Author

Admin - page 160

Admin has 1899 articles published.

Gjeneral Gramafoni-Skenari që u ndërtua mbi një tregim të vjedhur

in Denonco plagjiaturën/Kinema by

Hija e zesë e lavdisë-Një rrëfim pa dëshmitarë

  Artan Gjyzel Hasani

Kjo është një histori e vërtetë të cilën unë nuk mund ta provoj para jush si të tillë. Dëshmitarët e besueshëm kanë vdekur prej kohësh, ndërsa një dëshmitar disi më i parëndësishëm sapo ka mbushur të nëntëdhjetat. Kur t’i arrini deri në fund këtij rrëfimi nuk kërkoj prej jush ta besoni. As nuk mëtoj të zhbëj gjëra që nuk mund të zhbëhen. As të krijoj zhurmë mediatike apo sensacion. Por kërkoj veç një gjë. Të mendoni që e vërteta mund të jetë edhe kështu siç po ua tregoj. Kaq do të më mjaftonte. Sa ishte gjallë im atë nuk donte t’ia zinim në gojë këtë histori. Pas vdekjes së tij jam matur disa herë ta shkruaj në trajtë tregimi, por nuk e kam bërë. Gjithnjë kam pritur momentin kur do ta rrëfeja ashtu siç ka ndodhur. Dhe po e bëj sot. Historia zë udhë në verën e vitit 1976 në Tiranë. Fillon me një tregim. Një tregim të cilin im atë do ta shkruante për këngëtarin Mentor Xhemali, zëri i të cilit e magjepste. Ideja i kish ardhur pas një bisede me të njohurin e tij, këngëtarin Avni Mula, që i kishte treguar detaje interesante nga jeta e panjohur e Mentor Xhemalit. Me ndërmjetësinë e Avniut u realizua një takim me Mentorin, të cilit i pëlqeu ideja që dikush donte të shkruante një tregim për të. Takohen disa herë, shkojnë në vendin ku basi ynë i ardhshëm i kishte rënë në sy dikujt për herë të parë për zërin e tij, pikërisht në portin e Sarandës, ku kishte punuar si hamall në moshën 18-vjeçare. Pasi kishte shpenzuar edhe qindarkat e fundit hoteleve e restoranteve me Mentorin, im atë kthehet në shtëpinë tonë në Peshkopi dhe ulet të shkruajë për net me radhë. Si tani e kam parasysh kënaqësinë me të cilën ia lexonte çdo mëngjes sime mëje atë që kishte shkruar gjatë natës. Tregimi mbaroi dhe doli një dorëshkrim 30 faqesh të daktilografuara. Mentor Xhemali ishte përlotur kur kish lexuar tregimin në dorëshkrim. Dy shokët e vjetër të tim eti Adriatik Kallulli dhe Vath Koreshi e kishin pëlqyer. Gazeta “Drita”, ku punonte Vathi e kishte refuzuar botimin pasi ishte shumë tregim i gjatë për një format gazete. “Do ta botoj te revista ‘Nëntori’ në disa numra rresht”, kishte premtuar Vath Koreshi dhe kishte marrë dy kopjet e shtypura të tregimit. Kaluan muaj, dhe tregimi nuk po botohej. Telefonatat e tim eti me Vathin ishin rralluar duke pasur parasysh edhe natyrën e ndrojtur të tim eti kur ishte puna për të kërkuar ndere e favore nga të tjerët, qofshin këta edhe shokë te tij. Kaloi edhe viti 1977 dhe asgjë prej gjëje. Im atë nuk i telefonoi më Vathit. Ishte neveritur e lodhur nga pritja e gjatë. Atë vit Mentor Xhemali doli në pension dhe do kishte qenë dhuratë shumë kuptimplotë botimi i atij tregimi pikërisht ato ditë. Por nuk ndodhi. Ndërkohë Vathi ishte larguar nga redaksia e “Dritës” dhe kishte filluar punë si skenarist në Kinostudion e vetme filmike shqiptare.

