Admin, Author at Defekt-Teknik

Bylbyli im-Rose Ausländer

Published on March 7, 2019 in Letërsi/Në kujtim të Hans-Joachim Lanksch/Përkthim/Tharm by Admin

Bylbyli im-Rose Ausländer

Nëna ime, dikur, ishte sorkadhe

Sytë ngjyrëmjaltë

dhe hijeshia

i janë mbetur qysh nga sorkadhesia

Këtu ajo ishte

gjysmë engjëll gjysmë njeri –

mesi ishte nënë

Kur e pyeta se ç‘kishte dashur të bëhej

më tha: Bylbyl

Ajo, tash, është bylbyl

natë me natë ia ndëgjoj zërin

E këndon Zionin e të parëve

e këndon Austrinë e lashtë

i këndon malet e ahovishtet

e Bukovinës

ninulla

m’i këndon natë me natë

bylbyli im

në kopshtin e ëndrrës sime të pagjumë

Përktheu: Hans-Joachim Lanksch

Kur “Nderet e Kombit”grinden-Granit Zela

Published on March 6, 2019 in Letërsi by Admin

Granit Zela

Në Akademinë e Shkencave të Shqipërisë ndodhi një skandal që nuk ishte parë e as dëgjuar ndonjëherë; Akademiku Tehift Bullari pati një përplasje fizike me Akademik Culluf Mahmutin, përplasje që ndodhi gjatë Konferencës Shkencore me temë “Gjuha shqipe, mëmë e gjithë gjuhëve të njerëzimit”. Akademikët pjesëmarrës në konferencë, dëshmitarë okularë, ishin të ndarë në lidhje me ecurinë e ngjarjeve para, gjatë dhe pas dyluftimit fizik të dy akademikëve.

Çfarë kishte ndodhur para rrahjes?

Sikundër pritej, pas këndimit të Himnit të Flamurit, tekstin e të cilit një pjesë e akademikëve e kishin harruar për shkak të sëmundjes së moshës siç është amnezia, kumtesën e parë e lexoi për dy orë e pesëdhjetë minuta Akademik Kasëm Kakërdhia. Ai bëri thirrje për krijimin e Frontit Çlirimtar të Gjuhës shqipe nga dyndja pushtuese e huazimeve si turqishtja, greqishtja, italishtja, anglishtja, frëngjishtja. Akademik Kakërdhia mendonte se brenda këtij fronti të përgjithshëm duhej ngritur Shtabi i Përgjithshëm i Frontit Çlirimtar nga Sllavishtja, prej nga vinte sipas tij rreziku më i madh. Të gjitha këta shtete, sidomos shtetet fqinj, pasi të fusnin fjalët e tyre në gjuhën shqipe, do të kërkonin aneksimin e gjuhës tonë, duke nxjerrë si pretekst numrin e madh të fjalëve të gjuhës së tyre, arriti në zbulimin e tij shkencor akademik Kakërdhia.

Ai pati përkrahjen e kolegut të tij Akademik Lik Bilja, i cili në kumtesën e tij në konferencë tha se ai vit duhej shpallur me vendim qeverie Viti i Gjetjes së Gjegjëseve në Gjuhën Shqipe të Huazimeve (VGJGJGJSH), të cilat po e ndotnin trupin e pastër të gjuhës së ëmbël shqipe, duke e kthyer nga gjuhë qumështore në një dhallë të thartuar që s’kishe dëshirë ta vije në buzë. Këtë që tha, ai e mbështeti me argumentime për katër orë e dyzet minuta, kohë gjatë të cilës akademikët e tjerë nuk lëvizën nga vendi pasi gjithçka që kolegu Bilja thoshte ishte me interes për studimet që do të kryheshin në dekadat që do të vinin.

Akademik Tofik Kukureci në kumtesën e vet pesëorëshe deklaroi se gjendja ishte më dramatike nga sa mendohej.

– Shokë!-bërtiti ai.

– Mos kujtoni se gjuhët e tjera flenë….

– Ata kanë nxjerrë terma që nuk është aq e lehtë t’ua gjesh gjegjësen në shqip. Kanë sajuar fjalë të tilla si:“hardware” dhe “software”, që ku-ku o nëne, si t’i shqipërosh mor aman!

– Jemi të detyruar ta pranojmë sikletin përballë termave: internet, intranet, modem, monitor, portal, printer, server, spam, telnet, terminal…. E pra, kemi një gjuhë perëndie, siç na kanë mësuar Rilindasit, por këto terma janë djalli vetë! – klithi ai përvajshëm.

Akademike Klara Klarineta kishte bërë be në kokë të çupës se kolegu Kukureci kishte qarë në konferencë.

– E kisha afër, – do të thoshte më vonë ajo, – dhe – për kokë të çupës, se për kokë të çupës unë nuk bëj be kollaj se atë kam, ai e nxirrte lotin kokërr.

– M’u desh të shkoj e ta ngushëlloj, ti gjendesha pranë në atë ditë të zezë për gjuhën tonë, dhe ai pasi mbështeti kokën në gjoksin tim të bollshëm, mbyturazi thoshte se nuk e kishte hallin vetëm tek ato terma që kishin hyrë si djalli në tempull, por ishin edhe fjalë si “imeil” dhe shumë fjalë të tjera, që sa herë i dëgjonte i dukej sikur do t’i binte infarkt. M’u desh ta marr në shtëpi që ta ngushëlloj të shkretin, psherëtinte e merakosur Akademike Klara Klarineta, beqare e stazhinouar me shumë histori elegante dashuriçkash me anëtarët e Akademisë së nderuar.

– A e shikoni more zotërinj! – e nisën kumtesën e tyre shtatë-orëshe Akademik Qamid Lafshpreri, dhe akademiket e nderuara Bedriana Lëpirsja, Xhire Pata dhe Kalldume Trumisri, bashkëautore të kumtesës nëntë-orëshe e cila për arsye kohe nuk u lexua e gjitha.

Ky grup autorësh jo vetëm që mbështeste fuqimishëm standardin e gjuhës shqipe, por i bënte thirrje popullit të ngrihej dhe ta mbronte edhe me jetë atë. Propozimit të Akademik Kasem Kakërdhia për ngritjen e Frontit Çlirimtar të Gjuhës Shqipe dhe Shtabit të Përgjithshëm të Frontit Çlirimtar nga Sllavishtja, si dhe propozimit të Akademik Lik Bilja për shpalljen e VGJGJGJSH-së, ata i bashkëngjitën edhe propozimin për ngritjen e Ministrisë së Mbrotjes së Standartit të Gjuhës Shqipe, propozim të cilin e kishin nënshkruar deri në kohën që ata mbajtën kumtesën afro pesë mijë akademikë anembanë globit, kudo ku kishte shqiptarë a bir shqiptari me emër të huaj, por me gjak shqiptari ama dhe ata shprehën besimin se do të gjenin mbështetje nga qeveria.

Ky propozim mori duartrokitjet e të gjithë të pranishmëve, duartrokitje që vazhduan për gati një orë, por që u ndërprenë nga ndërhyrja e Akademik Culluf Mahmuti, i cili doli në tribunë dhe kërkoi fjalën për të lexuar diskursin e tij, për të shprehur mendime të ndryshme nga ato të kolegëve dhe për të rrahur mendimet me ta. Mirëpo nuk e lanë mbështetësit e standardit.

– A e shikoni se çfarë gjëme po na ndodh, ndërkohë që ka nga ata akademikë që vazhdojnë me kauzën përçarëse të dialekteve dhe shqyerjen e gjuhës sonë përballë vërshimit të fjalëve të huaja. Kumtuesit Lëpirsja, Pata dhe Trumisri, thanë njëzëri se kauza e tyre ishte kundërkombëtare dhe mbështetej nga agjentura serbe-greke-anglo-amerikane dhe ato nëpër botë të interesuara që të mos ketë gjuhë shqipe mbi këtë dhé.

Në fund, kumtesën e shoqëruan me recitime patriotike për gjuhën shqipe, shoqëruar nga ansambli i këngëve dhe valleve të Akademisë së Shkencave. Ndërsa Akademik Culluf Mahmuti shkumëzonte nga inati që nuk ia kishin dhënë fjalën për të mbrojtur tezën e tij se fjalët e huaja nuk ishin fjalë armike sikur donin t’i paraqisnin kolegët e tjerë, por prurje të natyrshme në një gjuhë ku nuk bënte përjashtim as gjuha shqipe.

Ishte Akademike Muzafete Bëlldumja ajo që hoqi vallen pa u lodhur dhe në fund të saj mbajti edhe kumtesën e saj:“Gjuha shqipe, çelësi i shpjegimit të gjuhëve të botës.” Ndërsa Akademike Bëlldumja parashtronte argumentet se me anë të gjuhës shqipe shpjegoheshin jo vetëm të gjitha gjuhët e botës, por edhe gjuhë të vdekura, gjithë ato gjuhë që edhe pse nuk kishin lënë pas as nam e as nishan, ato mund të shpjegoheshin mirë e bukur, dlirë e ëmbël nga gjuha jonë.

Më tej ajo lexoi një listë të gjatë të njerëzve të shquar në historinë e botës që kishin origjinë shqiptare ndër të cilët Napoleon Bonoparti, Gjergj Kastriot Uashingtoni, Robert De Niro, Stan Dragoti, Zhan Kold Van Damme, Arnold Zhvarceneger, Sofia Loren dhe nuk diskutohet edhe Ana Oxa. Një pjesë e madhe e yjeve të Hollivudit janë me origjinë shqiptare, por nuk janë të vetëdijshëm dhe nuk kanë informacionin e duhur për këtë, tha ajo. Është në nderin e kësaj Akademie që ky informacion të gjendet, të shyrtohet dhe të vihet në dispozicion edhe të familjeve përkatëse.

Por të dashur kolegë, mbylli fjalimin e saj disa-orësh Akademike Bëlldumja, më lejoni të përmend këtu një shqiptar që si i thonë fjalës “ha bukë veç”, shpikësin e ilaçit të mrekullueshëm të viagrës. Kishte babën shqiptar, dhe dihet vetëm një bir shqiptari mund t’i përqendronte hulumtimet e veta shkencore në fushën e fuqisë mashkullore. Vetëm një bir shqiptari si ai mund t’ia bënte këtë dhuratë njerëzimit. Këto fjalë entuziaste të Akademikes shkaktuan shpërthimin e një furie duartrokitjesh një-orëshe dhe kohë më pas kur zhurma për skandalin do të ishte fashitur, një nga të pranishmit do të komentonte se ajo duartrokitje kishte qenë shumë e gjatë, ishte si të thuash duartrokitja e shekullit në atë Akademi dhe ngjante se nuk do të mbaronte kurrë nëse nuk do të kishim ndërhyrjen e organeve të rendit.

Pas këtyre diskutimeve, erdhëm si të thuash në kulmin e punimeve të Konferencës, kur në ring, më falni në tribunë, do të dilnin njëri-pas tjetrit Akademik Tehift Bullari dhe kolegu i tij jo edhe aq i dashur për të Akademik Culluf Mahmuti.

Akademik Bullari, në kumtesën e tij, ndërsa fliste dhe jepte argumente që gjuha jonë e dashur shqipe është çelësi i të gjithave gjuhëve në botë, e thoshte këtë duke parë gjithë nënçmim nga kolegu i tij, thua se donte ta acaronte me çdo kusht.

Akademiku solli disa shembuj nga gjuhësia, duke argumentuar për shembull prejardhjen e fjalës “pastërma.” – Fjala e shqipes shenjon mish të kripur e të tharë, i cili mund të përdoret për një kohë të gjatë në kushte natyrale pa u prishur, – theksoi ai gjithë krenari. – Fjala përdoret në të gjitha gjuhët ballkanike dhe të gjithë etimologët zyrtarë kanë pranuar pa motivim se fjala është huazim prej turqishtes [pastirma]. Porse hesapet nuk mund të bëhen pa hanxhiun! Gjuha shqipe jep qartë etimologjinë e fjalës duke qenë në harmoni me kuptimin që emërton fjala. Përsa pastërmaja është mish që [ther]ret për t’u mbajt {[ma]jt} për me u ngrënë më [pas], mjafton të bashkojmë fjalët në kllapat katrore dhe kemi: [ther]+[pas]+[ma] = [pas]+[ter]+[ma] = PAS’TER’MA. [Kalimi ther: ter (th:t) është si te Theodhor: Teodor dhe kalimi mba: ma është refleks i gegnishtes, e cila grupin e dy buzoreve [mb] e redukton në një [m] si edhe te mirmbrama => mirmrama]. Fjala PAS këtu ka kuptimet: më pas, më vonë, për në kohën që nuk ka ardhur, për kohën që S’kemi PArë = S’PA = PA’S = PAS. Që pastërmaja është mish që THER e PAS M(b)A = pas-ther-ma = pastërma, kjo nuk do shumë mend!

Fjala jep edhe një pozim të dytë duke treguar se mishi për pastërmanë është i tharë, ndaj PASTERMA pozon edhe PAS THAR MA = PAS THARjes e MbA = PAS THAR MA = PAS-TER-MA => PASTËRMA.

