Poezi nga Petraq Risto
Sa herë të mendoj, te pasqyra e madhe çelet një dritare
Dhe vjen një aromë e njohur borziloku.
Ti përkulesh pak, aq sa mund të lejojë pasqyra….
Një mijë zogj argjendi pikëllojnë.
Sa herë të mendoj, kaloj krehërin mbi shi.
Askush s’ka flokë argjendi si ti.
Një mijë zogj argjendi pikëllojnë, një mijë…
Piktura: “Grua e re para pasqyrës,” 1880
Nga: Berthe Morisot
Një disihumbje-Ingeborg Bachmann
Kemi përdorur bashkë: stinët, librat, një pjesë muzikore.
Çelësat, filxhanët e çajit, shportën e bukës, çarçafin dhe një shtrat.
Një arkëz paje shpresash, fjalësh, gjestesh, sjellë pas, përdorur, konsumuar.
Kemi ruajtur një rend shtëpiak. Të thënë e të kryer.
Dhe gjithmonë ishte një kokë që vigjilonte.
U dashurova me dimrin, me një septet vjenez*, me verën.
Me harta fshatrash, me një çerdhe në mal, me një plazh dhe një shtrat.
Mbajta kultin e kalendarit, i deklarova premtimet të pashkelshme,
u përkula ndaj diçkaje, i mbeta e devotshme një asgjëje
(-një gazete të palosur, hirit të ftohtë, një cope letre të shkarravitur),
e patrembur prej fesë, se kisha jonë ishte shtrati.
Prej pamjes së dritares nga liqeni ngrihej piktura ime e pashtershme.
Nga ballkoni përshëndeta popuj të tërë, fqinjët e mi.
Mbi zjarrin e oxhakut, në qetësi e siguri, flokët e mi merrnin ngjyrën më të thellë. Zilja në derë ishte alarmi i gëzimit tim.
Nuk ishe ti ai që humba,
ishte bota.________
* septet vjenez – formacion muzikor
Përktheu: Arlinda Guma
Jay Caspian Kang
(Kjo është pjesë e një prej artikujve rreth të rinjve dhe ekonomisë.)
Gjatë javëve të fundit, kam dëgjuar nga shumë lexues, të cilët kanë ca teori rreth “Socialistëve Subaru”, termi që përdora në një shkrim të fundit për t’iu referuar brezit millennial, liberalë, me arsim të lartë dhe të shtresës së mesme.
Disa nga kritikët e këtij grupi fajësojnë universitetet për promovimin e politikave të së majtës dhe nxitjen e një shqetësimi të tepruar për njerëzit që po mundohen të mbijetojnë; lexuesit më simpatizues ia japin meritën punës së organizimit komunitar dhe aktivizmit për gjenerimin e po këtyre gjërave.
Leximi i këtyre reagineve më ka shtyrë që të marr në konsideratë një nëngrup të Socialistëve Subaru: profesionistë në të tridhjetat dhe të dyzetat e tyre, të cilëti në thelb tani po ia dalin mirë financiarisht dhe madje mund t’i përkasin shtresës së mesme të lartë. Dikur ishte klishe që idealizmi rinor në fund ia lëshonte rrugën konservatorizmit fiskal (dhe të menduarit shumë më tepër nga sa e prisnit rreth taksave të tua). Si u devijua ky grup nga ajo trajektore që dikur dukej e patjetërsueshme?
Pak vetëreflektim mund të jetë me vend. Si shumë nga lloji im i Socialistëve Subaru, hyra në borxhe për një diplomë Masteri, e cila mund të quhet e padobishme – një Master për Arte të Bukura në letërsi artistike, nga Columbia. Pasi e përfundova atë diplomë, kalova disa vite duke u refuzuar nga pothuajse çdo shtëpi botuese dhe revistë që ekziston. Kur ndodhi Kriza e Madhe Ekonomike, isha njëzet e tetë vjeç dhe humba punën si mësues në një shkollë private, gjë që çoi në një periudhë të zgjatur në asistencë papunësie. E gjithë kjo m’u duk e keqe, por në të vërtetë nuk e kanalizova në politikat e së majtës derisa Bernie Sanders-i filloi të shfaqej në skenat e fushatës, në vitin 2015. Deri atëherë, i kisha larë borxhet e studimeve, kisha blerë një shtëpi dhe po fitoja mjaftueshëm para si shkrimtar saqë nuk kisha më nevojë të kontrolloja ethshëm gjendjen time bankare apo të shqetësohesha shumë për blerjen e një bilete avioni apo pjesësh të reja për makinën.
Ndërsa kam menduar më shumë për të tjerët si unë – njerëz të rehatuar në të dyzetat e tyre, të cilët megjithatë janë mjaftueshëm të frustruar me kapitalizmin dhe strukturën e Partisë Demokratike sa për të votuar për pothuajse çdo kandidat rebel që iu del përpara – jam pyetur pse fillova të mendoja me seriozitet për kujdesin shëndetësor universal, rishpërndarjen e pasurisë dhe zgjerimin e sektorit publik në çastin e saktë kur nuk kisha më nevojë reale për to. Një përgjigje e dukshme do të ishte se është e vështirë të mendosh shumë për politikën kur po mundohesh ta mbash me ngulm llogarinë tënde bankare mbi pesëqind dollarë. Por kjo nuk më duket bindëse, edhe kur gjërat ishin keq, nuk isha tërësisht i rrënuar dhe përsëri i lexoja lajmet. Gjithashtu nuk mund të justifikohem me injorancë: kisha një fazë marksiste në fakultet dhe i kalova të njëzetat e mia të hershme duke folur me seriozitet për revolucionet dhe për proletariatin. Por ato bindje ishin abstrakte, megjithëse të sinqerta, dhe hamendësoj se mbetën të tilla derisa erdhi Sanders-i.
Çfarë – ose, më saktë, kush – e bashkoi komunizmin tim rinor dhe politikat populiste më të buta të të tridhjetave dhe të dyzetave të mia? Barack Obama. E mbaj mend entuziazmin që ndjeva pas fitores së Obama-s në vitin 2008, jo siç kujtohet një çast në histori që të mbyll në një kohë dhe me një gjeneratë, por më shumë si diçka që më ndodhi mua personalisht, si shënimi i një koshi në sekondën e fundit në një lojë basketbolli ose dalja në një takim të parë. Derisa u shfaq realiteti i plotë i krizës financiare dhe pasojat e saj, Obama dhe shpresa e tij e madhe për progres shumëetnik i mbajtën pezull pyetjet e mia rinore mbi pabarazinë e pasurisë dhe krimet e Wall Street-it. Besoja, ashtu si shumë prej nesh, se të gjithë ne thjesht do të ngriheshim drejt një ere begatie dhe harmonie racore. Deri në kohën kur erdhi Sanders-i, ajo shpresë e turbullt ishte kthyer në pakënaqësi. Nuk doja të kisha asnjë lidhje me politikat korporative neoliberale antiraciste – gjatë kësaj kohe u mësova t’i bashkoja terma të tillë – edhe nëse e kuptoja se ato ndoshta ishin të mirë për mua dhe karrierën time, ndoshta më shumë se politikat e taksave që favorizonin shtresën e mesme të lartë.
Duhet të shtoj se nuk mendoj se Presidenca e Obama-s ishte një dështim i madh; as nuk besoj se Obama tradhtoi miliona ndjekësit që, pasi e panë të ngjitej në skenën e Konventës Kombëtare Demokratike në vitin 2004 dhe të mbante fjalimin e tij si “djaloshi i dobët me një emër të çuditshëm”, e trajtuan si një shenjtor. Por menazhimi që ai i bëri i krizës financiare përfundimisht na detyroi shumë prej nesh të pranonim se ëndrra e lehtë kishte mbaruar dhe se ai nuk e kishte përmbushur atë që pritej. Nevojitej një alternativë, një e tillë që ndihej e lidhur si me një personalitet, ashtu edhe me një ide. Nuk e dinim saktësisht se cila mund të ishte ajo alternativë – madje edhe kur Sanders-i po merrte hov pas fitores së tij tronditëse në zgjedhjet paraprake të Michigan-it – por e dinim menjëherë se kush nuk ishte: Hillary Clinton-i.