Një mbrëmje të fundvitit 1978 ndërsa po hanim darkë, shohim që në televizion filloi të shfaqej filmi i ri “Gjeneral Gramafoni” që akoma edhe sot konsiderohet si një ndër majat e kinematografisë shqiptare. Skenarist i filmit Vath Koreshi. Në një moment dëgjuam zërin e fikur të tim eti “Po ky qenka tregimi im!”. Ishte zverdhur në fytyrë dhe mbuluar nga djersë të ftohta. Nuk e harroj kurrë atë moment. Kishim mbetur të shtangur të gjithë në shtëpi. I telefonon të nesërmen Vathit. “Gjyzel, nuk kisha ç’të bëja, nuk e botova dot askund, ia propozova Viktor Gjikës, por ai sapo pa emrin tënd të panjohur e refuzoi pa e lexuar, e kështu sa të qëndronte i vdekur në sirtar e ndryshova pak, hoqa Mentorin dhe futa një klarinetist personazh, i futa edhe ca linja të tjera dhe e përshtata për skenar filmi.”

Pasi uli receptorin babai mori dorëshkrimin original të tregimit dhe e grisi copë- copë.

Për shumë vite me radhë nuk e kuptova pse e kishte grisur origjinalin, të vetmen provë të shkruar. Ky ishte edhe fundi i miqësisë së vjetër të tim eti me Vath Koreshin. Një zhgënjim vrastar që e shoqëroi deri sa iku nga kjo botë. Nuk shkruajti kurrë më pas letërsi artistike. Kur ia hapja këtë bisedë shumë vite më vonë dhe i thosha që duhet shkruar kjo histori më përgjigjej: “E kush do të të besojë? Ku e ke dorëshkrimin origjinal? Si do ia vërtetosh publikut që isha unë autori?” “Po pse e grise origjinalin?” e kisha pyetur, ndërsa kujdesesha për të gjatë kohës që lëngonte në shtrat para vdekjes. “Nuk më duhej më. Nuk e kam menduar kurrë ta diskreditoja Vathin në publik. Kemi qenë shumë shokë. Nuk më besohet akoma se si ma bëri atë gjë…”

Mbetet mister se si pranoi Mentor Xhemali të merrte pjesë me zërin e tij në xhirimet e këtij filmi me atë skenar që në origjinal ishte shkruar veç për të! Im atë nuk e takoi kurrë më pas. Prej kohësh Mentori, Vathi dhe im atë nuk jetojnë. A kanë pasur dijeni njerëz të tjerë për këtë histori? Ata miq e shokë të tim eti që e dinin nuk jetojnë më. Adriatik Kallulli, Jorgo Bllaci, Herkul Tartari, doktor Lame Koçi, gazetari Fatos Cekodhima janë disa prej tyre. Jo fort i sigurt, por mbase e di Skifter Këlliçi që akoma jeton… Po ç’rëndësi ka, unë nuk pres të ma pohojë askush pasi jam vetë dëshmitar i tërë kësaj meseleje.

Më erdhi ndërmend sot kjo histori e vjetër dhe po mendoja: Vërtet im atë e grisi dorëshkrimin original, por është vetë skenari vjedhur i filmit që e jep provën. Në film flitet për një muzikant, klarinetist, që e kanë regjistruar italianët gjatë pushtimit në pllaka gramafoni. Në realitet kjo ka ndodhur, por me hamallin Mentor Xhemalin, dhe me asnjë lloj klarinetisti dhe pikërisht ky detaj ka qenë edhe boshti rreth të cilit ngrihej tregimi i tim eti. I regjistruan Mentor Xhemalit në një pllakë gramafoni këngë të njohura italiane të asaj epoke dhe në anën tjetër të pllakës këngë popullore përmetare. Pa orkestër. Veç me zërin e tij. I regjistruan për provë se donin t’ia çonin shtëpisë diskografike në Milano që ta vlerësontë nëse ia vlente. Por pak muaj më pas Mentori iku në Durrës e që andej doli partizan. Ky fakt mbetet e vetmja provë që unë sjell për ju në këtë histori të trishtë, të cilën nuk kërkoj ta besoni si të vërtetë, por të mendoni se edhe mund të jetë e vërtetë…

Fragment-Martin Camaj

in Letërsi/Tharm by

Fragment-Martin Camaj

Niset për gurbet punëtori
me një copë qiell në krah
e krypë deti në kutia pishe.
Në dorë mban një bahe
e gur lumenjsh në gojë
në vend të bukës.

Rruga i zdrit përpara
me gaca zjarrmi në s’y.