Shqipja për foljen thaj, buçiti Akademik Bullari, ka dhe formën TER: “po TER rrobat në ballkon”. A nuk e varin ende sot në fshatra pastërmanë (rripat e mishit) në tela apo shufra druri (njësoj si nderen rrobat për t’u tharë) në tavan për t’u TERur e tharë? Meqë fjala Pastërma mund të ketë në përbërje ose foljen [therr] ose atë [thar, ter] dhe meqë të dyja janë fjalë autentike të shqipes, nuk po i motivojmë këtu dhe etimologjinë e tyre do e shfaqim kur të arrijmë përkatësisht te këto dy fjalë.

Pra, mund të deklarojmë bindshëm tha Akademik Bullari se se fjala PASTËRMA është autentike shqipe dhe këtë e provon motivimi etimologjik që sollëm, prandaj ajo i rikthehet fondit leksikor të gjuhës shqipe për të mos u shkulur më prej aty, deri sa dikush tjetër të sjellë një etimologji të motivuar më bindshëm se sa kjo që jep shqipja.

Ndërsa kolegu i tij kundërshtar Akademik Mahmuti nënqeshte gjatë gjithë kohës që ai bënte shpjegimin e etimologjisë së fjalës “Pastërma”, kolegët e tjerë të Akademisë po i grinte uria dhe po u shkonte goja lëng. Ky shpjegim shkencor, në atë vakt dreke ishte një lloj torture për ta dhe ja, kur akademik Bullari nisi të shpjegonte etimologjinë e fjalës “kukurec” si provë se gjuhë të ndryshme ishn bija të gjuhës shqipe, shumicës së akademikëve nisën t’u kërcasin zorrët në bark se ishin të pangrënë qysh prek kohës kur kishte filluar punimet konferenca.

Fjala “kukurec” realisht është një kokolepsje e mëlçive me zorrë nga bagëti të imta dhe pa dyshim motivi i takon asaj, – sokëlliu Akademik Bulluari, me një vështrim triumfues të hedhur nga kolegu kundërshtar Mahmuti, i cili kishte mbetur pa fjalë dhe mezi po priste që ai të mbaronte që të kalonte në kundërsulm.

Por Akademik Bullari nuk dorëzohej lehtë.

Ai nisi t’u shpjegonte kolegëve të Akademisë se edhe fjala “Byrek” kjo fjalë e shqipes që shenjon një gatesë me petë të brumëta e të holla e që përsipër mund t’u hidhet djathë, gjizë, mish të grirë, vezë, spinaq, presh etj., dhe që mbulohen me të tjera petë të brumëta e mandej tepsia futet në furrë e piqet, edhe pse e kanë të gjitha gjuhët ballkanike është një fjalë që i përket shqipes.

– Mirë more që është me prejardhje nga shqipja, po ne, kolegëve të tu, pse na torturon me këto shpjegime në vakt dreke – turfulloi gjithë padurim Akademike Klara Klarineta, e cila mezi po përmbante veten të ngrihej dhe të sulej drejt mensës së Akademisë.

Mirëpo ajo mbeti e shtangur nga kolegu i saj, i cili ndërsa shpjegonte etimologjinë e fjalës, po shihte nga ajo me një vështrim pataksës, a thua se donte ta hante gjallë, mu aty, tamam si byrek gjatë punimve të konferencës.

Byreku është është gjellë e mbyllur brenda petëve, briti Akademiku sikur po fliste përçart. Kur jemi në një byrektore ne pyesim:”Me se është ky byreku këtu?”, – pasi nuk dimë se çka ka brenda. Kjo na bën të logjikojmë se kemi rotacionin r:l, kemi:

BYREK = BYLEK

= mBYL-EK

= mBYLL-KE

= KE mBYLL

= K E mBYLL

= [Që E mBYLL] me petë.

Dhe: që e mbyll = k e (m)byll = ke-byl = byl-ke = byl-ek = byr’ek, byrek!

– Kësisoj, fjala byrek motivohet qartësisht e bindshëm brenda shqipes, – përfundoi ai shpjegimin e tij, ndërsa kolegët i kapi një uri e hatashme që vinte në rrezik mbarëvajtjen e konferencës.

Por ishin Akademiket Mamica Tytaqi, Man Thana, Filomena Patkoi dhe Dervish Zorra, që ndërhynë duke e falënderuar Akademik Bullarin për kontributin e tij shkencor, dhe ia dhanë fjalën kolegut të vet kundërshtar, mu si një lloj hakmarrje për atë torturë që u kishte bërë duke u përmendur pastërma, byrek e kukurec gjatë punimeve të konferencës, kur ai e dinte që këto ushqime ishin pikat e tyre e dobëta dhe ata ishin betuar që të mbanin dietë e të mos i vinin në gojë, por ja ishte kolegu i tyre që i shtynte të bënin krejt të kundërtën.

Dhe hakmarrja e tyre që si të thuash e servirur në pjatë të ftohtë.

Akademik Cullluf Mahmuti e filloi kumtesën e tij me një batare fjalësh të huaja, sa ishte një pikë e kumtesës kur akademikët menduan se duhej një përkthyes.

Akademik Mahmuti fliste për nevojën e Akademikëve që duhej të kishin performancë efikase në studimet etimologjike dhe jo një studiues me oscilacione si kolegu Bullari.

– Të tregojmë risponsilitet shkencor, – porosiste ai sepse gjuha është fraxhile.

Parafolësi, sipas tij kishte treguar defekte gjenerale duke interferuar në logjikën e evoluimit të gjuhës, duke bërë interpretime parciale, duke zbuluar inventive artificiale, si dhe duke bërë një eskalim të amatorizmit që eksplodonte në teori gjuhësore vulnerabël!

Këto studime linguistike, sipas Akademik Mahmutit, kishin importancë dhe ishin sinjifikative, por Akademik Bullarin, i cili nuk duroi më dhe u ngrit duke rendur drejt tij me një lum të sharash që nuk kishin asnjë fjalë të huaj, por buronin drejtëpërdrejt nga gjuha e popullit.

Akademikët Karafile Manushaqja dhe Teklif Pallteku mbajtën shënimet e rastit dhe në fund të sharjes me libër shtëpie mes dy akademikëve kumtuan se mallkimet:

“Më març të keqen”! “Të gjettë qameti”!” Më març të ligat”!” “T’u thaftë gjuha”! ” Të bëfsha gropën”! “ Vafsh prapa diellit”! “E gjeç nga mos e pandehsh “! “U shqiptuan nga gojët akademike, por nuk ishin të sigurtë se cila gojë i kishte shqiptuar. Ata mendonin se Akademik Mahmuti dihet që përdorte fjalë të huaja kur fliste shqip dhe fjalë shqip kur fliste gjuhë të huaj si metodë për të treguar se gjuhët janë të barabarta dhe jo tirane të nëjra-tjetrës, ndaj këto mallkime ishin të Akademik Bullarit.

Akademik Kristofor Qyrja dhe Legen Gjymi mbështesnin hapur me interpretimet e tyre subjektive që i bënin ngjarjes kolegun Bullari. Ata u shprehën se ishte e drejta e tij legjitime të përdorte fjalë të huaja në kumtesën e tij.

Sipas tyre kishte ndodhur skandali kështu:

Akademik Tehift Bullari kishte dalë para mikrofonit dhe pasi kishte thënë se ishte i lumtur ta startonte diskursin e tij duke bërë një inkursion historik në gjuhën shqipe, e cila ka progresuar në shekuj, ndryshe nga studimet që ekspozojnë për të handikap të madh.

Kishte qenë kjo fjalë e mbushur me fjalë të huaja, apo siç thoshte Akademik Tehift Bullari: me “miell të marrë hua”, koha kur Akademik Bullari ishte turrur drejt kolegut. Kjo, sepse ai qëllimisht po përdorte një fjalë të huaj në çdo dy fjalë, vetëm e vetëm për ta acaruar atë, ku dihej që ai kishte alergji nga fjalët e huaja dhe shqipëronte çdo gjë.

Por anëtarët e Akademisë nuk shprehën asgjë në lidhje me përleshjen fizike mes dy akademikëve për të thënë se kush fitoi dhe kush humbi.

Analiza e tyre përqendrohej tek pasuria e fjalorit që patën kur sulmuan njëri-tjetrit. Mbështetësit e Akademik Bullarit theksonin epësinë e tij leksikore kundrejt kolegut për shkak se ai kishte përdorur mallkime të tilla si: “Të zëntë veremi inshallah! Të shplaftë panukla! Të daltë kanceri në grykë! Dhe të hëngërt mortja!”

Akademik Mahmuti, i gjendur siç duket i papërgatitur përballë kolegut, vetëm shkumëzonte nga inati, duke uruar që fjalët që ai po shqiptonte, zanoret dhe bashtingëlloret e kobshme që po nxirrte nga goja, t’i mbesnin në fyt, të ktheheshin në gurëza që t’ia bllokonin fytin dhe ai të kthehej në statujë memece mu në podiumin e sallës së konferencës.

Meqë në Konferencat e Akademisë së Shkencave, secili akademik përpiqej të fuste në kumtesa leksik nga zona e origjinës, dihej që ata nga veriu i mbanin gegnisht, si për të dëshmuar epërsinë e gegnishtes kundrejt standardit dhe pas rrahjes ata mbështetën Akademik Bullarin, por me rezerva të mëdha për sharjen që ai i kishte drejtuar kolegut “Në të s’ëmës!” pasi mendonin se në gegnisht tingëllonte ma bukur: “Në t’samës t’kjoftë!” Po ta kishte sharë:“Në t’samës t’kjoftë!” ata do ta mbështesnin plotësisht dhe pa rezerva kolegun Bullari, por ai nuk e kishte përdorur atë shprehje, por një tjetër që ngjante si një glasë zogu “Në të s’ëmës”, shprehje që nuk tremb as kalamajt, kishin shtuar ata me ironi.

Por Akademikët nga Vlora nuk mendonin kështu.

Sipas tyre asnjëri prej kolegëve ndërluftues nuk kishte përdorur shprehjet e bukura vlonjate “Ta çaj gojën”, “Të thyej në mes” Të tërheq zvarrë” “Të bëj peshk”, dhe kjo se të dy akademikët kishin mërdhif e kishin “varu teneqen.”

Si Akademik Bullari, edhe Akademik Mahmuti, sipas tyre ishin thjesht “hajdara” që silleshin si katunarë prestigjiozë, që kur ua dëgjon kumtesat ta çajnë tallamandrën. Por duhet thënë dhe stërthënë, punimet e kësaj koference që u shpërfytyrua në atë skandal që u pasqyrua gjerësisht në media me pamjet e akademik Bullarit që ngjante se i ishte thyer kërbishtja dhe ato të Akademik Mahmutit që siç duket kishte humbur një gisht nga kafshimi i kolegut, nuk mendohej kurrë se do të merrnin një rrjedhë të tillë.

Punimet e konferencës kishin nisur pa ndonjë grindje për t’u shënuar përpos një acarimi që pati Akademike Muzafete Bëlldumja me kamerierin para fillimit të punimeve, pasi ai po ia vononte sipas saj qëllimisht porosinë ngaqë donte ta ngacmonte.

– E di që e bën qëllimisht – turfullonte Akademike Bëlldumja, por nuk është i rangut tim, ia kamë thënë në sy këtë, të jetë për pronarin e kafenesë hajde de, edhe mund të bëj lëshime, por një kamerier të fus në shtrat një akademike sikur nuk shkon – ankohej me zë të lartë ajo me sytë nga porosia që dukej sikur nuk do t’i vinte kurrë.

Por nuk kishte farë tension në sallë dhe akujt nuk i shkonte mendja se do të kishte shfaqje dhune.

Ajo javë ishte gjithë tension dhe Akademia ngjante si një ndërtesë jetime se askush nuk pranonte të shkonte më aty. Na rrezikohet jeta, ankoheshin akademikët të kënaqur që tani do të rrinin në shtëpi dhe ishin të detyruar të dilnin jashtë vetëm ditën e marrjes së rrogës. Për disa muaj situata vazhdoi e tillë, e nderë, me deklarata dhe kundër-deklarata që jepnin akademikët nga shtëpia, derisa u desh ndërhyrja e Presidentit të Republikës që të ftoheshin gjakrat dhe të arrihej uniteti në Akademi.

Presidenti kishte menduar që t’u jepte titullin “Nderi i Kombit” dhe ec e mos e beso po deshe, por ja ku dolën nga ngujimi të gjithë akademikët me veshjet e tyre me serioze të nxjerra nga gardëroba dhe nxituan drejt Presidencës.