Socializmi Subaru u rrit, pjesërisht, nga kriza e vitit 2008, zhgënjimi i mëvonshëm me Obama-n dhe refuzimi i Clinton-it e i garës së saj me vetëkënaqësi e pa mikpritje për Presidencën. Por pse mori formën që mori? Pse kjo prirje socialiste? A nuk mund të çonin të njëjtët faktorë në një politikë më centriste, të fokusuar në refuzimin e Donald Trump-it dhe në kremtimin e tregjeve të lira që mund të ngrinin emigrantët e rinj në një shtresë të mesme të fortë?
Ka arsye të shumta. Njëra është personaliteti kulturor dhe me peshë politike i Sanders-it. Gjithashtu, politika jonë ndonjëherë mbetet prapa realitetit tonë ekonomik. Fushata e parë e Sanders-it më bëri të kuptoja se me të vërtetë u dëmtova pak me borxhet e studimeve dhe se gjërat ndoshta nuk duhej të kishin qenë kaq të vështira. Ndjeva një zemërim në retrospektivë ndaj universitetit Columbia sepse ai ofronte një program që u merrte njerëzve pesëdhjetë mijë dollarë në vit, nuk garantonte absolutisht asgjë në këmbim dhe dukej i pashqetësuar për borxhet që po akumulonin shumë nga studentët e tij. Miq të mi nga ai program nuk e rimorën veten kurrë financiarisht. Gjithashtu arrita të vlerësoja rrjetin e sigurisë të ofruar nga përfitimet e papunësisë në Kaliforni, të cilat më shtynë të kuptoja se çfarë mund të bëja më tej – kriza e vitit 2008 nuk më dënoi me dëbim nga shtëpia dhe me fillim nga e para te prindërit e mi (edhe pse në fund përfundova atje për një kohë të shkurtër).
Më shumë se çdo gjë tjetër, megjithatë, u ndjeva i frymëzuar nga mesazhi universalist i Sanders-it dhe nga refuzimi i tij për të marrë pjesë në betejat e përçarëse me bazë identiteti, për të cilat kisha dyshuar prej kohësh se shërbenin vetëm si një lloj pakete promocionale për karrierat e politikanëve, akademikëve dhe punonjësve të korporatave. Kjo ishte pjesë e zhgënjimit edhe me Obama-n – të kuptuarit se edhe nëse më shumë “njerëz me ngjyrë” do të ngjiteshin në shkallët korporative dhe politike, thjesht ne do të përfundonim me një klasë sunduese pak më të larmishme.
Ndonjëherë, politika nuk zë rrënjë në kulmin e vuajtjes, por vite më vonë, kur ankthi ka kaluar dhe dikush mund të shpjegojë pse duhej të ishte ashtu. M’u deshën disa vite për t’u bërë plotësisht pjesë e së majtës. Shpresa që Obama frymëzoi tek unë vdiq disi më ngadalë nga sa mund të pritej, në masë jo të vogël sepse unë jam pjesë e një pakice dhe për këtë arsye veçanërisht i lidhur me idenë e një Amerike të begatë dhe pas-racore. Kur linda fëmijët, megjithatë, e gjeta veten duke u zhvendosur më tej drejt një mbështetjeje të gjerë e të turbullt për çdo gjë gjysmësocialiste. Unë dhe gruaja ime mund ta përballonim kujdesin për fëmijët, por mund të shikonim gjithashtu se sa pak do të duhej të ndryshonte për ta bërë atë të pamundur. Dhe gjatë Presidencës së parë të Trump-it u bë mjaft e dukshme për mua se megjithëse isha më i suksesshëm si shkrimtar nga sa mund ta kisha përfytyruar, ndonjëherë gjatë ditëve të mia të papunësisë dhe refuzimit, puna ishte më e pasigurt dhe më pak e qëndrueshme nga sa do të kishte qenë jo shumë kohë më parë.
Mund të thuash të njëjtën gjë për shumë punë, në veçanti për ato në fushat ku ka gjasa të gjesh shumë socialistë subaru: në akademi, arte, në industrinë e argëtimit, madje edhe në reklama. Të gjitha këto fusha priren të kërkojnë mjaft arsim dhe kanë shumë më pak stabilitet nga sa kishin dikur. Dhe njerëzit në to kanë bërë shumë për të formësuar mendimin e bashkëmoshatarëve të tyre. Will Menaker-i, një nga drejtuesit e podcast-it me ndikim të së majtës “Chapo Trap House”, është djali i Daniel Menaker-it, redaktor i vjetër i letërsisë artistike në këtë revistë, i cili më vonë u bë kryeredaktor ekzekutiv i Random House-it. Will-i bëri një përpjekje në industrinë e babait të tij përpara se të bëhej një nga zërat më thumbues dhe therë i të ashtuquajturit lëvizjes “Bernie Bro“. Përvoja e tij është specifike dhe, siç e pranon lirisht ai vetë, tejet e privilegjuar, por është gjithashtu edhe shembullore deri në njëfarë mase. Kam dëgjuar pothuajse çdo episod të “Chapo Trap House” kur doli për herë të parë dhe më kujtohet se ndihesha si i distancuar nga prejardhja elitare kulturore e shkollës private të Menaker-it, po ashtu edhe pakëz i lidhur me të – sepse ai dhe unë po shikonim më shumë a më pak të njëjtën gjë.
Menaker-i më tha se ai dhe bashkë-drejtuesit e tij nuk kishin për qëllim të personifikonin zemërimin e të rinjve të shtresës së mesme me trajektore drejt rënies sociale, megjithëse në fund gjërat rrodhën ashtu. Kjo ka kuptim; asnjë podcast apo transmetim direkt – të paktën asnjë që është shumë i mirë – nuk ka nisur me një synim politik kaq të qartë. Por emisioni i tyre, si emisionet radiofonike të së shkuarës, ofroi një zë të afërt dhe konstant që i bënte dëgjueit ta shikonin veten pak më qartë. Një nga dinamikat kyçe të lëvizjes Bernie Bro ishte se, megjithëse fliste për klasën punëtore, ai u tregoi gjithashtu klasave dikur të privilegjuara sesi të proletarizoheshin, pjesërisht duke bërë një pyetje të thjeshtë: Nëse është kaq e keqe për ne, sa keq duhet të jetë për të tjerët?
Mund ta shohësh të gjithë këtë dhe të nxjerrësh përfundimin se socialistët subaru si unë janë mendjemëdhenj, joseriozë dhe tërësisht pa aftësi për të ngjallur empati. Tekefundit, askush nuk më detyroi të shkoja në një program të shtrenjtë pasuniversitar – në Columbia, nga të gjitha vendet – dhe mund të duket madje si mosmirënjohje të studiosh në një nga institucionet më prestigjioze në planet e më pas të zemërohesh kur ai nuk sjell atë që dukej se premtonte (veçanërisht në rastin tim, pasi në thelb e bëri). Askush nuk ka të drejtë të ketë punën e tij të ëndrrave. Por së bashku me zhgënjimet më personale erdhi edhe të kuptuarit se industria ku shpresoja të hyja mund të mos bëhej kurrëmë e shëndetshme dhe se kjo ishte e vërtetë edhe në ato fusha të tjera, si dhe në shumë të tjera përveç tyre. Kjo më detyroi të mendoja për vajzën time dhe se për çfarë mbrojtjeje do të kishte nevojë ajo nëse, mos e dhëntë Zoti, do të vendoste të bëhej shkrimtare si i ati. A do të kishte kujdes shëndetësor? A do të mund ta përballonte ndonjëherë blerjen e një shtëpie? Sa pasuri do të përvetësohej nga oligarkia teknologjike dhe sa larg do të ishte ajo – me gjithë rritjen e saj e privilegjuar sipas çdo standardi – nga fitimi i disave prej atyre parave? Sa afër do të ishte ajo për të përfunduar në një gjendje shumë më të keqe se prindërit e saj?