Ishte fillim vjeshtë kur iku nëna-Miranda Içi

in Letërsi/Tharm by

Ishte fillim vjeshtë kur iku nëna-Miranda Içi

 Ishte fillim vjeshtë kur iku nëna

Përmbysen me zhurmë prej asaj dite,
gjithë enët e bakrit në kokën time.
Nëna iku.
Ikën me të, era e ftoit, 
tava e sapodalë nga furra,
veza e skuqur me një pikë vaj.
Bukëvalja për ditëlindjen time në mars.
Nëna iku.
Mori me vete 
Zhurmën e këpucëve të shkelura nëpër oborr.
Fjalët kur thërriste macen, si mblidhte pulat.
Gishtat e jeshilosura nga gjethet e domateve.
Xhepin e përparëses më çudibërës se shpella e Ali Babës.
Iku nëna ime, mori me vete
Këngën me dy rreshta të vetme,
që më këndonte.
“Dallëndyshe bishtgërshërë
Lum nëna që të ka bërë .”
Iku nëna.
Veshur me këpucë të reja 
me xhaketën e mirë dhe fjalën mall.

Më la dorën e lodhur me damarët blu,
të kërkoj dy karficat flokëve të saj.

 

Libri i paskajores-Granit Zela

in Letërsi/Tharm by

Paskajorja bashkëpunon me armiqtë e jashtëm dhe të brendshëm, kërcënon qenien tonë si komb, është kundër pavarësisë tonë kombëtare, helmon gjuhën tonë amtare dhe lufton kundër drejtësisë shoqërore

      Granit Zela

Gjykata Popullore shpalli me bujë dënimin me vdekje të paskajores.

Kjo përkoi me dënimin me vdekje të Pjetër Mëshkallës, dënim i cili qe ndryshe nga të gjitha dënimet që u dhanë për përdoruesit e paskajores pas ndalimit të saj me ligj. Sikurse thuhej në Kodin e Republikës Popullore “Gjykatat popullore janë organet që realizojnë dhënien e drejtësisë”, prandaj dhe ky dënim me vdekje tregoi që “drejtësia vonon por të dënon.”

Dënimi i paskajores ndodhi pas disa dekadash hetimesh nga organet e ruajtjes së rendit publik, dekada gjatë të cilave u bë e qartë si drita e diellit se personat që përdornin paskajoren ishin shumë të rrezikshëm për rendin juridik.

Qysh mbas vendosjes së rendit të ri në vendin tonë u zbuluan shumë armiq në veri të vendit që ia donin jetën e shkurtër regjimit të tyre popullor. Shteti i Ri i bënte përditë thirrje popullit që të ishte vigjilent dhe të mos lejonte që në të folurën e tij të përditshme të depërtonte paskajorja qoftë edhe në mënyrë të pavetëdijshme. Nëse ndokush përdorte paskajoren ai duhej që menjëherë të denoncohej në organet e ruajtjes së Rendit.

Kjo u bë e detyrueshme sidomos pas shpalljes së programit të Qeverisë së Re, ku deklarohej se synimi kryesor i qeverisë në pesëvjeçarin e ardhshëm ishte çrrënjosja e paskajores nga gjuha e të gjithë shtetasve duke pasur objektiv afatmesëm zhdukjen e saj nga gjuha e shkruar brenda pesë vjetëve tek të gjithë shtetasit, pa dallim feje, krahine, ideje, dhe dëbimin e paskajores nga gjuha e folur një herë e përgjithmonë brenda dhjetë vjetësh.
Pas kësaj, në Kodin Themeltar të Republikës u miratua me ligj:“Në vendin tonë përdoruesit e paskajores dënohen me vdekje”.

Gjatë kësaj kohe, në çdo shkollë të vendit u dogjën të gjitha librat e shkruar që përdornin paskajoren, u dënuan me gjyqe të hapur shumë grupe individësh që e përdornin në mënyrë të fshehtë në familjet e tyre, ndërkohë që Shtetit të Ri i betoheshin për besnikëri dhe respektim të zbatimit të ligjshmërisë.

Masat punonjëse u angazhuan në shkrimin e shumë parrullave kudo ku kishte faqe mali, mure ndërtese apo qoftë edhe në lëvore drurësh parrullat e madhërishme si:

Lumi fle, paskajorja nuk fle”,

Mospërdorimi i paskajores është plumb për armikun”,

Ta përdorim gjuhën pa paskajore”,

Lart frymën revolucionare, në luftë kundër paskajores”,

Paskajorja bashkëpunon me armiqtë e jashtëm dhe të brendshëm, kërcënon qenien tonë si komb, është kundër pavarësisë tonë kombëtare, helmon gjuhën tonë amtare dhe lufton kundër drejtësisë shoqërore”.