Tek porta e Presidencës ata lexuan me vëmendje dhe u prekën nga afishja ku shkruhej me germa të mëdha: “CEREMONIA E DHËNIES SË TITUTJVE “NDERI I KOMBIT ANËTARËVE TË AKADEMISË SË SHKENCAVE” dhe thonë se më shumë u prek Akademike Muzafete Bëlldumja, e cila ishte shprehur se nuk ishte bërë fare pishman që kishte pasur një jetë prej beqaresh vetëm e vetës se i ishte përkushtuar shkencës. Ia ka vlejtur, kishte thënë gjithë emocione ajo ndërsa kishte nxituar që të hynte në sallën ku do të bëhej ceremonia me qëllim që të vinte ndonjë vend afër vendit ku do të ulej Presidenti i Republikës.

Të gjithë anëtarët e Akademisë, me peshën e modestisë mbi kurriz u ulën në sallë duke pritur Presidentin dhe ja ku kumboi zëri i ëmbël i punonjëses së protokollit, këngëtares së njohur dhe prezantueses së emisionit “Përse burrat çmenden pas kuçkave” Ledi Shala.

– Zonja dhe zotërinj, Presidenti i Republikës, Shkëlqesia e Tij, – briti solemn zëri i zonjës Shala dhe Presidenti hyri në sallë i lumtur që merrte pjesë në atë ceremoni “fisnike”, siç e cilësoi ai në fjalën e mbajtur, e cila dihej se po transmetohej në të gjitha stacionet televizive kombëtare.

Gjithçka ngjante si ëndërr ndërsa zonja Shala lexonte me zërin e saj kumbues:

Akademik Tehift Bullari, Nderi i Kombit!

Akademike Klara Klarineta, Nderi i Kombit!

Akademik Kasem Kakërdhia, Nderi i Kombit!

Akademik Lik Bilja, Nderi i Kombit!

Akademik Tofik Kukureci, Nderi i Kombit!

Akademik Qamid Lafshpreri, Nderi i Kombit!

Akademike Bedriana Lëpirsja, Nderi i Kombit!

Akademike Xhire Pata, Nderi i Kombit!

Akademike Kalldume Trumisri, Nderi i Kombit!

Akademike Muzafete Bëlldumja, Nderi i Kombit!

Dhe Akademikët e nderuar shkonin dhe merrnin njëri pas tjetrit titujt të ndihmuar nga Sektori i Protokollit, i cili me profesionalizëm e shoqëroi Akademik Qamid Lafshprerin tek banjot e presidencës, pasi akademiku i nderuar vuante nga prostata dhe pati këtë kërkesë mu atëherë kur u thirr emri i tij për të tërhequr titullin “Nderi i Kombit”. Të gjithë buzqeshën me mirëkuptim sepse i kishte mbushur atë vit njëqind vjetët në këtë botë dhe Akademia kishte organizuar një ditëlindje të posaçme jubilare në fund të së cilës qe botuar edhe një libër me urimet që ishin bërë gjatë festimeve.

Askush nuk ia mori për ters edhe fjalën e shkurtër Akademikut të nderuar, kur pasi tërhoqi titullin ai falënderoi Partinë e Punës, gjë që shkaktoi ilaritet të pafajshëm në sallë pasi kishte probleme shëndetësore me kujtesën dhe nuk e dinte që komunizmi na kishte lënë shëndenë dhe tani në atdheun tonë lulëzonte demokracia dhe nderohej Akademia.

Presidenti, si i zoti i shtëpisë pati nderin që edhe ta mbyllte ceremoninë, duke hedhur poshtë studimet tendencioze të disa studiuesve antishqiptarë, që kishin ngritur hipotezën se shqiptarët nuk kishin Akademi të Shkencave. Kjo hipotezë duhet rrëzuar me neveri turfulloi para kamerave Presidenti, se ne jo vetëm që kemi Akademi të Shkencave, por sonte i kemi midis nesh për t’u akorduar titullin më të lartë “Nderi i Kombit” me motivacionin “Faleminderit që ekzistoni” çka tregon se duke pasur një Akademi të Shkencave, ne renditemi përkrah të gjitha vendeve të botës që e kanë një të tillë dhe kjo është një arritje e madhe.

Në fund Presidenti i ftoi të pranishmit që të rrëmbenin gotat dhe ta kremtonin këtë rast të veçantë me pijen tradicionale të rakisë, të siguruar enkas për këtë event, fjalë që si duket akademikët e interpretuan si urdhër të Komandantit të Përgjithshëm dhe sa hap e mbyll sytë iu sulën gotave dhe shisheve për të treguar se ishin në lartësinë e nderit dhe detyrës së caktuar nga Komandanti.

Në këtë zallamahi të lumtur askujt nuk i shkoi mendja se në atë çast, pasi kishte marrë vesh se Presidenti i Republikës nuk ia kishte dhënë titullin “Nderi i Kombit”, me arsyetimin se ai ishte i lidhur me agjenturat e huaja që ia donin të keqen Shqipërisë, Akademik Culluf Mahmuti vrau veten në gjendje depresioni me çiften e gruas, zonjës Sanije (apo zonjushë Sana, siç i pëlqente ta thirrnin), e cila zakonisht fundjavave merrte çiften e dilte për gjah në zabelin ngjitur me shokët. Pasi iu doli pija, të nesërmen, të gjithë panë të varur tek porta e Akademisë një afishe. Kalimtarët hidhnin sytë nga ajo të trishtuar për ikjen nga kjo botë të akademikut, por largoheshin të habitur kur lexonin se ai ishte një lajmërim për hapjen e një vendi të lirë për një akademik.

Eh, komentonin mendueshëm kalimtarët, ndërsa diskutonin nëse ishte e vërtetë që Akademik Mahmuti kishte lënë amanet botimin e një tregimi për Akademinë e Shkencave, në fillim të të cilit shkruhej se çdo ngjashmëri me Akademinë tonë të Shkencave ishte thjesht një rastësi dhe për çdo ngjashmëri të mundshme përgjegjësi mbante Akademia. Ndoshta, prandaj dhe kolegët në shenjë hakmarrje kanë varur këtë lajmërimin, – thoshin të pasigurtë ata, ndërsa merrnin drejt banesës së të ndjerit për ngushëllim, ndërsa ngjarja e trishte kishte qitur në harresë, si skandalin e përleshjes fizike të të ndjerit me kolegun e vet, ashtu edhe lavdinë e titujve “Nderi i Kombit”

Një natë e dogja-Leonard Cohen

Published on March 5, 2019 in Letërsi/Përkthim/Tharm by Admin

Një natë e dogja-Leonard Cohen

Një natë e dogja shtëpinë që kam dashur
Ndriçimi rrethor i unazës perfekte
Në të cilin pashë zezonë dhe gurë
Përtej… jo gjithçkaje.

Disa krijesa nëpër erë,
Të fiksuara nga nata,
Vinin të shihnin botën përsëri
Dhe zhdukeshin nëpër dritë.

Tashmë lundroj nga një qiell në tjetrin
Kundra anijes që pata ndërtuar
Në gjithë errësirën e përzhitjeve
Prej krahësh të imituar.

Përktheu: Flurans Ilia

“Roma” i Cuaron-it, një film i vlerësuar me “Oscar” për t’u parë tani!

Published on March 4, 2019 in Feminizëm/Kinema by Admin

Nuk është rastësi që Cleo flet kaq pak, jo për shkak se ajo nuk ka asgjë për të thënë, por sepse kështu shkojnë gjërat kur nuk je protagonistja e vërtetë e jetës tënde, edhe pse në realitet je protagonistja e filmit.

Alice Oliveri

Përktheu: Arlinda Guma

Marrë nga: The Vision

Një çështje e përjetshme që përfshin të gjitha artet, është ajo që ka të bëjë me marrëdhënien midis formës dhe përmbajtjes. Për këtë temë të madhe të ndikimit të ndërsjelltë midis dy elementëve dhe të manifestimit të saj, janë pyetur filozofë dhe kritikë të kalibrit të György Lukacs, i cili në vitin 1911 shkroi një esé rreth saj me titull: “Shpirti dhe forma”, në të cilën ai hetonte pikërisht kompleksitetin e kësaj lidhjeje të pazgjidhshme midis dy pjesëve. Ne nuk jemi të gjithë të mirë në të shkruar dhe në të menduar si Lukacs, por kur shohim një film sot, veçanërisht nëse është një film që po gëzon sukses të madh dhe bën të flitet shumë për veten, shpesh ndodh që në mënyrën tonë të të analizuarit të tij, ta gjejmë veten në mënyrë të pavullnetshme, pikërisht në dhënien e konsideratave të llojit “imazhe të bukura, atmosferë dhe interpretues të mirë, por tema nuk është aq interesante”.

Ka regjisorë, të cilët qëllimisht zgjedhin t’ia besojnë prodhimin e tyre artistik hulumtimit formal, duke zhvilluar subjekte që na lënë në mëdyshje për thjeshtësinë e tyre apo edhe banalitetin, vogëlsitë, parashikueshmëritë.

Në filmin e fundit të Alfonso Cuaron-it: “Roma”, pavarësisht nga sasia e madhe e kritikave pozitive dhe entuziaste-përkthyer pastaj në çmime të panumërt, dhjetë nominime dhe tre çmime Oscar-ka nga ata që qortojne pikërisht këtë mospërputhje mes estetikës filmike dhe përmbajtjes narrative, duke identifikuar njëfarë pakujdesie në thellimin e disa temave qendrore të filmit, në favor të një trajtese vizualisht të kuruar deri ne detajet me të vogla. Filmit me metrazh të gjatë të regjisorit meksikan i janë kushtuar shumë analiza, disa prej të cilave nganjëherë vetëm për të minuar ndonjë hap në lidhje me pakënaqësitë me veprën, i cili hyn në analizën e shumë temave të ndryshme; marrëdhënia midis pakicave etnike dhe klasës sunduese, marrëdhëniet familjare që shkatërrohen nga largësitë dhe përçarjet e thella, ngjarje historike të një rëndësie të caktuar, të cilat bëhen sfond i ngjarjeve personale.

Aspekti që ndikon vijën e rrëfimit të “Roma”-s, mund të ndihet pikërisht prej kushtimit final, është natyra e tij autobiografike, konfirmuar në mënyrë të përsëritur nga vetë Cuaron-i, i cili ka rrëfyer historinë e tij personale të djalit të bardhë të klasës së mesme meksikane, përjetuar në kontakt të ngushtë me një indigjene, staf i shtëpisë; Libo, të cilës i kushtohet filmi.

Pika e fillimit për të kuptuar domethënien e këtij filmi, i cili përveç suksesit të dekretuar nga multikandidaturat, gjithashtu paraqet edhe një rast të pazakontë për sa i përket filmit të parë të vërtetë të autorit në drejtim të kritikës dhe nominimit, prodhuar nga Netflix, duke e qartësuar kështu këtë synim emocionalisht purgativ të regjisorit. Por shpesh ndodh që një film të shikohet pa lexuar asgjë si prezantim dhe ndoshta kjo është formula më e zakonshme e ndërveprimit. Dhe, edhe pse ka të dhëna të shpërndara në të gjithë filmin, nga te cilat mund të derivohet se Cuaron-i ka vendosur të tregojë një pjesë të jetës së tij, duke u nisur nga familja e tij meksikane protagoniste jo-autoktone, “Roma” mund të shihet qetësisht dhe të mendohet se kjo është një histori krejtësisht e krijuar. Dhe pikërisht nga ky lloj interpretimi, që sipas mendimit tim duhet të nisemi të kuptojmë të dyja kontradiktat e filmit, veçanërisht ato të theksuarat nga shtypi dhe të identifikuarat nga kritika, si dhe pikat qendrore të historisë dhe kuptimit të saj, të cilat nuk perceptohen menjëherë.

Ёshtë një gjë që ndodh gjithmonë me prodhimet filmike të këtij lloji, ajo e të kërkuarit qëllime dhe mesazhe që ndoshta regjisori nuk i ka menduar fare, deri sa dhe t’i atribohen filmit në fjalë misione politike dhe ideologjike që ndoshta nuk kanë asnjë korrelacion me atë që në vend të tyre regjisori mendonte se donte të komunikonte. Ashtu siç është po aq e thjeshtë dhe e rëndomtë të ngresh gjykime të turbullta, të cilat bazohen më tepër në një ndjesi se nëse një film është i ngadalshëm, ose bardhë e zi-si në rastin pikërisht të “Roma”-s – automatikisht bëhet i mërzitshëm, elitist, i vështirë për t’u kuptuar, ose edhe më keq akoma, me pretendime, ekzoterik dhe i rëndë.

Maskimi i një pjese të vogël të përmbajtjes me tepricën e formës, sigurisht nuk është një praktikë e pazakontë në botën e kinemasë dhe arteve në përgjithësi, por në rastin e filmit të Cuaron-it nuk është aq shumë sa që në mes të këtyre dy pjesëve të shkaktohet epërsia e njërës ndaj tjetrës, por më tepër se lidhja që ekziston mes tyre, duke u përfaqësuar në mënyrë të drejtë, të papeshë dhe të nuancuar, mund të marrë tipare shumë të ndryshme bazuar në atë se kush është duke e parë dhe gjykuar. Mund të mos gjendet asgjë atje, po aq sa mund të gjenden shumë gjëra. Historia e Cleo-s, heroinës së filmit, në fakt është shprehur dobët, diçka që ka bërë që disa kritikë të fajësonin Cuaron-in për disa pakujdesi në përcaktimin e karakterit të personazhit të tij femëror. Sipas mendimit tim, megjithatë, është kjo largësi kalimtare, kjo mungesë e dukshme e fjalëve, kjo mënyrë e të vepruarit në menyre aq delikate dhe të nënshtruar të Cleo-s, që i jep kuptim këtij personazhi.