Këto janë politikat e mia të interesit vetjak dhe arsyet pse e majta vazhdon të ketë kuptim për mua, madje edhe ndërsa rehatohem mjaft mirë në shtresën e mesme të lartë. Fëmijët e socialistëve Subaru thuajse me siguri do ta kenë punën më keq se prindërit e tyre. Pavarësisht se çfarë rruge të privilegjuar dhe ndoshta kontradiktore ke ndjekur për të arritur në këtë përfundim, pasi e sheh këtë, nuk mund ta largosh më shikimin.
Përktheu: Arlinda Guma
Marrë nga The New Yorker
Roboti-Roberto Bolaño
Më kujtohet që Platoni më tha
dhe unë nuk ia vura veshin.
Tani jam në klubin e natës të vdekjes
dhe nuk kam çfarë të bëj:
hapësira është një paradoks.
Këtu nuk mund të ndodhë asgjë
e megjithatë ja ku jam.
Thjesht një robot
me një mision të papërcaktuar.
Një vepër arti e përhershme.Përktheu: Arlinda Guma
Gen Z shpesh cilësohet si apatike. Por intervistat me studiues të njohu tregojnë të kundërtën: një brez që po rritet mes krizave të strehimit, punës dhe institucioneve politike nuk po humbet besimin te politika, por te pemtimet e kapitalizmit.
Gen Z bojkoton markat, amplifikon hashtag-et dhe u bashkohet protestave pa iu bashkuar partive. Politika e saj mund të duket e çorganizuar ose kalimtare, por nën këtë çrregullim mund të fshihet diçka shumë më e vjetër: ngritja e ndërgjegjes klasore.
Dora Mengüç
Gjenerata Z shpesh përshkruhet si e shpërqendruar, cinike, politikisht jokonsistente ose alergjike ndaj institucioneve. Por ky përshkrim humbet çarjen më të thellë. Ajo që e dallon këtë brez nuk është mungesa e politikës, por kolapsi i besimit te institucionet dhe te rregullat që dikur i jepnin politikës, punës dhe jetës së të rriturve një strukturë të njohur.
Për dekada me radhë, kapitalizmi u tregoi të rinjve një sekuencë: arsimi do të çonte në punë; puna do të çonte në stabilitet; stabiliteti do të çonte në një shtëpi, një familje dhe një jetë me njëfarë dinjiteti. Ky premtim nuk u shpërnda kurrë në mënyrë të barabartë. Për shumë njerëz, ai ishte gjithmonë i brishtë. Por për Gjeneratën Z, ai tashmë është bërë pothuajse i pamundur për t’u besuar.
Në shoqëri shumë të ndryshme, të rinjtë po hyjnë në jetën e të rriturve përmes së njëjtës dere të ngushtë. Pas kësaj dere qëndrojnë punët e pasigurta, strehimi i paqendrueshëm, borxhet studentore dhe ato konsumatore, tregjet e punës të menazhuara nga algoritmet, ankthi ndaj klimës dhe institucionet politike që duken ose tepër të dobëta, ose tepër të kapura për të ndryshuar diçka me rëndësi.
Ky brez nuk u beson partive, udhëheqësve apo institucioneve. E megjithatë, ai voton, bojkoton, proteston, organizohet online, braktis punët dhe e kanalizon zemërimin e tij përmes platformave digjitale. Më e rëndësishmja, ai mund ta kthejë jetën e përditshme në një fushëbetejë politike. Politika e tij është e copëzuar, me lëvizje të shpejta, pa udhëheqës dhe shpesh e riabsorbuar nga vetë tregjet që ai refuzon. Por është politikë gjithsesi.
Në intervistat e zhvilluara për këtë artikull, Guy Standing, Emre Erdoğan, Christian Fuchs dhe Anu Muhammad përshkruan pjesë të ndryshme të së njëjtës krize: krijimin e një brezi pa asnjë të ardhme të sigurt profesionale, pa një kontratë shoqërore të qëndrueshme dhe pa asnjë arsye bindëse për të besuar se kapitalizmi mund t’i mbajë ende premtimet e tij.
Një student universiteti që jeton në Stamboll e thotë më troç: “Unë nuk e kam një ideologji. Kam thjesht një rend botëror që e urrej.”
Ajo fjali kap diçka më të madhe se zemërimi rinor. Ajo që po dëshmojmë është një shkëputje brezi. Gjenerata Z nuk është e tërhequr nga politika. Ajo është thjesht e zhgënjyer nga gjuha dhe nga modeli i vjetër i politikës. Dhe është rritur në një botë ku fjalori i vjetër politik nuk mund t’i japë më kuptim pasigurisë me të cilën ajo po përballët.
Gjenerata Z nuk ekziston jashtë marrëdhënieve klasore. Ndryshimet në kapitalizëm kanë ristrukturuar strukturën klasore dhe kushtet e punës, dhe Gen Z është rritur brenda këtyre marrëdhënieve të reja. Ajo që e përshkruajmë si “politika e Gen Z” nuk duhet kuptuar si politika e një brezi homogjen, por si një shprehje brezash e një transformimi më të gjerë në marrëdhëniet e klasave.
Një brez pa të ardhme profesionale.
Ekonomisti dhe teoricieni britanik i punës Guy Standing ka kaluar vite të tëra duke përshkruar ngritjen e një klase të re: “prekariati”. Ky nuk është thjesht një grup njerëzish me punë të këqija. Është një klasë e formësuar nga vetë pasiguria: punësimi i paqendruesheshëm, të ardhurat e parregullta, borxhet, mungesa e identitetit profesional dhe kërkesa e vazhdueshme për t’u ritrajnuar, për të rikrijuar veten dhe për të mbetur i disponueshëm për punë që mund të mos bëhen kurrë të sigurta.
Standing-u e kupton ekonominë bashkëkohore si “një epokë globale rentiere”: “Po jetojmë në epokën globale rentiere të kapitalizmit; të ardhurat, pasuria dhe pushteti po rrjedhin gjithnjë e më shumë drejt atyre që zotërojnë pasurinë dhe elitave që zotërojnë format kryesore të pronës,” thotë ai. “Pjesa më e madhe e të rinjve në moshë madhore do të përballen me punë të paqendrueshme dhe të pasigurta. Ata do të jetojnë me paga të ulëta e të pasigurta dhe do të jenë pothuajse vazhdimisht në borxhe.”
Për Standing-un, çështja nuk është thjesht se të rinjtë kanë kushte më të këqija pune se brezat e mëparshëm. Çështja është se çdo brez i ri po tërhiqet më thellë në prekariat sesa ai para tij.
Siç shprehet ai, “Çdo brez i ri është më i përfshirë në këtë klasë sesa ai i mëparshmi.” Për Standing-un, mundësitë e punës për të rinjtë janë aq të zymta saqë ata nuk kanë “asnjë të ardhme profesionale.”
Miliona janë online; gjithkush është i dukshëm; gjithkush po prodhon diçka. E megjithatë, punëtorët shpesh përballen me tregun të vetëm.
“Individët në prekariat janë gjithashtu të detyruar të kërkojnë vazhdimisht punë, të ritrajnohen dhe të gjejnë burime të reja të ardhurash,” thotë Standing-u. “Shumica e këtyre aktiviteteve janë të papaguara dhe të padukshme. Prandaj, njerëzit nuk mund të zhvillojnë një identitet profesional dhe nuk mund të pozicionohen brenda një linje të qëndrueshme karriere.”
Ky është kolapsi i një prej premtimeve klasike të kapitalizmit. Çështja e vjetër për punën në demokracitë liberale ishte se ajo do t’u jepte të rinjve jo vetëm paga, por edhe drejtim, përkatësi dhe një të ardhme. Në tregun e ri të punës, puna shpesh u jep atyre vetëm rraskapitje, pasiguri dhe borxhe.
Standing-u gjithashtu thekson se kjo gjendje prodhon pasojat trupore dhe psikologjike. Pasiguria kronike nuk mbetet jashtë trupit. Ajo kthehet në stres, sëmundje dhe frikë.