Nga të gjitha parrullat që u shkruan kudo e kurrdo, shumica e tyre dolën prej fjalimeve të Udhëheqësit të Ndritur. Në një farë mënyre të gjithë paragrafët ku ai përmendte paskajoren u shndërruan në fjali ndriçuese për mendjen e qindra mijëra njerëzve anemabanë vendit tonë.  Sipas Udhëheqësit të Ndritur paskajorja ishte armikja më e egër e Revolucionit të Madh, me përhapjen e ideve paskajoriste (pra, për përdorimin nga populli të paskajores), duke synuar që të përmbysë fatet e popullit tonë për ta nënshtruar për shekuj të tërë robërie.

Prandaj, edhe popullit i kërkohej të ngrihej në këmbë kundër paskajores, në Frontin Paskajore Çlirimtare, dhe të hidhet me armë në dorë në luftën më të madhe të historisë së tij për çlirimin kombëtar dhe shoqëror nga zgjedha e paskajores. Në zjarrin e luftës kundër paskajores, mbi gërmadhat e saj, do të ngrihej një gjuhë e re, gjuhë e cila do të merrte në dorë fatet e saj. Ishte paskajorja ajo që kishte ndikuar në të shkuarën në grabitjen e pasurisë vendit. Tani paskajorja do të shfronësohej duke i hapur udhë kolektivizimit të të gjitha mjeteve të gjuhës shqipe në epokën e re paspaskajores.

U likujdua paskajorja si instrument gjuhësor që i pinte gjakun përcjellores, sundonte me mizori parafjalën, shtypte dhe u jepte dërrmën emrave, mbiemrave, foljeve dhe ndajfoljeve duke i shfrytëzuar ato në shërbim të interesave të saj të errëta. Vetëm me dënimin me vdekje të paskajores pati një çlirim të forcave të gjalla të fjalive të të gjitha llojeve, qofshin ato dëftore, dëftore-thirrmore, dëshirore e nxitëse, fjalive pyetëse, por mbi të gjitha pati një ripërtëritje të dukshme të fjalive pohore dhe mohore, ndërkohë që kurrdoherë që bëhej fjalë për paskajoren mohimi ishte kategorik.

Të gjitha mjetet e gjuhës, pas shuarjes së paskajores një herë e përgjithmonë nga gjuha jonë, treguan epërsinë e tyre të padiskutueshme në të gjitha fushat e shprehjes, në procesin e pandërprerë të revolucionarizimit të gjuhës, duke u kthyer në një forcë të madhe gjuhësore që shkonte drejt emnacipimit të saj të plotë. Në këtë mënyrë u shembën bazat e obskurantizmit gjuhësor të paskajores.
I gjithë ky proces historik kulmoi me ekzekutimin një për një të të gjitha paskajoreve, dënimin e atyre që i përdorën ato pas ndalimit me ligj. Ndër të gjithë të dënuarit e valëve të gjyqeve popullore, internimeve dhe persekutimeve, ishte edhe Pjetër Mëshkalla, një shkrimtar nga Shkodra, i cili menjëherë pas ndalimit të paskajores me ligj u bë memec, dhe nuk tha asnjë fjalë. Organet e pushtetit popullor zbuluan tek kjo heshtje, kjo memecëri, një komplot të rrezikshëm, një lloj kryengritje ndaj regjimit popullor.

Pjetër Mëshkalla ishte një shkrimtar i njohur në qarkun e veriut, por mospranimi i tij për të shkruar dhe për të folur u interpretua si protestë e hapur në mbështetje të paskajores, dhe kësisoj ai u kthye në të dënuarin e parë që u burgos se pse nuk e kishte përdorur paskajoren, ndërkohë që qindra të tjerë qenë dënuar se e kishin përdorur. Dosja hetimore e shkrimtarit Pjetër Mëshkalla u përcoll deri në nivelet më të larta shtetërore.

Ç’ishte ky shkrimtar me heshtje të rrezikshme?

Cili ishte ndikimi i kësaj heshtjeje në shkrimin fshehtas të paskajores dhe fshehjen apo asgjesimin e dorëshkrimeve apo letrave ku ajo përdorej?

Cila ishte lidhja mes heshtjes së këtij shkrimtari dhe përhapjes së krimit politik?