Cleo është shërbëtorja e një shtëpie në lagjen borgjeze të Mexico City-t, ku jeton familja për të cilën ajo punon, e përbërë tërësisht nga të bardhë, të pasur, shpesh të njëanshëm dhe të pandjeshëm ndaj saj, pavarësisht lidhjes së thellë ndërmjet saj si dado dhe fëmijëve. Në jetën e Cleo-s nuk ndodh shumë jashtë punës së saj; ajo e të qenit një litar shpëtimi për një nucleo familjare në përplasje të dukshme me një humbje të afërt; burri që largohet nga shtëpia me një grua tjetër, gruaja që mbetet e vetme dhe përpiqet të mbledhë copat me të cilat rigjen veten. Në të gjitha këto, i vetmi kontakt me jashtë realizohet përmes takimit të një të dashuri, kushëri i shokut dhe kolegut të saj, i cili pasi e lë shtatzënë zhduket në mënyrën më të keqe të mundshme. Në këtë mënyrë Cleo e gjen veten të detyruar të bëjë prindin jo vetem për fëmijët e një gruaje të dëshpëruar, por edhe për një fëmijë që është bijë e një fatkeqësie.

Në një recensë të Slavoj Žižek-ut, shkrimtari slloven përqendrohet në elementet më politike të “Roma”-s, duke analizuar marrëdhëniet e pabalancuara midis padronëve dhe Cleo-s, e duke nxjerrë prej filmit një interpretim mjaft interesant. Shërbëtorja në fakti është mishërim i një dinamike të nënshtrimit ndërmjet klasave, në të cilën ajo që nuk është dominuese sakrifikon subjektivitetin e saj, ashtu si Cleo, përmes një prarimi të rremë te barazisë, e cila na bën të besojmë se marrëdhënia midis vajzës dhe familjes është e barabartë vetëm sepse ka dashuri. Por nuk është kështu, dhe është e qartë; kur Cleo aborton, kur ajo është e sëmurë dhe vuan, kur ne jemi gati për të parë vullnetin dhe mendimet e saj të shprehen, ja mbërrijnë borgjezët duke imponuar fokusin, duke i kërkuar asaj të kryejë disa detyra dhe të vazhdoje të punoje për ta, duke simuluar një atmosferë të njohur dhe të dashur, që nuk është gjë tjetër veçse një mënyrë edhe më delikate për të nënshtruar protagonisten.

E vërtetë, Žižek-u ka të drejtë kur vë në dukje këtë mosmarrëveshje midis mirësisë dhe përkushtimit të Cleo-s, e cila këmbehet me një dashuri sipërfaqësore dhe manipuluese, dhe realiteti i gjërave të atyre që nuk urdhërojnë në jetë, të cilët ekzekutojnë urdhrat, të cilët në pak fjalë i përkasin një klase më të ulët shoqërore, është i bërë në thelb nga heshtja. Kështu që nuk është rastësi që Cleo flet kaq pak, jo për shkak se ajo nuk ka asgjë për të thënë, por sepse kështu shkojnë gjërat kur nuk je protagonistja e vërtetë e jetës tënde, edhe pse në realitet je protagonistja e filmit.

Vajza meksikane flet në një mënyrë tjetër dhe në një temë tjetër, e cila e shoqëron atë në pabarazinë shoqërore që ndërvepron midis personazheve; në temën e vetmisë femërore. Distanca emocionale midis familjes për të cilën kujdeset Cleo dhe guvernantes, amplifikohet dhe zgjeron distancën midis botës rreth saj dhe barrës së madhe gjinore. Cleo nuk dëshiron të jetë nënë dhe ndihet fajtore për këtë mendim, sidomos kur vajza e saj lind e vdekur dhe trishtimi i zë vendin lehtësimit. Unë mendoj se ndjenja e të qënit vetëm në çaste të dhimbshme dhe të vështira si shtatzania dhe lindja, është një temë që i bashkon të gjitha gratë në botë; edhe pse të gjithë njerëzit fqinjë përreth mund të jene të pranishëm, të ndjeshëm, ka një moment ku ti e di që do të jesh vetëm përballë asaj dhimbjeje, edhe në qoftë se është një çast që të jep një gëzim të madh apo një dënim të madh, si në rastin e Cleo-s dhe në atë të të gjitha atyre grave që nuk duan të bëhen nëna.

Kjo detyrë i takon gjinisë femërore, por jo gjithmone është domosdoshmërisht një bekim. Frika e të gjendurit e braktisur në një çast si shtatzania, pasqyron frikën e të gjendurit vetem me një familje për të mbajtur; historia e Cleo-s është paralel me atë të gruas për të cilën ajo punon, Sofisë. Të dyja e gjejnë veten në një situatë, e cila nuk nuk parashikon asgjë veç auto-zgjidhjes, të dyja e dinë se janë thellësisht të vetmuara përballë realitetit. Si në rastin kur një burrë ia mbath, ashtu edhe në rastin kur një i dashur zhduket sapo bëhet i vetëdijshëm për shtatzaninë, “Roma” arrin të pëshfaqë një ndjenjë ankthi dhe pandryshueshmërie që është pjesë e të qënit grua. Ёshtë ajo ndjenjë e pafuqisë dhe frustrimit, kur i dashuri yt nuk e kupton pse shqetësohesh aq shumë për menstruacionet, është njeriu i ftohtë dhe i plogët që të thotë të mos e marrësh për keq nëse ai të trajton thjesht si një objekt për t’u parë, është frika shqetësuese të dish se herët a vonë, nëse nuk bëhesh nënë, dikush-përfshirë edhe veten tënde-mund të mendojë madje se jeta jote nuk ka kuptim. Është salla e ftohte e lindjes ku Cleo e gjen veten duke menduar për një fëmijë të vdekur, e lodhur dhe e shkatërruar nga një përvojë që nuk do ta kishte dashur. Dhe kur në fund ne e shohim atë të shpëtojë bijtë e Sofisë, në një sekuencë të gjatë dhe të heshtur, në të cilën përmbajtja kundërshton formën-qetësia e sekuencës, vënë ne kontrast me tragjedinë e momentit-ne ndoshta mund të kuptojmë dramën e vërtetë të kësaj grua në heshtjen e patrazuar të saj. Ndoshta është mungesa e emocioneve në jetën e Cleo-së që e bën atë kaq të vetmuar.

Të gjitha këto gjëra, natyrisht, mund të jenë vetëm pjellë e imagjinatës dhe mënyrës sime (apo të dikujt tjetër) subjektive të të perceptuarit të një filmi. Ndoshta qëllimi i Cuaron-it ishte vetëm ai i të treguarit një histori personale, për të vënë në skene një pjesë të rëndësishme të jetës së tij. Por është pikërisht kjo mënyrë kaq e rrallë, mbështetur nga neutralitetiti i bardhë e zisë, për të të treguar historinë e Cleo-s, vetëm kjo atmosferë e pacaktuar, e vështirë për t’u ndjekur, nënkuptuese dhe pak e qartë, që bën te mundur interpretime të shumta. Kjo nuk është një histori lineare dhe didaktike, e cila nuk i jep hapësirë interpretimeve të ndryshme, ajo është më shumë paraqitja e një historie që mund të marrë forma të ndryshme në mendjen e atyre që duan ta perceptojnë, pavarësisht cilësisë së gjykimit. Unë i kuptoj ata që thonë se kjo është një kryevepër, një vepër arti e padiskutueshme, ashtu siç kuptoj ata që nuk mund të gjejnë asgjë, ose ata të cilët e kane kritikuar filmin pikërisht për tiparin e tij kryesor, atë të heshtjes. Sipas mendimit tim, përkundrazi, Cleo, në të gjithë filmin nuk hesht, edhe pse nuk flet, pikërisht sepse në lakonizmin e saj mund të identifikohen me më shumë fuqi të gjitha dramat e jetës së saj, nga vetmia sociale si individ i një klase që i nënshtrohet vetmisë personale si një grua e braktisur. Roma e Cuaron-it, pra, nuk është një film ku forma është imponuar në një përmbajtje sipërfaqësore apo të paqartë; të dyja pjeset janë të ndërthurura dhe ndikojnë në një mënyrë shumë më lineare dhe komplekse se ç’duket. Dhe është kjo arsyeja pse ato tre çmime Oscar i meriton të gjithë.

Duke mbajtur në krahë shokun e plagosur

Published on March 3, 2019 in Uncategorized by Admin

BARAZPESHË-HILDE DOMIN

Published on March 2, 2019 in Letërsi/Në kujtim të Hans-Joachim Lanksch/Përkthim/Tharm by Admin

BARAZPESHË-HILDE DOMIN

Kalojmë

seicili për vete

në shtekun e ngushtë

mbi krenat e të vdekunve

– pathuej pa ankth –

në taktin e zemrës së vet

sikur të ishim të mbrojtun

përderisa

dashunia s’rresht.

Kështu kalojmë

ndër flutura dhe zogj

në barazpeshë të mahnitun

drejt nadjes së kunorëve të lisave

– të gjelbër, të artë e të kaltër –

e drejt agut

të syve të dashun

Përktheu nga originali: Hans-Joachim Lanksch

© Copy right-i i përkthimit: Hans-Joachim Lanksch

Hygo, republikani dhe dashnori i madh-Luan Rama

Published on March 1, 2019 in Letërsi by Admin

Luan Rama

Në fillim ishte Të mjerët, (Les Misérables), pastaj Shën Mëria e Parisit, (Notre Dame de Paris), më vonë ne lexuam Viti 93 dhe Njeriu që qesh, e kështu me radhë. Në botën tonë të adoleshencës, personazhet e shkrimtarit Viktor Hygo, (Victor Hugo), shtoheshin parreshtur dhe ngjizeshin në imagjinatën tonë për të mbetur të pashlyera. Mbaj mend gjithnjë kur në kinemanë verore «17 Nëntori», shikonim filmin Të mjerët dhe zbulonim portretet e Zhan Valzhanit, Kozetës, Fantinës, Mariusit, imazhet e Revolucionit Francez dhe të kopshteve të Luksemburgut, katakombet e Parisit dhe më pas, Kuazimodon dhe Esmeraldën në sheshin e «Notre Dame de Paris». Nga dritarja e shtëpisë ngjitur kinemasë, për ditë me radhë, në orët e vona të mbrëmjes, vazhdoja të dëgjoja të njëjtat dialogje të atij filmi dhe unë imagjinoja të njëjtat skena që kisha parë disa ditë më parë, edhe pse dialogjet nuk i kuptoja. Këmbanat e katedrales mitike vazhdonin të ushtonin…

Kur erdha në Paris, pas godinës së ambasadës, zgjatej avenyja «Victor Hugo» dhe në hyrjen e një ndërtese, një pllakë e vendosur tregonte se pikërisht atje kishte jetuar Viktor Hygo. Aty dhe kishte vdekur. Madje ambasadori i mëparshëm shqiptar, Misto Treska, kishte punuar dy hapa larg asaj banese dhe kishte shqipëruar atë shkrimtar, duke filluar me kryeveprën e tij, Të mjerët. Ai ecte kështu në gjurmët e Sami Frashërit, përkthyesit të parë të Hygosë. Kështu niste për mua ky itinerar i jetës së Hygoit, i cili do të më çonte në disa nga vendet mitike të këtij shkrimtari të madh, në shtëpitë ku ai kishte jetuar, në Place Royale apo Place de Vosges, (ku sot është dhe Shtëpia Muze), apo në rrugët ku ai kishte përjetuar revolucionet dhe dashuritë e tij të panumërta; Rue Vaugirard, Rue de Clichy, Rue de Paradis, Rue de Dragon e gjer nën kupolën e Panteonit. Gjurmët e tij ishin ngado në Paris, pasi jeta e tij, që nga lindja në Rue Feuillantines e gjer në vdekje, kishte kapur pothuaj ngjarjet më të mëdha të atij shekulli. Një shekull tronditës brenda një njeriu.

Të shumtë janë ata që njohin veprën e tij, të paktë janë ata që njohin itinerarin e jetës së tij. Cili ishte ky njeri dhe ç’shpirt kishte ai? Çfarë i dha ai Francës dhe botës? Cili është mesazhi i tij për kohën tonë dhe shekujt që vijnë?