“Veçanërisht të rinjtë, por secili në prekariat në përgjithës duhet të përballet me pasigurinë kronike,” thotë ai. “Kjo do të thotë të përballesh me ‘të panjohurat e panjohura’; domethënë, nuk ka as qëndrueshmëri për t’u bërë ballë tronditjeve, as elasticitet për t’u rimëkëmbur. Pasojat individuale të kësaj janë borxhi, stresi dhe rritja e sëmundjeve.”
Ky nuk është një problem i përkohshëm i tregut të punës. Është një gjendje politike. Kur të rinjtë nuk mund të imagjinojnë më një të ardhme të qëndrueshme përmes punës, ata fillojnë ta humbasin besimin edhe te institucionet që flasin ende sikur një e ardhme e tillë ekziston.
Rregullat nuk funksionojnë më
Vetëm pasiguria ekonomike nuk e shpjegon dot politikën e Gjeneratës Z. Ajo që e bën shkëputjen e tanishme më të thellë është kolapsi i besimit se shoqëria ka rregulla të qarta dhe legjitime.
Shkencëtari politik Emre Erdoğan, kërkimet e të cilit fokusohen te besimi shoqëror, rinia dhe sjellja politike, e përshkruan këtë si një krizë më të gjerë të rendit shoqëror të pasluftës. Erdoğan argumenton se pasiguria e të rinjve pasqyron shkatërrimin e institucioneve që dikur i jepnin legjitimitet kapitalizmit. “Konsensusi i pas-1945 ka përfunduar,” thotë Erdoğan-i.
“Rendi i Kombeve të Bashkuara ka përfunduar. Sistemi i ngritur nga Banka Botërore, FMN dhe Organizata Botërore e Tregtisë ka kolapsuar. Shteti i mirëqenies ka kolapsuar. Ajo që e quajmë rrjetë sigurie nuk ekziston më. Kur rrëzohesh, kush do të të mbajë? Përgjigjia është: familja, të afërmit, bashkëatdhetarët. Jo shteti.”
Analizat e Standing-ut shpjegojnë kushtet ekonomike, kurse Erdoğan-i shpjegon pse kjo kthehet në politike. Të rinjtë nuk po luftojnë vetëm për të gjetur punë. Ata po luftojnë gjithashtu për të kuptuar se cilat rregulla supozohet të ndjekin.
“Nuk mund t’u thuash më të rinjve: ‘Nëse punon fort, do t’ia dalësh’,” thotë Erdoğan-i. “Ne nuk e dimë sesi t’ia dalim. Njerëzit gjithmonë e më shumë nuk u besojnë rregullave. Nuk ka konsensus se çfarë kërkohet për të qenë i suksesshëm në këtë shoqëri. Të rinjtë luftojnë jo vetëm për të gjetur punë, por për të kuptuar se çfarë rregullash duhet të ndjekin. Kjo pasiguri, me kalimin e kohës kthehet në një perceptim të padrejtësisë strukturore sesa në një ndjenjë të dështimit individual. Dhe ky perceptim ushqen zemërimin.”
Ky dallim ka rëndësi. Nëse të rinjtë do të besonin se problemet e tyre ishin thjesht dështime personale, rezultati mund të ishte turpi, tërheqja ose dëshpërimi i heshtur. Por kur pasiguria kuptohet si padrejtësi strukturore, zemërimi kthehet në politikë.
Në mbarë botën, Gjenerata Z ka qenë vazhdimisht në krye të trazirave politike.
Një student grek i programit Erasmus në Stamboll e përshkruan këtë mosbesim në mënyrë drastike: “Nëse do të votoj ndonjëherë, me gjasë do të jetë si protestë ose për të shkatërruar diçka, jo sepse i besoj ndonjë politikani.”
Ky nuk është thjesht cinizëm. Është një shprehje e anomisë: një gjendje në të cilën rregullat e jetës shoqërore e humbasin legjitimitetin e tyre. I riu mund të votojë ende. Mund të marrë pjesë ende. Por akti nuk rrënjoset më te besimi. Ai kthehet në një akt refuzimi.
Erdoğan-i ka një fjalë të vetme për këtë gjendje: “mëri”.
Në Turqi, kjo mëri u shfaq fuqishëm gjatë protestave të Parkut Gezi në vitin 2013, kur një protestë mjedisore u kthye në një lëvizje masive kundër qeverisë. Edhe pse Gezi i paraprin botës politike të Gen Z, mëritë që identifikon Erdoğan-i që atëherë janë rishfaqur në forma më të reja protestash: lëvizje studentore, protesta urbane, fushata online, bojkotime të konsumatorëve dhe akte refuzimi pa udhëheqës.
Shprehja politike po shfaqet në forma që institucionet më të vjetra e kanë të vështirë t’i lexojnë.
Në mbarë botën, Gjenerata Z ka qenë vazhdimisht në krye të trazirave politike. Kjo nuk vjen nga një ideologji e përbashkët brezi; është rezultat i përvojës së përbashkët të pasigurisë dhe mosbesimit institucional. Nga grevat e klimës te kryengritja e udhëhequr nga gratë në Iran, te mobilizimet e rinjve në Bangladesh dhe Nepal, e deri te protestat e fundit të “Buburrecëve” në Indi, Gen Z është shfaqur vazhdimisht si një forcë shpërthyese në çaste krizash politike.
Zemërimi nuk është diçka e re. Ajo që është e re është shpejtësia e tij, lëvizshmëria e tij dhe mënyra sesi ai udhëton nëpër rrugë, ekrane, vende pune, kampuse dhe tregje.
Kapitalizmi digjital dhe terreni i ri i luftës
Është tunduese të thuash se rrjetet sociale janë motori i politikës së Gen Z. Por kjo do të ishte tepër e thjeshtë. Nuk e krijuan platformat digjitale shfrytëzimin, borxhin, pasigurinë apo dhunën policore. Por ato kanë ndryshuar terrenin në të cilin këto konflikte shihen, organizohen, përshpejtohen dhe monetizohen.
Teoricieni i medias Christian Fuchs-i, puna e të cilit fokusohet te puna digjitale dhe kapitalizmi, argumenton se platformat duhet të kuptohen jo si shkaku i kryengritjeve bashkëkohore, por si ndërmjetësuese të luftës shoqërore nën kapitalizmin digjital:
Rrjetet sociale nuk janë shkaku i protestave, rebelimeve dhe revolucioneve bashkëkohore. Duke patur parasysh se të rinjtë janë shumë të aftë në teknologji, është e natyrshme që ata të përdorin çdo lloj meideje digjitale në komunikimin, koordinimin dhe organizimin e protestave. Puna e pasigurt është sigurisht një faktor i rëndësishëm në disa protesta të Gjeneratës Z. Megjithatë, nuk mund të thuhet se këto protesta “krijohen” nga platformat e rrjeteve sociale. Në kapitalizmin digjital, këto platforma nuk krijojnë shfrytëzimin dhe luftërat shoqërore, por më tepër i ndërmjetësojnë ato.
Politika që është shfaqur mes shumë anëtarëve të Gen Z nuk mund të reduktohet në TikTok, Instagram, X apo në ndonjë platformë tjetër. Por ajo gjithashtu nuk mund të kuptohet jashtë tyre. Kohortat e brezit nuk e fshijnë klasën. Përkundrazi, përvoja e brezit formëson kushtet në të cilat përjetohen marrëdhëniet e klasave. Mediat digjitale janë bërë një nga hapësirat kryesore ku qarkullon zemërimi i Gen Z, ku organizohet protesta, ku formohen identitetet dhe ku madje edhe opozita mund të kthehet në përmbajtje, të dhëna dhe fitim.
Kundërshtia qëndron në kushtet në të cilat punojnë tani shumë të rinj. Edhe ata që e refuzojnë sistemin mund të tërhiqen në tregje digjitale spekulative, ekonomitë e influencuesve, punën e platformave dhe konkurrencën algoritmike. Ata mund të protestojnë kundër kapitalizmit në mëngjes dhe të jenë të detyruar të performojnë për platformat e tij në mbrëmje.