Hetimet vazhduan me një ritëm shumë të dendur ku u përfshinë dhjetëra të njohur dhe të panjohur prej tij, derisa më së fundi u rindërtua krejt ajo që kishte ndodhur me këtë shkrimtar të cilën po e rrëfejmë këtu.

Ishte viti 1976.

Qysh në Janar të atij viti, Pjetër Mëshkalla, shkrimtar i vetmuar (thuhej se kishte një vëlla në një qytet në jug të vendit, një vëlla binjak që ishte edhe ai shkrimtar, por që nuk dinte kurrgjë për ekzistencën e tij) pati shenja të çuditshme që nuk i kishte pasur kurrë më parë’ nisi të fliste si në jerm fjalë që atëherë askush nuk ua kishte vënë veshin, fjalë që tingëllonin të zakonshme por që gjatë hetimit dolën se kishin qenë paskajore.
Pas pyetjes për të disatën herë të të gjithë individëve që kishin pasur të bënin me të, u arrit në përfundimin që në Janar të atij viti, ai përsëriste pa pushim paskajore që fillonin me shkronjën “a”, madje me radhë në secilin muaj .

Çohej si lugat natën duke folur si në jerm, a thuase fliste me njerëz të një bote tjetër apo po thoshte me zë fjalët e një lutjeje të gjatë që nuk mbaronte kurrë ndërsa përsëriste pa pushim si i lojtur paskajore. Pas konfiskimit të dorëshkrimeve të tij u ngrit një Komision i Hulumtimit të Veprimtarisë së Rrezikshme në Gjuhësi, i cili arriti hartoi një listë të paskajoreve që Pjetër Mëshkalla kishte përdorur në dorëshkrimet e tij.

Fakti që dikur Pjetër Mëshkalla kishte qenë prift, bëri që njerëzit të mendonin se ai po thoshte lutje që dikur i thoshte në kishë, ishte një zakon i vjetër që i qe ringjallur ndaj dhe kalonin pa u marrë me të. Të gjitha paskajoret që ai kishte shqiptuar gjatë Janarit u gjetën në një libër me titull “Libri i Paskajoreve”,  të cilin ai e mbante me vete ngado që shkonte por që njerëzit mendonin se qe një libër kishtar që ai harronte dhe e merrte ngado që shkonte edhe pse e dinte fort mirë se kjo nuk lejohej.
Por ai ishte i shkuar në moshë dhe njerëzit i ndihmonte ky fakt që të mos merreshin me të. Mungesa e vigjilencës për këtë jerm gjuhësor, që në të vërtetë sikur vërtetuan edhe dëshmitë e mëvonshme, ishte burimi i një kryengritje të rrezikshmërisë në mbështetje të paskajores, dhe në këtë mënyrë i vinte kazmën pushtetit popullor që kishte dalë nga gryka e pushkës.

Në muajin Shkurt Pjetër Mëshkalla nuk u pa të fliste apo më mirë të thuash të mërmëriste ngado që shkonte si i marrë, kjo ngase shumë më pas u mor vesh që ai pëshpëriste me vete nga një paskajore për cdo germë të alfabetit, si një lloj lutjeje që përcillte një kumt të pakuptueshëm, me të cilin u morën organet e pushtetit. Pas një “kuvendimi” të gjatë në qelitë e atdheut tonë, organet kompetente arritën në përfundimin që i akuzuari kishte përmendë gjatë kësaj kohe më së shumti paskajoret.

Provat që u gjetën në magnetefon rënduan dosjen e Pjetër Mëshkallës. Ato ishin prova të pakundërshtueshme. Zëri i regjistruar, mënyra e shqiptimit gati me adhurim i atyre fjalëve, ishte në kundërshtim të hapur, madje sfidë që i bëhej adhurimit që kishte populli ndaj Udhëheqësit të Ndritur. Si guxonte ai të shprehte një dashuri të tillë që mund të shprehej vetëm për Udhëheqësin tonë legjendar?

Ditën e ekzekutimit të tij publik, Pjetër Mëshkalla u vendos në një turrë librash në sheshin e qytetit. Pak para se zjarri t’u vihej atyre librave, ishte pyetur për fjalën e fundit dhe ai kishte thënë “me dashunue, me dashunue, me dashunue” ndërsa kishte pritur që zjarri i shkronjave, fjalëve, paragrafëve, fjalive, kapitujve, prologëve, dialogëve, monologëve dhe epilogëve, t’ia ngrohte shpirtin për me ia çue mandej në parriz.