I ati i Viktor Hygosë kishte qenë një gjeneral i Bonapartit dhe deri në rininë e tij, Hygo ishte një monarkist. Ai kishte një adhurim për Napoleonin, i cili padyshim hodhi bazat e shtetit modern francez. Një ditë para se të vinte hiri i Napoleonit nga ishulli i Shën Helenës në Francë, ai shkroi poezinë Kthimi i Perandorit. Të nesërmen, në 15 Dhjetor 1840, Parisi pothuaj ishte boshatisur. Perandori e kishte lënë me testament që trupin e tij ta varrosnin buzë Senës. Dhe në atë ditë të ftohtë, atë e sollën drejt kishës në Hotelin e Invalidëve. “Topi qëllon njëherësh në tre drejtime të ndryshme të horizontit, – shkruante Hygo për atë ditë historike çka i kishte lënë mbresa të pashlyera. – Karroja që tërheq arkivolin e tij, më së fundi shfaqet. Dielli, i cili deri atëherë ishte fshehur, tashmë u shfaq edhe ai. Nga larg, në sfondin gri dhe të kuq të pemëve të Champs Elysée-s, përmes statujave të mëdha e të bardha që u ngjajnë fantomave, pikaset lëvizja e ngadaltë e një mali të florinjtë. Janë shkëlqime të shndritshme që duken mbi gjithë sipërfaqen e karros, herë si yje e herë si vetëtima. Një zhaurimë e mbështjell gjithë këtë spektakël. Dukej sikur ajo karro tërhiqte pas vetes brohoritjen e një qyteti…”

Gjashtëmbëdhjetë kuaj tërhiqnin atë arkivol, të kryesuar nga një kalë i vetmuar e i bardhë, që ishte si vetë kali i betejës së Napoleonit. Strategun e madh e të lavdishëm të Francës, po e çonin drejt banesës së tij të fundit.

Poema e tij Kthimi i Perandorit, pati një sukses të jashtëzakonshëm dhe njerëzit e kërkonin ngado nëpër librari. Jo shumë vonë pas kësaj ngjarje, pena e Hygosë do të bëhej e njohur. Ai botoi fillimisht poezi, novela e romane, pjesë teatrale, si Hernani, shfaqja e të cilës u kthye në një ngjarje tronditëse për teatrin francez, e po kështu Këngët e muzgut, Dita e fundit e një të dënuari, Marion Delorme, etj. A nuk kishte thënë ai që adoleshent se një ditë do të bëhej një shkrimtar i madh? «Ose do të bëhem si Shatobriani, ose hiç? – shkruante ai në ditarin e tij. Më vonë Hygo do të shpallej anëtar i «Chambre de Pairs», ku ishin fisnikët e mëdhenj dhe autoriteti moral i monarkisë, edhe pse ai vetë atë kohë po bëhej tashmë republikan. Por ngjarja më e madhe për të ishte kur do të pranohej në Akademinë Franceze, në Quai Conti, edhe pse katër herë me radhë ai kishte tentuar, por nuk kishte mundur dot të hynte në të. Historianë të vegjël dhe shkrimtarë që s’do t‘u dëgjohej më emri, zinin vendin e tij. Por kur ai u pranua, Shatobriani (Chateaubriand), i shkroi: “Ju nuk i detyroheni askujt për këtë nder. Ёshtë vetë talenti juaj dhe jeni ju vetë, ai që e keni vendosur kurorën mbi kokën tuaj”. Në fjalën e tij në Akademi, ku kishin ardhur ta dëgjonin princët e Orleanëve, zonja Thiers dhe ajka e Parisit, Adelës dhe diku më tutje të dashurës së tij Zhylietë, (Juliette Drouet), Hygo do të pikaste dhe kolegun e tij të madh, Honoré de Balzac.

Pikërisht në këto vite Hygo do të përjetonte dhe ngjarjet e Revolucionit grek. Bëmat e suljotëve trima si Marko Boçari, Xhavella, Kanaris, etj, e frymëzuan për poemat e tij të botuara në vëllimin poetik Orientales:

“Në thellësinë e varrit po flija

Kur një klithmë më zgjoi: Misolongji ra!

Në natën mortore përgjysmë ngrihem,

Gjëmimet e shurdhëta të topave që qëllonin breshëri dëgjoj.

Britma dhe zhurma përzier, shpata dhe hapa që nxitojnë…

Beteja vendin kish pushtuar dhe zërat thërrisnin:

Mbrohu nga kjo hordhi e poshtër!

O hije e Boçarit! Grekët e tu janë të pafat!

Kështu për të dalë nga dheu, me errësirën luftova

Mermerët funebër duke thyer.

Gjithë kockat e mia qenë sfilitur…

Papritmas si një vullkan toka digjet e gumëzhin.

E pastaj heshtje; sytë e mi botën e përtejme vëzhgojnë,

Atë që asnjë i gjallë nuk mund ta shihte.

Nga dheu, nga valët, nga thellësia e flakëve,

Vorbuj shpirtrash ngriheshin lart,

Binin në humnerë apo ngriheshin të kapnin qiellin…”

Zhylieta

Në jetën e Hygosë, letërsia, politika dhe dashuria ngërthejnë thelbin e ekzistencës dhe të vlerës së tij. Dhe dashuria nuk zë vend të pakët, se në rrugët e Parisit Hygoja ka bredhur si një nga dashnorët më të mëdhenj të atij shekulli. Dashuria e Hygosë për Zhyliet Drue, ishte një nga himnet më të bukura të dashurisë, e kthyer tashmë në një legjendë. Një lidhje pesëdhjetë vjeçare, plot ekstazë, ngjarje, drama, dëshpërime e mërgime dhe më së fundi një jetë të përbashkët, atëherë kur gruaja e shkrimtarit, Adele Faucher, (Hygo), nuk ishte më. Madje vitet e fundit, Adela e kishte pranuar atë si pjestare të familjes dhe e kishte marrë pranë tyre. Ajo ishte e pranishme ngado. Dashuria kishte fituar mbi xhelozinë dhe mërinë e hershme.

Shumë kohë më parë, kur ajo ishte njohur me Hygonë, Zhylieta ishte aktore dhe luante në teatrot pariziane, në Odeon apo në teatrin e «Porte de Saint-Martin». Kjo kishte ndodhur gjatë leximit të një pjese teatrale, Lucrecia Borgia, e cila do të vihej në skenë. Me 16 Shkurt të vitit 1833, ai ngjiti shkallët e dhomës së saj dhe e mbuloi me të puthtura. “Të dashurosh është më shumë sesa të jetosh”, – shkruante ai.

Si të gjitha gratë e dashuruara, edhe ajo mendonte se ai do ta linte Adelën dhe do të martohej me të, por kjo s’do të ndodhte. Jeta tragjike e fëmijëve të tij do ta mbante Hygonë të lidhur gjithnjë pranë familjes, edhe pse si natyrë ai ishte një i dashnor i madh. Kur shkroi dramën mjaft të njohur Hernani, Hygo kërkoi që roli kryesor t’i jepej Zhyljetës dhe se në të kundërtën ai do e tërhiqte pjesën. Por gazetat do ta kritikonin rolin e saj në skenë. Ajo që e largoi atë nga ai rol ishte në fakt vetë Adela, e cila nga xhelozia, i shkroi drejtorit të teatrit që mos ta pranonte më interpretimin e Zhyljetës. Dhe ashtu ndodhi. E fyer dhe e thyer si aktore, Zhylieta do të tërhiqej nga bota e teatrit për t’iu kushtuar më pas njeriut pas të cilit ishte dashuruar: “Kam zinë e një roli të bukur që tashmë më ka vdekur përgjithmonë…” – i shkruante ajo Viktorit. Por dhe Viktori do të vuante nga dashuria e gruas së tij, Adelë, me shokun e tij më të ngushtë, kritikun e njohur Saint-Beuve. Një miqësi u prish, ndërkohë që Adela do të vazhdonte bredhjet e saj të fshehta dhe dashuritë me Saint Beuve, herë në karroca, hotele apo në kthina të fshehta të Parisit. Sidoqoftë, në një mënyrë të heshtur ata e lanë të lirë njëri-tjetrin.

Letërkëmbimi i Hygosë me Zhylietën është një nga letërkëmbimet më poetike që ekzistojnë në historitë e dashurive njerëzore. Vetëm ajo i ka dërguar rreth njëzet mijë letra, deri në ditën kur do të vdiste. Shpesh e quante “I gjalli më sublim i kësaj toke që kurrë nuk kam parë ndonjëherë”, ndërsa ai e thërriste: “Ёngjëlli im i mjerë e i panjohur”. Dymijë letra të tyre të botuara kohët e fundit, ku përgjërohet pasioni dhe mendimi, ku flitet për ëndrrat dhe ëmbëlsinë e jetës, për vdekjen dhe ringjalljen, për tradhëtinë dhe besnikërinë e përjetshme dhe ku ajo i shkruante për “ballin e tij qiellor”, (“le front celeste”)… “Të dua si një grua e devotshme, e gatshme të japë jetën me shenjën më të vogël”… Hygo e thërrriste shkurtimisht “Zhuzhu”, ndërsa ajo “Toto”. Ajo ëndërronte të kishte një fëmijë me të. Atje, në “Rrugën e Parajsës”, krevati i Zhylietës ishte në një sfond të kuq dhe ngjyrë ari. Gjithçka ishte romancë, poezi, erotikë. “Qielli për ne është këtu, në këtë dhomë, në këtë shtrat”… Në netët e vona, nën hijen e një qiriu, atje në Place Royale, ku Viktori shkruante romanet dhe poemat e tij, ai nuk harronte të shkruante dhe letrat e dashurisë: “Zhylietë… do të punoj për të dy! Pasioni për ty më djeg të gjithin. Dua të më duash! Dua të jesh e bukur! Dua që të jesh e lumtur… Po, ti do të jesh!”[1]… Kështu, Zhylieta përjetonte çdo hap të Hygosë, çdo shkrim të tij, çdo roman që ai botonte. Madje jo rrallë ajo e ndihmonte në mbledhjen e të dhënave historike që atij i duheshin për një roman të caktuar. Ajo ishte e dashura e tij dhe njëkohësisht bashkëpuntore.

Në mbrojtje të Republikës

Shtëpitë e Hygosë në «Place des Vosges» dhe «Place Royale» janë dy nga vendet ku jeta e Hygosë përjetoi ngjarje të mëdha historike që kalonte jo vetëm Franca por e gjithë Europa. Së pari, revolucionin e vitit 1830 e më pas disa revolucione e revolta të mëdha. Gjatë gjithë jetës së tij, Viktor Hygo përjetoi ngjarje të stuhishme historike. Kur në Qershor të vitit 1848, revolucioni shpërtheu përsëri, tashmë Franca ishte Republikë dhe ai ishte i zgjedhur deputet. Ndërkohë që ishte në parlament, miqtë e tij erdhën dhe i thanë:

– Sheshi Royale është djegur!

– Po familja ime?

– Ajo është në siguri.

Hygo i drejtohej Lamartinit:

– Ç’po ndodh kështu?

– E ka marrë lumi! – ia ktheu ai.

– Ç’do të thotë kjo?

– Për një çerek ore Asambleja do të pushtohet.

– Po trupat tona?

– Gjithçka ka mbaruar!

Një gjeneral iu afrua dhe shtoi:

– Sapo më njoftuan. Familja juaj është në siguri, por shtëpia është djegur.

Ndërkohë, në shtëpinë e Hygosë, njerëzit që nuk e dinin se kush ishte Viktor Hygo dhe që bërtisnin se ai ishte një reaksionar, kërkonin ta digjnin, por dikush i kishte ndaluar sapo kishin hyrë drejt sallonit të shtëpisë, duke u kërkuar të mos preknin asgjë. Ishte “një revoltë e popullit kundër vetvetes”, do të shkruante më pas Hygoi, i cili ishte për mbrojtjen e Republikës së vendosur tashmë dhe jo për një tjetër aventurë republikane. Në fakt, Hygo kishte qenë pro revolucionit të vitit 1830, po kështu dhe pro revolucionit të shkurtit të vitit 1848, por tashmë, ai ishte kundër një gjakderdhjeje të re, përderisa populli kishte fituar të drejtën e votës. Për të vendosur qetësinë, Qeveria “Constituante” kishte caktuar 60 komisarë. Njëri nga ata ishte dhe Hygo. Më 24 Qershor, i paarmatosur, ai shkoi drejt barrikadave, duke iu drejtuar kryengritësve:

«Mjaft fëmijët e mi. Kjo luftë është vrasëse!»

Por njëri nga ata qëlloi drejt këmbëve të tij. Donte ta ndalonte.

– Do të vritesh! – i tha dikush që e njohu.

– Unë pikërisht për këtë kam ardhur! – ishte përgjigjur Hygo.

Trimëria e tij kishte bërë efekt dhe njerëzit e armatosur ishin larguar.