Kapitalizmi digjital nuk qëndron jashtë jetës së të rinjve. Ai ecstrukturon punën e tyre, komunikimin e tyre, vëmendjen e tyre dhe gjithnjë e më shumë ndjenjën e tyre për veten. Fuchs-i e përshkruan kapitalin digjital si global, ndërsa punëtorët digjitalë janë lokalë, të izoluar dhe të copëzuar.
Problemi nuk është vetëm se puna në platforma paguhet keq. Është gjithashtu se ajo është e organizuar në mënyra që e bëjnë pushtetin kolektiv më të vështirë për t’u ndërtuar.
“Puna digjitale shpesh është e individualizuar dhe e copëzuar,” thotë Fuchs-i. “Punëtorët veprojnë të shkëputur nga njëri-tjetri dhe mundësitë për organizim kolektiv janë të dobëta. Kjo i bën ata disi më të brishtë, po ashtu edhe më të lehtë për t’u shfrytëzuar.”
Me fjalë të tjera, ekonomia digjitale krjon një forcë punëtore që është vazhdimisht e lidhur, por politikisht e ndarë. Miliona janë online; gjithkush është i dukshëm; gjithkush po prodhon diçka. E megjithatë, punëtorët shpesh përballen me tregun të vetëm.
Fuchs-i argumenton se nëse kapitali është globalizuar, edhe puna duhet të organizohet globalisht. “Na nevojitet një sindikatë e punës digjitale transnacionale dhe globale, ku punëtorët digjitalë në mbarë botën të bashkohen kundër kapitalit digjital.”
Këtu diskutimi shkon përtej kulturës rinore. Pyetja nuk është se a janë të rinjtë më ironikë, më në ankth, më online apo më të paduruar se brezat e mëparshëm. Pyetja është kjo: A po i ristrukturojnë format e reja të punës dhe të komunikimit formacionet klasore? Dhe nëse po, a mund t’i shpëtojnë këto forma të reja të politikës klasore përthithjes nga platformat përmes të cilave qarkullojnë?
Rinia si viktimë dhe forcë politike
Anu Muhammad-ekonomist nga Bangladeshi, i njohur për kritikat e tij ndaj kapitalizmit, e sheh papunësinë dhe punën e pasigurt si të pandashme nga ekonomia e tregut kapitalist. Por ai gjithashtu thekson se këto kushte nuk prodhojnë një rezultat të vetëm politik.
“Klasat sunduese e shohin këtë situatë si një mundësi për t’i përdorur të rinjtë,” thotë Muhammad-i. “Të rinjtë përballen me pasigurinë, qëndrueshmërinë e ulët dhe papërmbushjen që në moshë të re. Ndërsa këto kushte i kthejnë disa prej tyre në pjesë të sistemit, të tjerët i shtyjnë të pyesin dhe ta kundërshtojnë këtë rend.”
Kjo është një nga kontradiktat kryesore të politikës së Gjeneratës Z, e cila pasqyron krizën më të gjerë të vetë kapitalizmit. Kushtet e pasigurisë nuk prodhojnë një politikë të vetme. Ato mund të prodhojnë dorëzim, nihilizëm ose përshtatje – ose opozitë dhe rebelim. Një pjesë e rinisë mund të bëhet një aparat i sistemit, ndërsa një pjesë tjetër bëhet pjesë e rezistencës kundër tij.
Ky nuk është thjesht një grup njerëzish me punë të këqija. Është një klasë e formësuar nga vetë pasiguria: punësimi i paqendrueshëm, të ardhurat e parregullta, borxhi dhe mungesa e identitetit profesional.
Kryengritja e vitit 2024 në Bangladesh tregoi paqëndrueshmërinë e pakënaqësisë rinore. Modele të ngjashme mund të shihen diku tjetër. Të rinjtë nuk janë gjithmonë të organizuar përmes partive. Ata nuk udhëhiqen gjithmonë nga ideologji koherente. Lëvizjet e tyre shpesh janë të paqendrueshme dhe me kontradikta të brendshme. E megjithatë, ata shfaqen vazhdimisht në qendër të shkëputjeve politike.
Këto dinamika janë shqetësuese për institucionet më të vjetra politike. Partitë shpesh presin që të rinjtë të hyjnë në politikë përmes kanaleve të njohura: anëtarësimit, fushatave, zgjedhjeve, besnikërisë ideologjike. Por Gjenerata Z shpesh hyn në politikë përmes krizës: një lufte për strehim, një katastrofe klimatike, një skandali korrupsioni, një proteste në kampus ose një video virale që kristalizon një padrejtësi më të gjerë.
Rezultati është një politikë që është e vështirë të përmbahet. Ajo mund të jetë e shpejtë dhe me intensitet moral. Mund të jetë pa një formë të qartë. Mund të zhduket dhe të rishfaqet. Mund të refuzojë udhëheqësit. Mund të mos ketë besim te negociatat. Por ajo thjesht nuk mund të zhduket si apolitike.
Asnjë besim, por asnjë tërheqje
Një nga paradokset e Gjeneratës Z është ky: mosbesimi nuk çon gjithmonë në tërheqje. Të rinjtë mund t’u mos u besojnë institucioneve dhe sërish të votojnë. Ata mund ta urrejnë sistemin politik dhe sërish të dalin në rrugë. Ata mund të tallen me politikën tradicionale dhe sërish të zhvillojnë gjykime të forta morale për punën, konsumin, identitetin, klimën, luftën dhe barazinë.
Një i ri me të cilin fola e përshkroi kolapsin e premtimit të vjetër të karrierës me një qartësi brutale: “Të ngjitem në shkallët e karrierës? Unë thjesht po përpiqem të mos mbetem nën shkallë. Shtëpia dhe makina që brezat e mëparshëm i kishin në moshën njëzet e pesë vjeçare janë për mua përtej çdo ëndrre.”
Kjo nuk është thjesht një ankesë për paratë. Ajo shpreh shkatërrimin e një ekonomie të tërë morale. Premtimi i vjetër thoshte se përpjekja do të shpërblehej, se jeta e të rriturve do të bëhej më e qëndrueshme me kalimin e kohës dhe se e ardhmja do të ishte diçka që mund të planifikohej arsyeshëm. Për shumë të rinj, ai premtim tani duket si një relike historike.
Megjithatë, kjo humbje e besimit nuk do të thotë se të rinjtë kanë ndaluar së vepruari. Përkundrazi, politika e tyre shpesh shfaqet në vende që brezat më të vjetër nuk i njohin si politike.
Anëtarët politikisht aktivë të Gen Z bojkotojnë markat. Ata braktisin punët. Ata ndërtojnë rrjete të ndihmës së ndërsjelltë. Ata amplifikojnë hashtag-et. Ata ekspozojnë punëdhënësit. Ata u bashkohen protestave të rrugës pa u bashkuar me partitë. Ata përdorin ironinë si armë. Ata e kthejnë konsumin në gjykim dhe dukshmërinë digjitale në presion.
Premtimi i vjetër thoshte se përpjekja do të shpërblehej, se jeta e të rriturve do të bëhej më e qëndrueshme me kalimin e kohës dhe se e ardhmja do të ishte diçka që mund të planifikohej arsyeshëm.
Disa nga këto komercializohen lehtësisht. Disa janë sipërfaqësore. Disa zhduken po aq shpejt sa shfaqen. Por fakti që kjo është kontradiktore nuk do të thotë se është pa kuptim.
Standing-u sheh në këtë proces mundësinë që prekariati – në të cilin Gen Z përbën një pjesë disproporcionale – po fillon ngadalë ta njohë veten si një klasë.
“Ne shohim se prekariati po bëhet ngadalë ‘një klasë për vete’ në mbarë botën,” thotë ai. “Me fjalë të tjera, të qenit në prekariat nuk shihet më si një shenjë turpi apo dështimi, por po njihet gjithmonë e më shumë si rezultat i kapitalizmit të sotëm global.”