Turma brohoriti e gëzueme.

Ç’kuptim ka shtëpia? – Zhuljeta Grabocka Cina

in Letërsi/Tharm by

Ç’kuptim ka shtëpia? – Zhuljeta Grabocka Cina

Nuk është çatia e vetme nën kupolën e qiellit
ku shtrohen çarçafët e bardhë të borës së dimrit,
ku mbërrijnë të rënduara pikat e para të shiut,
kur gjëmon e trandet prej shkreptimit zjarr-rrufe
moti i marrosur fasadave, shkëmbinjve e shpirtit!

Shtëpia nuk është pronë e ruajtur në çelësin e derës,
as xhamat e plurosur e të thyer, dyerve të braktisura, 
oborrit ku mbin bari i kujtesës, përgjon e dihat heshtja!
As vilat vezulluese me dhomat e vaskat e lara me ar,
ku shkallëve të mermerta era e parfumit të deh pa cak!

Shtëpia, jo rrallë i ngjan kaçubes së djegur e zjarrit të fikur,
në zaurrishten djerrë si shpresë e fundit, si ëndërr mbi re. 
Si mall bagazhi endur aeroporteve me shpresën e ndritur,
si diell pranvere, në duart e fatit kur rasti mbret ende s’vjen.
Edhe kur në krah merr mrekullinë e botës, vetëm një hiç je!

Shtëpia është prej ajri e dielli, rreze mëngjesi, dritë e vesë.
Frymë, që na mban gjallë gjakun e mishin në fytyrën që flet!
Forcë, që ngre gurët e shkulur malit, e verteta që duart na i vret!
Stuhi, që vrullin ndal në shkulmet e zemrës, janë dyert e shtëpisë,
dritaret janë sytë.

Kujdes! Muret e qelqta të qytetit kanë sy e veshë!
 _____
Nga vëllimi me poezi që është duke u përgatitur për botim

Për vetminë dhe poezinë e Frederik Rreshpjes-Erlind Sulko

in Tirana Review by

Poezia më shumë se gjithçka tjetër është një shkrim i marrë: një përthyerje e fjalëve, pa i këputur. Po u këputën fjalët, shkrimi bëhet i pakuptueshëm. Dhe poezia qëndron përfshehtësisht mu në mes: as tërësisht e kuptueshme, e as tërësisht e pakuptueshme 

       Erlind Sulko

Të flasësh për vetminë mohon vetminë. Gjuha na ka mallkuar para se ne të bëheshim të vetëdijshëm për atë: ne nuk mund të flasim për vetminë pa u bërë qesharakë e të pakuptueshëm. Shpesh shikojmë shkrimtarë apo poetë, zakonisht përsëritës të pavetdijshëm, që shprehen se shkrimi është një veprimtari e vetmuar. Dhe kësaj do duhet t’i shtoja: po aq e vetmuar sa fëmijët që vizatojnë diçka bashkë në kopsht, – e për më keq, shumë herë të udhëzuar nga kujdestarja. Shkrimi, që në thelb s’është asgjë më shumë se sa ushtrimi i një gjuhe të caktuar, nuk mund të jetë asnjëherë i vetmuar. Siç e ka theksuar edhe Wittgenstein në Hulumtimet Filozofike: të flasësh, të shprehesh, të shkruash është një veprim shoqëror që parakupton një gjuhë të përbashkët, një bashkësi njerëzish që e flasin, një bashkësi njerëzish që mund ta lexojnë dhe kuptojnë atë që ti ke shkruajtur.

Letërsia nuk mund të kthehet në një veprim vetjak, – përndryshe, ajo bëhet e pakuptueshme. Prandaj, dhe vepra Finnegans Wake i James Joyce është një dështim i plotë, – nga ato dështimet që mahnisin akademikët të cilët janë mërzitur nga gjithçka sepse kanë kohë të lirë me tepricë. Por, në të njëjtën kohë edhe dëshmitë e shumta të njerëzve që lidhin vetminë me shkrimin nuk mund të hidhen tërësisht poshtë: nuk besoj se dikush e tha këtë i pari gabimisht, e më pas mijëra të tjerë e përsëritën atë. Shkrimi, në veçanti kur merr trajtën e një poezie, duhet të ketë një lidhje me vetminë, – lidhje të cilën do mundohem ta qartësoj më poshtë. Por, kjo na çon përballë një mospajtimi apo vetëkundërshtimi: nga njëra anë shkrimi nuk mund të jetë i vetmuar, ndërkohë që në të njëjtën kohë po pranojmë edhe se shkrimi në disa raste ka një lidhje me vetminë. Prandaj, dua të shtroj pyetjen: si mund të shkruash mbi vetminë, pa asgjësuar vetë thelbin e vetmisë?