Një ditë më vonë, ai i dërgonte një letër urgjente të dashurës së tij, Zhylietë Drue: “Tre ditë e netë i kam kaluar rrugëve, pa fjetur, duke dremitur nganjëherë në kalldrëm. Ёshtë lufta e tmerrshme e vëllait kundër vëllait që më së fundi mbaroi. Dhe unë jam gjallë, por shkatërrimi është i madh…” Në një letër tjetër ai i shkruante me nxitim: “Ku je? Po bredh që prej dy ditësh dhe po të kërkoj pa mundur të vij gjer te ty. Jam këtu me një mandat për të vendosur rendin, paqen, pajtimin. Franca do të shpëtojë!». [2]

Barrikadat ishin ngado dhe njerëzit ishin ende të armatosur. Ngado qëllohej, por këto me sa dukej ishin shkrepjet e fundit. Po atë ditë, ai arriti të çajë drejt rrugës Saint-Anastasse ku banonte Zhyljeta. Ishte ngjitur lart por nuk e kishte gjetur atje. Atëherë i la një letër, ku i shkruante: “Ji e qetë. Gjithçka mbaroi. Nuk ka më rrezik dhe mos ki frikë. Të dua!”

Kur rendi u vendos, Hygo u trondit nga reaksioni i pushtetit ndaj atyre që kishin ngritur krye. Ekzekutime pa masë, burgime dhe arrestime të mijra e mijra njerëzve që e zhgënjyen shpresën e tij. Francën e kishin pushtuar ethet e terrorit. Madje dhe gazetat ishin mbyllur. Kjo gjë e bëri Hygoin të revoltohej dhe të kërkonte që t’i jepej fund kësaj gjakderdhje. Madje ai u kërkoi gjeneralëve që t’i linin të lira gazetat. Si mund të kuptohej një Republikë pa shtypin e lirë? Që nga kjo kohë, ai do të bëhej një aleat vetëm i të majtëve.

Një mërgim i gjatë

Në Place des Vosges, pranë Bastijës, në një grup ndërtesash të stilit fiorentinas, shtëpia muze e Hygosë ka gjithnjë njerëz, veçanërisht të huaj, të cilët janë kureshtarë të njohin jetën e shkrimtarit dhe bëmat e tij. Shumë herë kisha shoqëruar miq të mi që vinin nga Tirana, shkrimtarë, piktorë e madje dhe kineastë, kolegë të mi, këta të fundit kur do të xhironin një film për Marko Boçarin, të cilit Hygo i kishte kushtuar poemën e tij të mrekullueshme. Por cili ishte në thelb ky njeri që kishte jetuar në një nga vendet më historike të Parisit? Cilat ishin ëndrrat dhe lufta e tij? Vallë a kishte mundur Hygo ta shikonte vdekjen drejt në sy, apo i ishte trembur asaj?

Pikërisht nga kjo shtëpi ai ishte larguar me nxitim në fund të Dhjetorit të vitit 1851, drejt një mërgimi të gjatë që do të vazhdonte 19 vjet. Një jetë larg Francës. Atë vit, populli përsëri kishte dalë në rrugë. Louis Bonaparte, nipi i Napoleonit, kishte shpërndarë Asamblenë Parlamentare dhe ngado kishin filluar ndjekjet mbi njerëzit e opozitës dhe socialistët. Ndërkohë shkrimtarin dhe deputetin Hygo e kërkonin kudo. Më 2 Dhjetor, një përfaqësues i popullit nxitonte në shtëpinë e tij. Një djalosh 32 vjeçar e njoftoi për një grusht shteti. Lajmet ishin të rënda. Tetëmbëdhjetë deputetë ishin arrestuar në shtëpitë e tyre dhe i kishin flakur në burg. Një grup deputetësh republikanë kishin lënë të takoheshin të nesërmen në mëngjes në 4, Cité Gaillard. Parisi ishte pushtuar nga ushtria. Asambleja gjithashtu. I tronditur, Viktori kishte dalë në qytet për të matur pulsin e asaj çka po ndodhte. Disa njerëz e njohën dhe iu afruan.

«- Ç’duhet bërë? – e pyetën ata.

– Grisni afishet e grushtit të shtetit dhe thërrisni “Rroftë Kushtetuta”.

– Po nëse ata qëllojnë?

– Rrëmbeni armët![3]»

Turma ishte gati ta ndjekë, por ajo ishte e pa armatosur. Ai e dinte se gjakderdhja nuk ishte e largët. Në një mbledhje deputetësh, Hygo përgatiti tekstin drejtuar popullit: «Louis Bonaparte është një tradhëtar. Ai është i jashtëligjshëm dhe duhet të largohet brenda pesë orëve! Poshtë Louis Bonaparte!»… Dhe turma brohoriste pas thirrjes së tij. Por ndërkohë ai kërkoi të largohej, pasi duhej të takonte gruan, Adelën dhe fëmijët e tij. Po kështu dhe Zhyljetën… ndoshta dhe Leoninë. Në rrugë, ai pikasi një omnibus të Bastijës që punonte akoma dhe i hipi për të shkuar në shtëpinë e tij. Kur iu afrua shtëpisë, një nga të njohurit e lajmëroi: «Policia është në shtëpinë tuaj. Po ju kërkojnë!» E vetmja mundësi ishte të takonte Zhyljetën, e cila do ta fshihte në apartamentin e saj e më pas në një apartament tjetër, te zonja Montferrat. Jeta e tij ishte në rrezik. Një ditë më vonë, ai kishte kohë vetëm për të përqafuar gruan. Pak më vonë, Zhyljeta e shoqëronte me karrocë, e cila u detyrua të ndalonte para turmës që kishte mbushur Sheshin e Republikës. Ngado kishte ushtarë dhe njerëz të trembur. Ushtarët nuk donin ta lejonin të kalonte, por Hygo zbriti nga karroca dhe duke u treguar shallin e deputetit, u tha: «Ushtarë, shikojeni këtë shall. Ky është simboli i ligjit, është përfaqësimi i Asamblesë. Atje ku është ky shall, është e drejta. Pra ky shall u tregon të drejtën. Lui Bonaparti po ju çon drejt krimit. Ai po vret Republikën. Atëherë mbrojeni atë!”

Zhyljeta që kishte zbritur pas tij, kërkonte ta qetësonte dhe ta tërhiqte që të largoheshin, por ushtarët, të hutuar nga guximi i deputetit qëndronin të heshtur. Karroca kaloi… Në kujtimet e saj, të botuar kohët e fundit nën titullin Souvenirs, Zhyljeta përshkruante këtë çast historik: “Viktori përkulet nga dritarja dhe u thërret atyre se janë të varfër, të poshtër dhe vrasës. “Pushkatomëni dhe mua që të mos kem më turp të shoh këtë popull të padenjë që e lë veten ta turpërojnë e që nuk është i zoti të protestojë”. Unë përpiqem ta ndaloj, t’i vë dorën në gojë, por nuk mundem. Por ndodhi mrekullia, sepse fjalët e tij nuk u dëgjuan të gjitha. Zoti i kishte goditur ata njerëz të verbuar, të etur për dhunë e gjak.”[4]

Atë ditë, në një kafene ku ishin mbledhur republikanët, drejtuesit e tyre po hartonin një proklamatë. Shpejt, Hygo e nënshkroi atë bashkë me të tjerët. Ngado ushtonte Marsejeza. Por Hygosë i duhej të fshihej. Ai mund të arrestohej nga çasti në çast. Aleksandër Dyma dhe aktori Bocage kishin shkuar me nxitim te Adela për ta njoftuar se disa njerëz ishin rekrutuar për të vrarë Hygonë. Në mbrëmje ai u fsheh në Rue Richelieu. Ndërkohë, Ministri i Brendshëm kishte nxjerrë një urdhëresë të posaçme kundër tij: ”Nëse kapet Viktor Hygo, bëni ç’të doni me të…”! Mesazhi ishte i qartë. Ai duhej ekzekutuar.

Të nesërmen në mëngjes, Zhyljeta shkoi ta takonte, por nuk e gjeti atje. Shumë të njohur i thanë Hygosë se duhej të ikte sa më parë nga Franca. Pasi brodhi në barrikadat e Les Halles, në Saint-Eustache, në Rue Cadran apo në Rue Saint-Denis, ku pikasi mjaft të vrarë, Hygo e kuptoi se kauza e tyre kishte humbur. “Pashë vrasjen, krimin, vdekjen… Pashë atë shi të vdekjes së verbët”, do të shkruante me dhimbje ai. Në mëngjesin e 4 Dhjetorit, Zhyljeta e kishte gjetur me një fytyrë të bardhë meiti. “Ёshtë i zbehtë, por jo i pashpresë”, shkruante ajo në ditarin e saj.

Përmes disa miqve, ajo i siguroi një pasaportë të mikut të saj, tipografit Lanvin. I maskuar dhe përmes trenit, më 11 Dhjetor 1851, më së fundi Hygo mori udhët e ekzilit drejt Brukselit e më pas drejt brigjeve të ftohta të Anglisë. Zhyljeta ishte atje në stacionin e trenit.

I madhi Hygo linte me dhimbje Francën dhe Republikën për të cilën luftoi. Shumë vite pas atij mërgimi të gjatë, ai do të kthehej në Paris po në atë stacion, ku një popull i tërë e priste me brohorima ; Ishte dita e 5 Shtatorit të vitit 1870.

Dashnori i madh

Hygo ishte një qenie e dashuruar përjetësisht. Dashuria ishte droga e tij, ku ai përhumbej dhe e ndjente veten plotësisht. Një nga dashnoret e njohura të Hygosë ishte dhe Leonie Briand, e cila atë kohë banonte në 12, Rue Laferrière. Në fakt Hygo e dashuronte edhe atë, në mënyrën e tij, por ja që fjalët nganjëherë ishin të njëjta me ato që i shkruante Zhyljetës. Të gjitha gratë për të ishin poetike dhe zgjonin veçse vargje te ai. Por gratë janë dhe xheloze. Madje kur fliste për Zhyljetën, Leonia e quante atë “plaka”, meqë ajo ishte gati 10 vjeç më e madhe se ajo. Kështu, që ta largonte Zhyljetën nga krahët e Hygosë, një ditë Leonia i mblodhi gjithë letrat që i kishte dërguar poeti i dashur dhe të lidhura në një pako ia dërgoi Zhyljetës, shoqëruar me një shënim të saj. Leonie i shkruante se ajo kishte qenë dhe ishte gjithnjë dashnorja e Hygosë që prej 17 vjetësh.

Këto letra ishin për Zhyljetën një bombë e vërtetë. E plagosur dhe e zhgënjyer nga i dashuri i saj i përgjëruar, ajo i la një letër lamtumire dhe e braktisi Parisin menjëherë. Si mund të jetonte më? Por Viktori nuk donte që ta humbiste dhe i lutej që mos ta braktiste. Madje u vu në kërkim të saj, duke pyetur ndër miqtë dhe të afërmit e saj. Ngado kërkonte një gjurmë të ekzistencës së saj. Ku vallë është fshehur, ku? Kur mori vesh se ajo ishte në Brest të Bretanjës, ai i shkroi menjëherë: “Po të flas para Zotit. Të thërras ashtu siç i thirret Jetës. Shpëtomë nga dëshpërimi! Kthehu! Të dashuroj!”… Dhe si shumë e shumë gra të tjera, edhe ajo do të kthehej.

Atë ditë Viktori e priste në stacionin e trenit dhe ajo iu hodh në gjoks e përgjëruar. Ai e vendosi atë në një apartament në Rue Sycomores. Përsëri në ekstazë, si të çmendur. Dhe ajo që i shkruante: «Çfarë furie që sapo kaluam së bashku në shtrat. Do ishte e ëmbël dhe sikur të vdisnim!».

Në mëngjes, kur u zgjua, ajo gjeti një letër që ai i kishte lënë para se të largohej: «Isha i vdekur. Tashmë jam gjallë. Ti je gjaku i zemrës time, drita e syve, jeta e jetës time… ëngjëlli im!»

Megjithatë ajo kërkoi ta vërë atë në provë. Por pavarësisht nga provat, Leonia do të mbetej përsëri në zemrën e tij. Në Korrik të vitit 1845, i fshehur në një apartament në «Passage Saint-Roch» të Parisit, Viktor Hygo flinte me të dashurën e tij Leonie Briand. Kur ndërkohë dera kishte rënë me forcë. “Në emër të mbretit hapeni portën!» – ishte dëgjuar një zë nga jashtë. Viktori hodhi me të shpejtë një këmishë dhe doli të hapë portën. Policët i thanë që t’i ndjekin nga pas. Pranë komisarit të policisë ishte dhe burri i të dashurës së tij.

– «Unë jam «Pair» de France!» – kishte thënë Viktori, duke u bërë të qartë se ai kishte një imunitet të paprekshëm dhe titullin më të lartë.

Leonia e mjerë ndoqi policët nga pas dhe burrin e xhindosur. Të nesërmen, gazetat folën për skandalin e një shkrimtari të njohur, të kapur në flagrancë, por askush nuk e botoi emrin e Viktorit, i cili me kohë kishte kontaktuar gjithë gazetat, duke iu kërkuar kryeredaktorëve që ta shmangnin emrin e tij. Por e shkreta Leoni, e dënuar nga gjyqi, pas burgut u detyrua të mbyllej në manastirin e Saint Augustines. Ndëshkimi binte vetëm mbi gratë!