Kjo njohje është politikisht shpërthyese. Sapo pasiguria të mos përjetohet më si një dështim privat, ajo mund të nxisë veprimin kolektiv.
Një imagjinatë e re politike
Gjenerata Z është më shumë se një kohortë demografike. Ajo është gjithashtu një rezultat: i dekadave të ristrukturimit neoliberal, uljes së mbrojtjes së punës, rritjes së borxhit, strehimit të papërballueshëm, dobësimit të shteteve të mirëqenies, shfrytëzimit digjital dhe sistemeve politike që gjithmonë e më shumë dështojnë që të përfaqësojnë realitetin shoqëror.
Zemërimi i saj është kontradiktor, i copëzuar dhe shpesh i përthithur nga vetë tregu që ajo refuzon. Ai mund të bëhet protestë, por mund të bëhet edhe përmbajtje. Të rinjtë që duan të refuzojnë sistemin përsëri shpesh janë të integruar në ekonominë e platformave.
Por kjo nuk e bën Gjeneratën Z apolitike. Ajo tregon se shprehja politike po shfaqet në forma që institucionet më të vjetra e kanë të vështirë t’i lexojnë.
Ky brez nuk është jashtë politikës. Por ai gjithmonë e më shumë e ndien veten jashtë institucioneve të vjetra të politikës. Politika e tij nuk fillon domosdoshmërisht me parti, programe apo tradita ideologjike. Ajo fillon me pasigurinë, poshtërimin, të ardhmen e bllokuar dhe ndjenjën se rregullat janë të trukuara – ose që nuk funksionojnë më fare.
Gjuha e vjetër e politikës pyet se a janë këtëa të rinj të majtë, liberalë, konservatorë, populistë, radikalë apo apatikë. Por pyetja më e thellë mund të jetë ndryshe: Çfarë ndodh kur një brez nuk beson më se sistemi mund t’i ofrojë një të ardhme?
Kriza e kapitalizmit sot nuk është vetëm se ai prodhon barazi. Është se premtimi i tij qendror ka humbur besueshmërinë. Historia e vjetër – puno fort dhe do t’ia dalësh – nuk e bind më brezin që pritet të trashëgojë botën.
Nëse zemërimi dhe zhgënjimi i Gen Z do të prodhojnë dorëzim, reaksion apo solidaritet, kjo mbetet për t’u parë. Ajo që është e qartë është se gjithmonë e më shumë të rinj nuk e shohin më pasigurinë si një dështim privat, por si një gjendje të përbashkët. Njohja e asaj që duket si një fatkeqësi private, si një gjendje e përbashkët publike është vendi ku fillon politika. Është ajo që e shtyn veprimin kolektiv dhe kërkesat për ndryshime strukturore.
Përktheu: Arlinda Guma
Marrë nga: Jacobin
NË KOKËN TIME ENDE BIE NJË ÇANGË-Arben Velo
Në kokën time
ende bie një çangë,
veshur me funde mjegullash.
Më zgjon kohën tjetër.
Urgjencë për të gjallët,
këngë për të vdekurit.
Më kujtohet babai.
Vinte nga puna,
veshur me të nesërmet
e stripsura nga djersa.
Këpucët e grisura,
nga këmbët,
ia hiqte ngadalë heshtja.
Ding!
Në rrugën e vetme
digjeshin tinguj.
Era
shpërndante hirin e jehonës.
Dong!
Vishte babai heshtjet si këpucë,
gjalmë i lidhte psherëtimat e nënës.
Ai dhe gjithë të tjerët
rendnin drejt fushave.
Isha i vogël sa ëndrrat e mia.
Ding! Dong!
Rrihte zemra
sa herë babai
largohej nga shtëpia.
Netët, si Karonti,
hënën nga qiejt,
monedhë,
ia vinin fshatit mbi sy.
Ding-Dong
rrihte çanga,
kallur e gjallë në ndryshk.
Hija e mënave
u ngecte njerëzve në fyt.
Çanga
endet rrugëve,
plakë me çitjane.
Ding-Dong,
si nuska kripe,
hedh tinguj
mbi rrëfimet e mbrëmjeve.
Gjurmë këmbësh në zemrën tënde-Gary Lenhart
Dikush do të hyjë në jetën tënde,
Do të të lërë një gjurmë këmbësh në zemër,
Do të ta kthejë atë në një korridor të rrrëmujshëm
Mbushur me çizme me baltë të tharë, doreza fëmijësh,
shalle që të kruajnë
– Ku ti ndalesh për t’u shpështjellë,
Apo për t’u bërë gati për dalje të vrazhda
Përmes stuhive që ulërijnë, apo
Mbi ndenjëse automobilash të ngrirë,
Arratisje drejt natyrës së egër, ku prekja është e mpakur, hundët vesojnë,
Dhe frymëmarrja të shpon si thikë,
Aq sa kur të takosh dikë
Që po largohet nga jeta jote
T’ia tundësh dorezat e ngrira, të ngurta
E të presësh me padurim një mbrëmje pranvere
Kur ta palosësh dimrin e ta largosh
Deri në takimin tënd të radhës
Me një të ftohtë aq mpirës… sa ta mbushësh përsëri
Paradhhomën e zemrës
Me shtresa rrëmuje fshati.
Përktheu: Arlinda Guma
A e keni dëgjuar ndonjëherë shprehjen “ne përdorim vetëm 10% të trurit tonë”? Në realitet, nuk ka asnjë mënyrë për të matur përqindjen e ndërgjegjes – pjesërisht sepse truri nuk ka një vijë bazë statike.
Sidoqoftë, sot ekziston një konsensus i përgjithshëm mes neuroshkencëtarëve se shumica e proceseve të trurit janë të pandërgjegjshme. Kjo nuk do të thotë se ju nuk po e përdorni pjesën më të madhe të trurit – por se po ndodhin shumë më tepër gjëra nga sa jeni të vetëdijshëm.
Neuroshkenca njohëse moderne na ka rikthyer sërish te pikëpamja psihoanalitike e Sigmund Freud-it mbi mendjen e pandërgjegjshme. Kjo vjen pjesërisht sepse teoritë që dikur mendoheshin të pamundura për t’u testuar, po fitojnë terren shkencor.
Freud-i, në vitin 1895, tregoi se mendja e pandërgjegjshme fsheh dëshira seksuale dhe agresive, në librin e tij me kolegun Josef Breuer Studime mbi Histerinë. Ata shkruan se simptomat e shëndetit mendor, si ankthi, fobitë dhe kompulsionet, burojnë nga mendime të pandërgjegjshme të pazgjidhura.
Modeli i Freud-it (e ndërgjegjshme, para-ndërgjegjshme, e pandërgjegjshme) përputhet me kuptimin tonë të sotëm për kujtesën. Eric Kandel, fitues i çmimit Nobel, neuroshkencëtar dhe psihoanalist, thotë se ne kemi procese të kujtesës deklarative dhe jo-deklarative. Rikthimi i kujtesës deklarative është i ndërgjegjshëm, si për shembull kur përpiqeni të kujtoni sekuencën e numrave në kartën tuaj të kreditit. Kujtesa jo-deklarative përfshin rikthim automatik dhe të pandërgjegjshëm.
Gjithashtu, modeli strukturor i mendjes sipas Freud-it përputhet mjaft mirë me kuptimin tonë për njohjen (kognicionin). Freud-i propozoi se Id-i përbën pjesën primitive të psikës dhe se Superegoja (Mbi-un-i) përfaqëson ndërgjegjen tonë morale. Së fundi, Egoja juaj ndërmjetëson mes Id-it dhe Superegos. Ideja e tij për Id-in mund të jetë e barasvlershme me proceset neurale të pandërgjegjshme – megjithëse ka argumente bindëse se përpunimi i kënaqësisë në Id është gjithashtu i ndërgjegjshëm. Egoja mund të përfaqësohet gjithashtu nga metanjohja (vetëdija për proceset tuaja të mendimit), e cila lidhet me korteksin prefrontal të trurit, pikërisht prapa ballit tuaj.