Për të gjithë ju parapëlqyesit e përgjigjeve të shkurtëra: për vetminë mund të shkruash vetëm si i marrë. Thelbi i vetmisë mund të mbijetojë në një shkrim vetëm nëse ti shkruan për atë si i çmendur, si një njeri që nuk e di më as vetë se çfarë po thotë, vetëm si një njeri që nuk zbaton më as rregullat e drejtshkrimit e as rregullat e tjera gjuhësore, vetëm si një njeri që shumicën e kohës është i pakuptueshëm por në një çast bëhet më i kuptueshëm se gjithë të tjerët, vetëm si një folës që nuk e di më as vetë se kujt i flet, vetëm si një folës që nuk i skllavëron fjalët nën qëllimet e tij, vetëm si një askush që flet fjalët që duan doemos të shqipërohen, vetëm si folës që nuk e ndjek fjalën, por e lë fjalën të vijë vetë. Për vetminë mund të flitet vetëm nëpërmjet gjuhës së marrë të poezisë, – kjo gjë i dallon poetët, këta mjeshtra të marrëzisë gjuhësore. Poezia më shumë se gjithçka tjetër është një shkrim i marrë: një përthyerje e fjalëve, pa i këputur. Po u këputën fjalët, shkrimi bëhet i pakuptueshëm. Dhe poezia qëndron përfshehtësisht mu në mes: as tërësisht e kuptueshme, e as tërësisht e pakuptueshme.

Problemi është se shumica e njerëzve kanë një përfytyrim sipërfaqësor mbi vetminë: ata mendojnë se po të jesh fizikisht i vetëm, atëhere je i vetmuar. Shumëkush mendon se shkrimi është një veprim i vetmuar sepse ti pikërisht duhet të ndahesh nga njerëzit e tjerë, pra të jesh fizikisht i vetëm, në mënyrë që të shkruash. Por, nuk besoj se kjo e bën një shkrim të vetmuar sepse, sado i vetëm të ketë qëndruar shkrimtari, një shkrim nuk mund kurrë të jetë i vetmuar nëse ai është i lidhur me diçka përtej saj dhe është pjesë e një marrdhënie. Pra, një shkrimtar mund të rrijë me muaj i vetëm në ndonjë shtëpizë diku thellë në pyll, shumë larg njerëzve, por nëse ai e kalon tërë kohën duke shkruar letra dhe kthyer përgjigje një miku të tij, atëhere ai dhe shkrimi i tij nuk mund të jenë të vetmuar. Se ai dhe shkrimi i tij është pjesë e një lidhje shoqërore, pjesë e një marrje dhe dhënie letrash apo shkrimesh. Gjithashtu, edhe një plakë që rri tërë kohën e veçuar nga të tjerët duke kujtuar rininë e saj nuk mund të jetë e vetmuar: për të ka një diku, ku mund të rikthehet. E mbaj mend që kam lexuar diku para disa vitesh dikë që thoshte se edhe kur ai është tërësisht i vetëm për një kohë të gjatë, ai asnjëherë nuk ndihej i vetmuar sepse gjithmonë ndjente praninë e një ëngjëlli afër tij. Nëse ëngjëlli ishte menjëmend pranë tij apo jo, nuk është e rëndësishme. Por e përmenda si shembull për të thënë se besimi i tij metafizik nuk e linte atë të ndihej i vetmuar. Në të njëjtën mënyrë edhe një shkrim që i drejtohet dikujt, një shkrim që bashkëbisedon me dikë, nuk mund të jetë i vetmuar. Një bashkëbisedim nuk mund të jetë asnjëherë i vetmuar: se tjetri është gjithmonë pranë teje, – edhe nëse ky tjetër ndodhet fizikisht mijëra kilometra larg teje.