Historia e Zhyljetës ishte një histori përkushtimi si rrallë në historitë e dashurive të mëdha. Një përkushtim gjer në vdekje. Zhylieta tashmë jetonte vetëm për të. Madje ajo e ndoqi dhe në mërgim, në Gurnesey, ku ajo u vendos në një apartament pranë shtëpisë së Hygosë, të quajtur «Hauteville House». Që ta njoftonte se ishte zgjuar, Hygoja lidhte një shami të bardhë në ballkon që ajo ta shikonte nga larg dhe pastaj të shkonte pranë tij. E megjithatë dashuritë kalimtare nuk do të mungonin dhe më vonë në jetën e tij.

Në Janar të vitit 1872, në shtëpinë e Zhyljetës, Hygo u lexonte aktorëve të teatrit pjesën e tij Ruy Blas, që do të rivihej në skenë në teatrin Odeon. Sarah Bernard, ylli i ri i teatrove pariziane, i vinte rrotull, edhe pse syri i mprehtë i Zhylietës vigjëlonte. Jo, Hygo nuk mund të rrinte pa bërë dashuri. Kjo do të ndodhte dhe me aktoren Bernard, ashtu si dhe me zonjëza të tjera. Kësaj radhe, e dashura e tij ishte kopistja e dorëshkrimeve të tij dhe shërbyesja e shtëpisë, bukuroshja Blanche Lanven.

Ajo ishte e re dhe Viktori i moshuar. Por zjarret e tij nuk ishin shuar. Ai ishte i tmerrshëm në dashuri. Blansh ishte e re ndërsa Zhylieta ishte plakur. Një natë, siç shkruan Hygo në shënimet e tij, ai e kishte parë Blanshën lakuriq: “30 Janar, 1874. E pashë atë pothuajse nudo, si rrallë ndonjëherë, çka nuk më ka ndodhur prej kohësh. Ajo ka ende një trup të mrekullueshëm…” Por kur Zhylieta i ra në gjurmë dhe Blansh e pranoi gabimin e saj, Viktori i kërkoi ndjesë. Përsëri përbetime, pëshpërima, përhumbje në puthje dhe seks për të shuar flakët e zemërimit. “Për të bërë dashuri, – i shkruante me dhimbje Zhyljeta, – ti ke nevojë për shumë trupa, ndërsa dashuria ime për ty, që të të dua më mirë, ka nevojë vetëm për dy shpirtra… Ti nuk je më një burrë për mua. Ti je shpirti i shpirtit tim.”

Ndërkohë, i plagosur nga dhimbja, Hygo do t’i përgjigjej: ”Shpirti im, dashuria ime e madhe. Ki mëshirë për mua dhe bëhu e butë me sjelljet e mia!”…

Blansh u detyrua të largohej, por fshehurazi, Hygo do t’i merrte një apartament me qera për ta strehuar diku pranë dhe bujar siç ishte, ai do ta ndihmonte atë gjer në fund të jetës.

Në ditarët e Hygosë, biografët kanë gjetur mjaft shënime të çuditëshme, të koduara, iniciale apo emra femrash, me të cilat ai ka kaluar aventura të një jave apo disa ditëve: Alice Ozy ishte një aktore dhe kurtizane; Louise Colet ishte po një kurtizane që koleksiononte dashnorë në radhët e poetëve e letrarëve; Esther Guimard ishte dashnorja e një pronari gazetash; Laure Desprès ishte gjithashtu e dashura e dukës De Praslin. Por në ditaret e tij janë dhe emra të panjohura si Poléma (në Rue Clichy), Theodorine, (në Passage Saulnier), Janette, (në Rue Delebelle), etj, shpirtra që janë tretur në botën anonime. Cilat ishin këto? Vetëm Hygoi e dinte… Ishin “vajza të gëzimit”.

Jeta, një stuhi e pambarimtë

Jeta e Hygosë ka qenë padyshim një stuhi e pambarrimtë, një jetë me trauma e tragjedi të mëdha, me vuajtje, vdekje të shumta dhe dëshpërime. Njëra nga vajzat e tij që quhej Leopoldinë, bashkë me të fejuarin e saj u mbyt në prag të një udhëtimi me anije. Djali i tij, François-Viktor, vdiq tepër i ri. Eugène, djali i vogël që i vdiq në Belgjikë, ai e solli me karrocë dhe e vendosi në varrezat e “Père Lachaise”. Po atje vendosi më vonë dhe Adelën, gruan e tij. Sa shumë vdekje mbi një zemër! Një tjetër vajzë iu çmend dhe e përfundoi jetën në një spital të çmendurisht. Dhe mbi të gjitha, mërgimi i tij në tokën angleze, në Guernesey apo në Belgjikë. Shkrimtari i madh e kishte të ndaluar kthimin e tij në Francë. Por mbytja e vajzës së tij Leopoldine kishte qenë padyshim dhimbja më e madhe.

Ishte viti 1843. Ai po ikte fshehurazi me Zhyljetën në jug të Francës, në La Rochelle, në kulmin e lumturisë, puthjeve dhe ëndrrave, kur në Roshefort, diku në një bujtinë, ulur në tavolinë, rastësisht ai lexoi një lajm të gazetës: «Vajza e Viktor Hygosë, Leopoldine, është mbytur në Villequier. Thuhet se Hygo është në La Rochelle…” Në kujtimet e saj për këtë ditë të kobshme, Zhyljeta ka shkruar: “Shiko sa e tmerrshme! – më foli ai. – Ngrita sytë drejt tij. Kurrë s’do ta harroj shprehjen e fytyrës së tij fisnike. Sapo e kisha parë të qeshur e të lumtur dhe ja tani, për një sekondë, e gjeta sikur ta kishte goditur rrufeja. Buzët e tij ishin zbardhur. Sytë e tij të bukur vështronin si të humbur, fytyra dhe flokët i ishin lagur nga djersa dhe dora e tij ishte ngjitur fort pas zemrës, sikur të donte ta pengonte atë që të mos dilte nga gjoksi i tij. Mora gazetën dhe e lexova. I dashuri im i mjerë, më lutet të mos shpërthej në lotë. Me një kurajo mbinjerëzore më ndihmoi të dalim nga kafeneja. Kapërcyem pragun dhe ecëm në fushat që digjeshin nga dielli…”[5]

Po, pa folur, me fytyrë meiti, Hygo kishte dalë nga bujtina dhe ishte nisur drejt një livadhi, drejt humnerave të tij të dhimbjes. Zhyljeta kërkoi t’i shkonte nga pas, por ai i kishte bërë shenjë ta linte vetëm. Papritur, nga dhimbja e madhe Viktori kishte rënë pa ndjenja dhe ajo vrapoi drejt tij. Qielli ishte përmbysur mbi sytë e tij. Pastaj ata u kthyen, u ulën në tavolinë dhe ai i shkroi një letër Adelës: «Gruaja ime e mjerë! Mos qaj! Bëhu e fortë. Ajo ishte një ëngjëll. Le t’ia japim Zotit!»…

Menjëherë u kthyen me karrocë buzë kenetave dhe detit të La Rochele-s. “Qielli është mbarsur me re të zeza, – shkruante më pas Zhyljetë, – dhe hera-herës, rrufetë çajnë mes tyre… Mbaj dorën e të dashurit tim të shtrenjtë pa patur forcën t’i them dhe një fjalë. Dhe qielli bëhet gjithnjë e më ogurzi, më i llahtarshëm...”

Kur u kthyen në Paris, ai i premtoi Zhyljetës se do ta shkruante atë udhëtim të tyre triditor që përfundoi me ngjyrën e zisë. Hygo ishte mbyllur dhe vërtitej brenda katër mureve të shtëpisë. Një muaj më vonë, më 24 Tetor, ai do t’i shkruante të dashurës së tij: “Duhet të shkruaj, por gjithnjë kujtimi i asaj dite më bën të stepem. Do të jepja gjithçka në këtë botë që ta përfundoja këtë përshkrim. Do ta jepja jetën time me dhjetra herë e madje me gëzim, por meqë ti ma kërkon që ta shkruaj këtë udhëtim, unë po të bindem…”

Midis tragjedive, jetës pasionante dhe mëgimit të detyruar, Hygo përpiqej të mbijetonte në sajë të artit të vet. Dhe ai ishte i bindur për misionin e tij si republikan dhe artist: «Po shkruaj një bibël. – shënonte ai në ditarin e vet. – Jo një bibël hyjnore, por një bibël humane. Një libër të shumëfishtë që përmbledh një shekull. Ja çfarë do lë pas vetes…»

Një ditë, duke përshkuar rrugën e përditshme, Hygo pikasi një karrocë që po çonte dy të dënuar drejt gijotinës, e cila që pas Revolucionit ishte ngritur në qëndër të qytetit. Kjo pamje e tronditi aq shumë sa ai filloi të shkruajë librin e tij të mëvonshëm Dita e fundit e një të dënuari me vdekje.

Tregojnë se më vonë, një ditë tjetër, duke shkuar për në Akademinë Franceze, Viktor Hygo pa dy xhandarë që kishin vënë përpara një burrë të lidhur dhe të zbehtë në fytyrë. Njerëzit thoshin se kishte vjedhur bukë. Po atë natë ai shkruante: «Për mua ai njeri nuk ishte thjesht një njeri, por vetë spektri i mjerimit; ajo fantazmë e mjerimit e shfaqur në mënyrë të shpërfytyruar e të errët, ishte imazhi i një revolucioni të rënë në errësirë»…

Ky do të ishte protagonisti i romanit Të mjerët, vetë Zhan Valzhani.

“Avenue Victor Hugo”

Kjo aveny në atë kohë quhej Aveny Eylau dhe ata banonin në numrin 130. Pas vdekjes së Adelës, Viktori dhe Zhyljeta jetonin tashmë bashkë. Më së fundi mund të jetonin si burrë e grua; ai një kat mbi apartamentin e Zhylietës. Megjithatë darkat për miqtë, letrarët, artistët dhe politikanët shtroheshin gjithnjë në sallonin e saj. Ajo vigjëlonte mbi të, dashurinë e saj të përjetshme, mbi miqtë dhe botën që i rrethonte…

Më 1879, Viktori i ishte lutur Zhylietës që ta hipte në një ballon dhe të ngjiteshin së bashku në qiell. Ai kërkonte të dehej me retë. Dhe ata u nisën. Në qiell, në një tjetër botë. Ndoshta ishte frymëzuar nga Zhyl Verni. Ndoshta… Sidoqoftë ajo skenë duhet të ketë qenë diçka e magjishme, ku shpirti puqet me qiellin dhe ngjizja është sublime.

Më 8 Maj të vitit 1881, bashkia e Parisit vendosi që avenyja e tyre të quhej “Avenue Victor Hugo”. Në letrat që i drejtoheshin shkrimtarit, shkruhej «Merr Victor Hugo, Avenue Victor Hugo»… Madje dhe letrat e Zhylietës vinin në po këtë adresë. Më së fundi zonja Drue banonte në avenynë me emrin e të dashurit të saj.

Më 27 Shkurt, një kortezh i pafund kalonte para dritareve të shkrimtarit duke thirrur: “Vive Victor Hugo!”, “Rroftë Republika!… Dritarja ishte e hapur dhe Viktori i përshëndeste! Jashtë kishte filluar të binte dëborë… Por tashmë Zhylieta ishte tepër e sëmurë. Ajo ishte dobësuar dhe ishte bërë si kufomë. Megjithatë pena e shkrimtarit i këndonte gjithnjë shpirtit të saj, gjer në prag të vdekjes:

”Kur të them qofsh e bekuar – është qielli!

Kur të them fli e qetë – është toka!

Kur të them të dua – jam unë!”…

Më 1 Janar të vitit 1883, ata përkujtuan së bashku ditën e parë kur kishin vështruar njëri-tjetrin dhe ishin dashuruar. Viktori i zgjati një fotografi të përbashkët, ku pas saj kishte shkruar: “50 vjet dashuri – kjo është martesa më e bukur!” Më 11 Janar, e shkatërruar nga kanceri, ajo vdiq pa e kërkuar Viktorin, pa dashur ta shqetësojë Viktorin që t’i shkonte pranë shtratit për t’i thënë një lamtumirë. Të nesërmen, ai nuk kishte më fuqi ta ndiqte karvanin funebër të saj, por e ndoqi vetëm nga dritarja. Që nga vdekja e saj ai nuk do të shkruante më. Vetëm kur ishte në pragun e vdekjes, ai do të shkruante vargjet e fundit: “Këtu është lufta e ditës dhe e natës!”… Pastaj ai thirri nipin dhe mbesën dhe u tha: “Të jeni të lumtur dhe të mendoni për mua!”… Fill pas kësaj, të afërmve ai u lexoi testamentin e tij:”Dua që nga paratë e mia t’u jepni dhe të varfërve!… Dua të më përcillni në banesën e fundit me karrocën e të varfërve! Nuk e dua përshpirtjen e kishave. Kërkoj veçse një lutje nga të gjitha shpirtrat… Besoj te Zoti!”…[6]

I dërmuar nga sëmundja e rëndë, tashmë ai nuk arrinte as të fliste. Komunikimi fundit me botën e të gjallëve bëhej përmes xhesteve. Në 22 Maj të vitit 1885, kur Hygoi vdiq, gjithë Parisi ra në zi. Arkivolin e vunë nën Harkun e Triumfit, dhe pastaj, duke përshkuar Champs-Elysées, një milion banorë e përcollën gjer në portën e Panteonit. Në dyert e mbyllura të dyqaneve shkruhej: ”Mbyllur për zi kombëtare!” Kambanat e katedrales Notre-Dame, si dhe ato të Madeleine, Saint-George apo Saint-Sulpice, binin me vaj.