Superegoja mund të pasqyrohet në sistemin limbik të trurit, i cili rregullon emocionet dhe sjelljen tuaj, si dhe ju tregon nëse diçka e ndieni mirë apo jo.
Sidoqoftë, biheviorizmi u bë dominues në vitet 1920, me psikologë si J.B. Watson, i cili në “manifestin e tij biheviorist” mbrojti pikëpamjen se vetëm sjellja e matshme duhet të merret parasysh në shkencë.
Truri i pandërgjegjshëm rikthehet
Nga vitet 1980 e tutje u bë më e qartë se marrja e vendimeve dhe sjellja e njerëzve mund të ndikoheshin pa vetëdijen e tyre.
Më vonë, përmes eksperimenteve të neuroshkencës dhe skanerëve të trurit, siç tregova unë dhe ekipi im në dy meta-analiza, u bë e qartë sesi kujtesa e pandërgjegjshme ashtu edhe ajo e ndërgjegjshme luajnë një rol në proceset e trurit. Për shembull, neuroshkencëtarët mund t’u tregojnë pjesëmarrësve në studim shkrepje të fshehura “subliminale” të fytyrave të lumtura ose të tmerruara, dhe personi nuk do të ketë asnjë kujtim të ndërgjegjshëm të fytyrave. Por amigdala e tyre (rajoni i zgjimit dhe emocioneve në tru) do të shfaqë aktivizim të rritur, çka mund të ndikojë në marrjen e vendimeve të njerëzve.
Psikologu Daniel Kahneman, në librin e tij të vitit 2011 Të menduarit, e shpejtë dhe të ngadaltë, u mbështet mbi disa nga idetë e Freud-it për proceset parësore dhe dytësore. Ai propozoi se ne kemi dy mënyra të menduari, ku Sistemi 1 është një proces i shpejtë, impulsiv dhe kryesisht i pandërgjegjshëm, ndërsa Sistemi 2 është një proces i ngadaltë që kërkon përpjekje. Procesi dytësor rezervohet për rastet kur ju duhet t’i kushtoni vëmendje diçkaje të re, të rrezikshme ose të pasigurt.
Ka aq shumë gjëra që ndodhin nën sipërfaqen e ndërgjegjes suaj.
Çfarë mund na tregojë neuroshkenca për mendjen e pandërgjegjshme
Funksionet thelbësore, si rrahjet e zemrës, temperatura e trupit, rregullimi i urisë dhe etjes, janë me rrënjë të pandërgjegjshme. Po ashtu, strategjitë e përballimit për të pakësuar ndjenjat e dhimbshme, të mësuara në fëmijërinë e hershme, nuk janë domosdoshmërisht të ndërgjegjshme. Amnezia foshnjore ndodh deri në moshën tre vjeç, por këto përvoja mbeten në trurin tonë të pandërgjegjshëm për gjithë jetën. Megjithatë, disa aspekte të proceseve të pandërgjegjshme mund të mbarten në vetëdije të ndërgjegjshme përmes terapisë me bisedë.
Teori të tjera rreth mënyrës sesi ndërveprojnë zonat e ndërgjegjshme dhe të pandërgjegjshme të trurit vijnë nga dy ide prominente: Teoria e Hapësirës Globale të Punës (GWT) dhe Teoria e Informacionit të Integruar (IIT).
GWT propozon se mendja është si një skenë teatri, ku agjentët e pandërgjegjshëm janë të zënë prapa skenës për t’u siguruar që “drita e ndërgjegjshme” në skenë të jetë në vendin e duhur.
IIT sugjeron se ka shkallëzime të ndërgjegjes. Shkalla dhe ndërlikueshmëria e integrimit midis rajoneve të trurit përcakton se “sa” ndërgjegje (“phi”) ka një organizëm. Kështu, për shembull, një njeri me një rrjet të ndërlikuar rajonesh të trurit ka më shumë “phi” se, ta zëmë, një krijesë deti me shumë më pak lidhje. Sidoqoftë, problemi me këtë teori është sesi të vërtetohet “sasia” e ndërgjegjes që kanë lloje të ndryshme.
Themeluesi i neuropsihoanalizës Mark Solms – së bashku me neuroshkencëtarin dhe psihoanalistin Karl Friston – në vitin 2010 udhëhoqën një teori të re që integron idenë se aktiviteti i pandërgjegjshëm është forca kryesore që ndikon në marrjen e vendimeve tona të ndërgjegjshme. Sipas pikëpamjes sime, është modeli më i mirë që kemi aktualisht.
Kjo teori – e quajtur Parimi i Energjisë së Lirë (FEP) – sugjeron se roli kryesor i trurit është të parashikojë se çfarë do t’ju mbajë gjallë dhe të ndiheni mirë, brenda kufijve të parashikueshëm në të cilët kemi evoluar për të mbijetuar. Shumicën e kohës ne e bëjmë këtë në mënyrë të pandërgjegjshme, me një model të brendshëm të botës, si dhe me faqe të tëra kujtimesh nga rregullorja jonë evolucionare.
Por kur ndodh diçka e pasigurt ose e papritur, kjo është si një energji e lirë në tru që nuk është e lidhur me një parashikim. Kjo bën që truri ynë të bëhet ultra-i ndërgjegjshëm për një periudhë të shkurtër kohe për të krijuar një parashikim të ri që lidh mendimet tona, çka i kushton trurit shumë energji. Siç deklaroi Kahneman, ne ndonjëherë kemi nevojë që truri ynë i ndërgjegjshëm të na ndihmojë të marrim vendime më të vështira, kur ka shumë të panjohura.
Së fundmi, kërkimet mbi ndërgjegjen kanë filluar të largohen tërësisht nga njerëzit. Solms-i ka argumentuar se është e mundur t’i jepet ndërgjegje Inteligjencës Artificiale (IA). Nëse del se ai ka të drejtë, atëherë sipas vetë punës së tij, proceset e pandërgjegjshme të entiteteve të IA-së do të trajtësohen nga ndërveprimet e tyre me ne.
Përktheu: Arlinda Guma
Marrë nga: The Conversation
Shi-Roberto Bolaño
Po bie shi, e ti thua: “duket sikur retë po qajnë.” Pastaj mbulon gojën dhe nxiton hapin.
Sikur ato re të shkreta po qajnë?
S’ka mundësi, e pamundur. E megjithatë, nga vjen ai tërbim,
ai dëshpërim që do të na çojë të gjithëve në ferr?
Natyra i mbështjell disa nga udhët e saj me Misterin, gjysmëvëllain e saj.
Ndaj kjo mbrëmje,
që ty të duket si mbrëmja e fundit të botës,
do të duket më shpejt nga sa mendon thjesht një mbrëmje e zymtë,
një mbrëmje vetmie e humbur në kujtesën tënde: pasqyrë e Natyrës.
Apo ndoshta do ta harrosh.
As shiu, as të qarat, as hapat e tu që jehojnë në shtegun e kripur të shkëmbit nuk kanë rëndësi tani;
Tani mund të qash, e ta lësh shëmbëlltyrën tënde të tretet
mbi xhamat e atyre makinave të parkuara gjatë Shëtitores.
E megjithatë, ti nuk humbet dot.
Përktheu: Arlinda Guma
Arlinda Guma
Ai dëgjoi telefonin të vibronte në xhepin e xhaketës. E mori në duar dhe pa emrin e saj në ekran. Nuk u përgjigj. Ndali hapat dhe vështroi përreth. Toska M’Buzatin e kishte njohur në atë vend.
Iu kujtua ajo, vite më parë, përpara fasadës së murrme të atij pallati të vjetër, ku një artist rruge kishte vizatuar Marksin me pamjen e një bulldogu dhe me një nga ato gojëzat që u vihen në turi për të mos kafshuar. Marksin me pamje qeni e tërhiqte për zinxhiri shkrimtari Mario Vargas Llosa me një shprehje vetëkënaqësie në fytyrë.
