë dita. Hë bravo. Tri javë kam që e kam marrë. E quajnë Mai Ling me letra, në të vërtetë tani e quajnë Grundwirmer, ka marrë mbiemrin tim. Domethënë Mai Grundwirmer, mbiemri i vajzërisë Ling. E bleva per 2758 marka, vura edhe diçka sipër për rrugën nga aeroporti i Bankokut deri këtu. Ma sollën deri tek shtëpia. Në fakt është me leverdi kur e di që vjen nga provinca. Se në Bankok sot nuk blen dot më, as amerikanët nuk blejnë. Është kthyer e gjitha në tregëti, nuk gjen pa sëmundje. Po të shtoja edhe 500 marka  e kisha marrë vietnameze, nga ato që vijnë më të forta në trup, nuk di, kështu thonë të paktën, ca kështu – ca ashtu. Po shikojeni vetë, nuk është keq, pse jo ? Jam shumë i kënaqur. Është  e pastër xixë, nuk fëlliq, në të vërtetë aziatiket  në përgjithësi janë të pastra, nuk fëlliqin. –  Apo jo, Mai, si thua ti, jemi të kënaqur hë ? Hahaha… Kuptohet në fillim sa të mësohej kishte ca vështirësi. Po të flasim si kuzhinë, unë kinezët nuk i dua, se ne hamë ndryshe, me lugë, pirunj e thika. Ia thash qysh në fillim. Mail Ling kishte shkopinjtë, nuk dua t’i shoh më, i mblodha tufë dhe i hodha në zjarr. Lashë nja dy copë sa për të luajtur “Mikado”. Ajo lojë më pëlqen. Po kjo që thoni ju lakohet, përshtatet, të vjen sipas qejfit. Mmm, në krevat lëre, e dini vetë ju si janë aziatiket, me nam. Pa po pastër, llamburit, pasqyrë dhoma. Nuk ndihet fare, kur dëgjon ndonjë zhurmë thua; miu, se nuk i dëgjohet as këmba kur ecën, a thua se fluturon mbi dysheme. Kur erdhi ishte ca e verdhë në çehre, po kështu janë në përgjithësi aziatiket; të verdha. Ia bëra të gjitha vaksinat. Se e dini si është me sendet e importuara, janë shumë të rreptë sot. Para se ta sillnin më thanë se është 1 metër e 49 e gjatë. Por kur erdhi na doli 3 centimetra më shumë. Se kujtoja se mund të na ndihmonte një kushërira ime, Ani, ajo ka një krevat fëmijësh mirëpo s’qe gjë, na duhej shtrat për të. Ja që ka njeriu shpenzime të tilla në këto raste, jo po taksia nga aeroporti në shtëpi, jo po zyra e gjendjes civile, jo çertifikatat shëndetësore, jo po taksat e pasaportizimit, se pastaj do marrë edhe nënshtetësinë gjermane. Të gjitha futen në llogari. Po e them këtu që ta dëgjojnë të gjithë të interesuarit, të mendohen mirë përpara se të porositin, se duhet t’i shkundin xhepat paq me gjithë ato shpenzime që do t’u bien mbi kokë. Sa për vete prapëseprapë jam i kënaqur megjithëse e mora si mall pakice. Edhe muajin e mjaltit e kalova për bukuri, nuk e prisja aq mirë. Po ç’ekzotikë! Nuk e kanë më kot namin aziatiket, prandaj është rritur edhe kërkesa ne rrethet e gjera të popullsisë. Shikoni pak, shikoni këtu. – Mai Ling, me sill pak cigaret, janë atje matanë…

– Nuk kupton dhe aq mirë. Cigare dhe shkrepëse dua, i ke mbi tryezë… M’i sill pak këtu, cigare… Mai Ling, më sill cigare…

Mai Ling çohet në këmbë dhe sjell cigaret dhe shkrepëset.

Kisha dikur një qen ujk të madh s’e kishte qejf fare ujin, por po t’i hidhje një shkop në liqen hidhej turr brenda.

Mai Ling, cigare, bravo, bravo! E shikoni? Punë durimi, se koha ecën ndryshe te këta, me pak durim dhe njëçikë psikologji praktike, të gjitha shkojnë vaj.

Go to Top