Që nga ajo ditë, eshtrat e Hygosë janë atje, në Panteonin e lavdisë. Por lavdia më e madhe e tij janë padyshim veprat, shkrimet e tij, apeli i tij i lirisë dhe i qytetërimit. “Thirrja” e tij për “Shtetet e Bashkuara të Evropës”, kjo thirrje profetike, që do të realizohej një shekull e gjysmë më vonë.

Hygo kishte një ëndërr të madhe. Po, ai krijoi një vepër titanësh!… Një vepër, gjurmët e së cilës gjenden ngado. Jo shumë kohë më parë, një prift shqiptar që mbajti meshë në katedralen “Notre-Dame” dhe që më fliste me entusiazëm për veprat e Hygoit dhe mrekullinë e këtij qyteti, nuk e dinte se pikërisht ajo katedrale ku ai mbajti meshë, në vitet e Komunës së Parisit ishte bastisur, ishte plaçkitur e shkatërruar dhe vite më pas, e lënë pas dore, ishte kthyer në një gërmadhë vajtuese. Ishte pikërisht Viktor Hygo ai që ngriti zërin e tij të fuqishëm për ta shpëtuar këtë kryevepër të artit mesjetar. Kësaj katedraleje ai i kushtoi një përkushtim të veçantë dhe në ethet e betejës së tij për ta shpëtuar monumentin e kulturës franceze, ai shkroi romanin e famshëm të tij, të njohur nga të gjithë ne, Shën Mëria e Parisit… Notre-Dame de Paris!

5 veprat më të mira

– Les misérables

– Notre-Dame de Paris

– L’homme qui rit

– Quatre-ving-treize

– Les Orientales

[1] Souvenirs, Juliette Drouet, Ed. des Femmes, Paris, 2006.

[2] Souvenirs, Juliette Drouet, Ed. des Femmes, Paris, 2006.

[3] Victor Hugo, Max Gallo, Ed. XO, Paris, 2001.

[4] Souvenirs, Juliette Drouet, Ed. des Femmes, Paris, 2006.

[5] Souvenirs, Juliette Drouet, Ed. des Femmes, Paris, 2006.

[6] Victor Hugo, Ed. La Pleiade, Gallimard, Paris.

NË TRE OSE KATËR VETË NË NJË DHOMË- Yehuda Amichai

Published on February 28, 2019 in Letërsi/Përkthim/Tharm by Admin

NË TRE OSE KATËR VETË NË NJË DHOMË- Yehuda Amichai

Në tre ose katër vetë në një dhomë

gjithmonë është një, dritares qëndruar.

Padrejtësitë, i detyruar të vërejë nëpër tela me gjemba,

zjarret në kodër.

Dhe njerëzit e mbetur,

mbrëmjes sjellë në shtëpi, si një kusur i vogël.

Në tre ose katër vetë në një dhomë

gjithmonë është një, dritares qëndruar.

I zi floku përmbi mendimet e tij.

Pas tij – fjalët.

Ndërkaq përkundruall tij, zërat, udhëtimet pa bagazh.

Zemra pa zemrek, profeci pa ujë.

Dhe të mëdhenjtë shkëmbinj harruar atje,

qëndrimngujuar si letra,

pa adresë dhe pa askënd që ato t’i marrë.

Përktheu: Eraldo Hatija

Historia e një pikture që luftoi fashizmin

Published on February 27, 2019 in Pikturë by Admin

“Unë kam besuar gjithmonë dhe ende besoj se artistët që jetojnë dhe punojnë për vlerat shpirtërore nuk mund dhe nuk duhet të qëndrojnë indiferentë në një konflikt në të cilin vlerat më të larta të njerëzimit dhe qytetërimit janë në rrezik.”-Pablo Picasso

Guernika – Pablo Picasso (Museo Nacional Centro de Arte Reina Sofia)

Më 26 Prill 1937, gjermanët nazistë dhe bombarduesit italianë sulmuan qytetin bask, Guernikën dhe brenda 3 orëve shkatërruan 3/4 e qytetit të lashtë duke vrarë e plagosur qindra njerëz. Sulmi “i pashembullt në historinë ushtarake”, sipas raporteve të asaj kohe, frymëzoi një nga pikturat më të famshme kundër luftës në histori, Guernikën. Sipas historianit të artit Fernando Martin, “Për herë të parë në historinë bashkëkohore të luftës, si qyteti ashtu dhe popullsia e tij civile u asgjesuan edhe si një taktikë trembjeje po edhe si një mënyrë për të testuar makinën e luftës.”

Ekspozita e Parisit 1937, e cila u hap në më pak se 1 muaj pas bombardimeve dhe vetëm 10 muaj pasi fillimit të Luftës Civile Spanjolle, i lejoi për herë të parë artistët të flisnin kundër brutalitetit të luftës dhe që nga ky moment piktura u bë edhe propagandë, pavarësisht se ajo ekspozitë sot mbahet mend më shumë për konkurrurrencën dhe mburrjen e dy kombeve: Gjermanisë, me kullat monumentale prej graniti në krye të të cilave ishte një shqiponjë gjigante me svastika, dhe Bashkimit Sovjetik me një statujë edhe më të mëdhe se ajo e gjermanëve; dy figura që shtrëngonin një çekiç dhe një draper mbi një strukturë prej mermeri.

Ndërsa Europa shkonte drejt luftës, gjendja në Spanjë mori rëndësi në mbarë botën sepse ajo u bë fushë – beteja për forcat e fashizmit dhe komunizmit duke frymëzuar vepra të reja për disa nga artistët më të mëdhenj të kohës: Pablo Picasso, Julio González, Joan Miró, Alexander Calder, Alberto Sánchez, dhe José Gutiérrez Solan.

Picasso në fillim të vitit 1937 kishte filluar një seri vizatimesh kundër nacionalizmit të quajtura “Ёndrra dhe Gënjeshtra e Frankos,” po nga fundi i vitit u porosit për të krijuar një murale për pavjonin spanjoll Mayoral dhe pas leximit të raporteve të sulmit të Guernika-s nga aleatët e Frankos, ai filloi punën kësaj pikture e cila do të simbolizonte luftën kundër gjithë fashizmit. Ky ishte “momenti kur Picasso e dinte me saktësi se cilët do të ishin subjektet e murales së tij për pavjonin.”

Piktura “Guernika”, nuk u ekspozua në Mayoral, po në Muzeun Reina Sofia të Madridit, po fotografitë e bëra nga e dashura e Picasso-s në atë kohë, Dora Maar na tregojnë detaje rreth fazave të krijimit të saj. Puna u mbarua në pak më shumë se një muaj dhe për të luftuar thashethemet se ajo mbështeste nacionalistët, Picasso bëri një deklaratë: “Me muralen në të cilën jam duke punuar dhe që do ta quaj Guernika, si dhe në të gjitha veprat e mia të fundit të artit, unë në mënyrë të qartë e hapur, shpreh neverinë time ndaj kastës ushtarake, e cila e zhyti Spanjën në një oqean dhimbjeje dhe vdekjeje.”

Propaganda ishte një këndvështrim i ri për shumë prej artisëve, nëvizojnë historianët e artit. Para vitit 1936, as Picasso e as Miró nuk ishin shumë politikë, por Lufta Civile Spanjolle e ndryshoi këtë. Sipas tyre “Ёndrra dhe Gënjeshtra e Frankos” e Picasso-s dhe Aidez l’Espagne (Ndihmoni Spanjën) e Miró-së më 1937 janë veprat e para haptazi politike të artistëve. Vonë në karrierën e tyre, në vitin 1944, Picasso do t’i bashkohej Partisë Komuniste franceze dhe Miró vazhdoi të ishte shumë aktiv kundër regjimit të Frankos, edhe gjatë viteve 1960 dhe ’70.”

Guernika mori një kuptim më të gjerë në vitet që pasuan. Sipas studiuesve të artit, kjo ndodhi sepse pëshkruante Luftën Civile Spanjolle, fatin e civilëve në të, si dhe bombat që shkatërruan qytetin bask e vranë aq shumë njerëz. Po ajo gjithashtu ishte një pasqyrim i të gjithë luftërave. Shkrimtari francez Michel Leiris, i inspiruar prej pictures, do të nënvizonte: “Në një kanavacë bardh e zi përshkruhet një tragjedi e lashtë sa bota … dhe Picasso e shkruajti në të letrën tonë të dënimit; çdo gjë që duam e dashurojmë, do të humbë.”

Megjithatë, në të ka edhe shpresë. Mes figurave të kufomave që angullijnë nga agonia e dhimbjes, Pikaso la një fener, që sipas studiuesit të artit Martin: “Në qendër, nga një dritare, zgjatet dora e një gruaje me një llambë vajguri, që duket sikur do të ndërhyjë në këtë panik, të ndriçojë sadopak errësirën.”

Guernika ndoqi një traditë më të hershme, duke i bërë jehonë veprave të Goja-s, i cili përshkroi rezistencën ndaj pushtimit të Spanjës nga Napoleoni. Vizioni grotesk që Goja solli me kritikën e tij politike nuk humbi, por u kthye në një mjet i fuqishëm për artistët për të shpalosur pikëpamjet e tyre të çdo kohë ndaj padrejtësive. Ёshtë i njohur adhurimi i Picassos për “lenten e errët” të Goja-s mbi komplekset politike dhe traditat fetare të Spanjës.

Pikaso, Miró, Calder dhe González vazhdojnë akoma të na mësojnë se nganjëherë momentet e mëdha, të tilla si Lufta Civile Spanjolle, të kërkojnë të marrësh një anë. Veprat e krijuara nga këta artistë janë e pjesë kujtesës kolektive të Spanjës. Ato përfaqësojnë kthesën e madhe të Luftës Civile dhe luftën e betejat e vendit midis demokracisë dhe fashizmit.

Siç edhe vetë Picasso e ka përmbledhur vendimin e tij në vitin 1937: “Unë kam besuar gjithmonë dhe ende besoj se artistët që jetojnë dhe punojnë për vlerat shpirtërore nuk mund dhe nuk duhet të qëndrojnë indiferentë në një konflikt në të cilin vlerat më të larta të njerëzimit dhe qytetërimit janë në rrezik.”

Përktheu: Meli Ajazi

DHE KËSHTU TI E GJEN VETEN- Yehuda Amichai

Published on February 26, 2019 in Letërsi/Përkthim/Tharm by Admin

DHE KËSHTU TI E GJEN VETEN- Yehuda Amichai

Dhe kështu ti e gjen veten gjithnjë duke qëndruar

midis të shumëlëvduarës panoramë

dhe atij që e çmon dhe ua shpjegon atë

atyre që përreth tij qëndrojnë në një rreth të entuziazmuar.

Ti nuk përzihesh më.

Dhe fjalët, të pakuptimta për ty,

përsëri janë larguar prej tëndit trup,

ashtu si era, si uji kur shkapërdahet

dhe sërish pas teje bashkohet.

I ëmbli ateizëm ende lulëzon

këtu përreth, përmbi shkëmbinj,

me një nur të dëshpëruar dhe po kaq të vetmuar,

porsi lulëzimi i të parit besim në Zot.

Shpati i malit, prej kosës prerë,

sërish do të zverdhet e i kafenjtë, në verë do të kthehet.

Dhe me bar, pranverën tjetër të rrëmbushet,

porsi çdo mal në pranveroren stinë,

si një pjesë imja, prej nga ti u preve

disa vjet më parë.

Përktheu: Eraldo Hatija

Previous 1 … 159 160 161 162 163 … 190 Next

Bylbyli im-Rose Ausländer

Kur “Nderet e Kombit”grinden-Granit Zela

Një natë e dogja-Leonard Cohen

“Roma” i Cuaron-it, një film i vlerësuar me “Oscar” për t’u parë tani!

Duke mbajtur në krahë shokun e plagosur

BARAZPESHË-HILDE DOMIN

Hygo, republikani dhe dashnori i madh-Luan Rama

NË TRE OSE KATËR VETË NË NJË DHOMË- Yehuda Amichai

Historia e një pikture që luftoi fashizmin

DHE KËSHTU TI E GJEN VETEN- Yehuda Amichai

REVOLUCIONI NUK DO TЁ TRANSMETOHET

Admin - page 161

Admin has 1899 articles published.

Admin - page 161

Admin has 1899 articles published.

You might be interested in

You might be interested in

You might be interested in

You might be interested in

You might be interested in

You might be interested in

You might be interested in

You might be interested in

You might be interested in