Ajo kishte qëndruar disa minuta përpara murales, pastaj kishte nxjerrë nga çanta një kanaçe me bojë spërkatëse dhe kishte bërë një njollë të madhe, të kuqe, në fytyrën e Llosës.
Kur ishte kthyer të ikte ishte gjendur ballë për ballë me Usianin.
– Kjo po që është interesante! Mario Vargas Llosa në versionin Mark Rothko, – i kishte thënë ai duke i kapur shpejt dorën që mbante bojë spërkatësen, sikur të kishte kapur një kriminel të rrezikshëm.
Ajo kishte çliruar dorën me inat dhe kishte hedhur kanaçen në çantë.
Të dy ishin kthyer edhe një herë nga Marksi dhe nga ajo çfarë kishte mbetur nga Llosa. E kishin parë në heshtje për disa minuta, pastaj Usiani kishte folur sërish:
– Ç’ju ka bërë Llosa, që e urreni kaq shumë?
Ajo i kishte thënë me zë të prerë:
– Ato esetë e tij për kapitalizmin, aq sublimuese, janë armë të shkatërrimit në masë!
– Po Mark Rothko? Edhe ai e “sublimon” kapitalizmin?
– Hëm… ai, – kishte vazhduar ajo sertë, – CIA përfshiu çfarë i kapi dora në programin e saj për promovimin e ekspresionizmit abstrakt… Një fushë me ngjyra, që nuk thotë asgjë, mbetet gjithmonë mjeti i duhur për t’i shpërqendruar njerëzit prej çështjeve thelbësore të pabarazisë; klasore, gjinore, e të gjitha të tjerave. Në teori, artistët janë ata që “krijojnë tendenca”, por në praktikë, ato i krijon CIA! Kishte heshtur për disa çaste pastaj kishte shtuar: – Mendoni se nëpunësit e CIA-s kishin shije aq të holla në pikturë? Mendoni se atyre u interesonte vërtet cilësia e artit që promovonin, përpara qëllimeve të tyre politike, krejtësisht joartistike?
Usiani kishte heshtur. I ishte afruar “veprës” edhe më, duke thënë:
– Pa shih, i paskan vënë një fre në gojë Marksit… Thua ngaqë kafshon?
Ajo ishte kthyer nga ai dhe e kishte zhbiruar me sytë xixëllitës.
– Ah, e kuptova, – ishte tërhequr ai menjëherë, – ndalohen rreptësisht shakatë me Marksin…
Ajo nuk i kishte kthyer përgjigje.
– Si mendoni, – kishte vazhduar pastaj Usiani, – është i djathtë apo i majtë artisti që e ka realizuar këtë? Unë them se duhet të jetë patjetër i djathtë. Këtë të fundit e kishte thënë disi me drojë, se mos ajo kthehej sërish ta shihte me sytë xixëllitës, sikur të kishte bërë gafën e shekullit.
– Patjetër i djathtë? Ç’po thoni? Vetëm një mendjeshkurtër do ta thoshte këtë, – ia kishte kthyer ajo, ende me sytë nga “vepra”.
Ai kishte heshtur prapë. Ajo dhe xixëllimat e saj e shpartallonin sa herë që hapte gojën.
– Unë mendoj se artisti është një tip ekzibicionist, pa asnjë bindje politike apo prirje ndaj ndonjë ideologjie të caktuar, – kishte thënë ajo. – Ka dashur thjesht të provokojë. Të turbullojë mendje. Në ditët e sotme është shumë komode të mos mbash qëndrime. Dhe artistët, si narcizë të mëdhenj, shpesh e vënë famën dhe sensacionin përpara mesazhit që duhet t’i përcjellin shoqërisë.
Ajo kishte hedhur çantën në sup. Mezi priste që të ndahej nga ai.
Ai e kishte kapur sërish nga dora dhe e kishte pyetur për emrin, duke u përpjekur të bënte një ton zëri të rreptë, si ai që bën një polic kur kap në gabim një qytetar që është konfuz për të drejtat e tij.
Ajo nuk ia kishte thënë emrin. Kishte nxituar hapat.
Ndërsa ai kishte mbetur atje, duke ripërtypur në mendje përgjigjet e saj fshikulluese.
Kishte qenë aq e fuqishme, aq tunduese, aq nxitëse ajo bisedë e shkurtër me të, saqë ai as nuk e kishte vënë re që edhe pamja e saj nuk kishte të sharë; përpara një personaliteti aq ngacmues ajo ishte sfumuar e gjithë.
Në ditët në vazhdim këmbët e kishin çuar sërish përpara fasadës së murrme të pallatit të vjetër, me shpresën se do ta haste përsëri, por nuk e kishte parë më. Fasada kishte mbetur e njëjtë, me njollën e kuqe në fytyrën e Llosës, ndërsa mu mbi këpucët e tij ishin shtuar dhe dy mbishkrime: Jay Z forever dhe “U largove moj, më shkatërrove”.
Marksi kishte mbetur i paprekur. Ashtu i panjollë dukej sikur vërtiste nëpër buzë një lloj qesëndie të lehtë për çfarë i kishte ndodhur Llosës.
Por një ditë, pikërisht atëherë kur i kishte humbur të gjitha shpresat, Usiani kishte gjetur atje një djalë të ri. Djaloshi nxirrte paketën e cigareve nga xhepi, merrte një cigare, e ndizte, e thithte një herë, pastaj e hidhte përtokë duke sharë nëpër dhëmbë. E fuste paketën në xhep, pastaj fillonte sërish. Nxirrte paketën, ndizte cigaren, e thithte një herë, pastaj e hidhte përtokë duke sharë.
Usiani i ishte afruar dhe i kishte ofruar një cigare nga të tijat.
Djaloshi e kishte marrë, e kishte thithur një herë, pastaj e kishte hedhur përtokë edhe atë, duke sharë.
– Çfarë ka ndodhur? – e kishte pyetur Usiani, duke ruajtur në fytyrë një shprehje neutrale prej të painteresuari.
– Nuk e sheh? – i ishte përgjigjur tjetri duke treguar nga fytyra me njollë e Llosës. – M’u desh një kohë e gjatë për ta realizuar këtë punë dhe, ja rezultati! Po unë e di kush ma ka bërë këtë!
– Kush? – kishte pyetur menjëherë Usiani duke i zgjatur një cigare tjetër.
– Janë ato… ato… Ato sorrat, – i kishte thënë djaloshi, pastaj ishte ulur në gjunjë me një shprehje të dëshpëruar në fytyrë.
Usiani ia kishte lënë të gjithë paketën, me shpresën se ai do t’i tregonte më shumë për “sorrat”, por ajo ishte rrëzuar përtokë, ndërsa djaloshi kishte vazhduar të shpaloste të gjithë erudicionin e tij gjuhësor në fushën e fjalive dëshirore drejtuar “shpendëve”, të tilla si: “Iu daltë mjekra një pashë”, etj.
Ashtu i ulur në gjunjë, Usianit i ishte dukur sikur djaloshi po e qante me ligje Mario Vargas Llosën.
Ai kishte dashur të vazhdonte më tej me pyetjet por tjetri nuk i ishte përgjigjur më.
Kishin kaluar ditë, javë, muaj, por nuk ishte dorëzuar.
Një ditë Usiani kishte shkuar në librari dhe kishte blerë Kapitalin, nën vështrimin gjithë kureshti të librares.
Kishte filluar ta lexonte, edhe pse “Kapitali” i ndillte gjumë.
Dhe, më në fund durimi i tij ishte shpërblyer; e kishte parë “bojëspërkatësen” në një kronikë televizive, gjatë një proteste, teksa kundërshtonte një polic. Siç mësoi më vonë, ajo dhe disa protestues të tjerë ishin ndaluar nga policia dhe aty i takonte Usianit të tregonte veten, duke demonstruar të gjithë zotësinë e tij në profesionin e avokatisë që ushtronte prej vitesh. Ishte bërë avokati i saj, megjithë kundërshtimet e shumta, të llojit “unë di të mbrohem vetë…”
5 Qershor, 2021 – 28 Maj, 2025
Botuar më 22 Gusht, 2025