Një shkrim i vetmuar është një shkrim që s’i drejtohet askujt dhe nuk synon asgjë: një shkrim që vë në dyshim vetë thelbin e gjuhës. Një shkrim i vetmuar është një shkrim i pakuptimtë; ti nuk ke më as besim se fjalët do mund të rikthehen diku, prandaj as nuk e di as vetë se pse i shkruan. Më kujtohen disa vargje nga poezia e mrekullueshme e quajtur “Yjet e detit” të Frederik Rreshpjes:

“Jo, nuk ka Itakë në këtë botë.

Tani jam bir i Hënës, tërë ishujt e tjerë janë të rremë.

Shpirtrat e ujit të shtyrë nga dhembja

Vështrojnë që prapa shirave,

Por unë s’kam për t’u kthyer më kurrë;

Më kurrë nuk kam besim në asnjë breg.”

Si mund të vazhdosh të shkruash, nëse nuk beson në një Itakë? Si mund të vazhdosh të shkruash nëse nuk ke më besim se mund të rikthehesh diku? Si mund të vazhdosh të shkruash nëse e ke humbur tërësisht besimin? Si mund të arrish të shkruash diçka, nëse ti nuk do të arrish më asgjë? Dhe përgjigjia ime është: kur ti arrin vetminë e njëmendët, humbjen e besimit se mund të rikthehesh në një vend ku dëshirat e tua pushojnë, ti mund të vazhdosh të shkruash vetëm si i marrë. Zgjidhja e drejtë do ishte që ti të pushoje së shkruari se ti nuk ke më besim në asgjë: shkrimi nuk do të arrijë ndonjëgjë, se ti nuk do të shkosh më askund. Por një marrëzi të shtyn të shkruash, një marrëzi të shtyn t’i këndosh askujt dhe gjithkujt.

Vetmia është braktisja e marrdhënieve që na lidhin me botën dhe me tjetrin. Dhe, në letërsinë shqiptare, asnjë nuk i këndoi më ëmbël kësaj vetmie ose më saktë; asnjë nuk ka arritur ta shprehë më mirë këtë vetmi të njëmendët se sa Frederik Rreshpja. E gjithë vepra poetike e Frederik Rreshpes është një udhëtim i gjatë drejt vetmisë: një udhëtim i braktisjes së vazhdueshme nga njerëzit dhe nga vetë bota. Le të shqyrtojmë një nga kryeveprat e Rreshpjes, poezinë “Vdekja e Lorës,”- ku pikërisht merr trajtë vetmia si një braktisje nga tjetri dhe bota.

Vdekja e Lorës

 Rri në muzg sikur të janë rrëzuar kohërat përsipër,

Gati për përjetësi.

Nuk më flet. I ke premtuar vdekjes, e kuptoj.

 

Por ti në këtë botë erdhe për mua, jo për qiejtë.

Kemi qenë përherë bashkë, që të rinj,

Dhe tani më le!

 

Mua më trishtojnë stinët. Ti e ke ditur,

Dhe me botën më ndan një udhë me kilometra vetmi.

 

Kemi thënë gjëra që s’kanë për t’u kuptuar kurrë.

Kemi ecur në tërë shekujt, para piramidave.

Emrat tanë kanë qenë gdhendur

Edhe kur nuk kishim shkëmbinj.

 

Por këto s’kanë për tu përsëritur më kurrë.

Si ungjijtë.

 

Të dy kemi qenë gjithmonë të bukur, por ti tani

Je akoma më e bukur, kështu me pak vdekje në sy.

Paravarsisht nëse Lora ka qenë një njeri i vërtetë apo jo, në veprën poetike të Rreshpjes ajo kthehet në një simbol: në simbolin e dashurisë, në etjen që ka njeriu për t‘u bashkuar me dikë tjetër. Vdekja e Lorës është në këtë kuptim vdekja e dashurisë, vdekja e mundësisë për t‘u lidhur dhe bashkuar me dikë tjetër. Vetmia ndihet menjëherë kur shikon se poezia i drejtohet dhe i flet dikujt që nuk mund t’i përgjigjet:“Nuk më flet. I ke premtuar vdekjes, e kuptoj.” Kur lexon ndonjë varg të mrekullueshëm si ky e kupton shumë mirë se ç’donte të thoshte Azem Shkreli kur tha për poetët se më i miri varet vetëm nga një varg. Por në këtë poezi, nuk takojmë vetëm ndarjen tërësore nga tjetri dhe mundësinë për t‘u bashkuar me të. Shikojmë vazhdimin e udhëtimit të vetmisë: ndarjen nga vetë bota. Në vetminë tërësore edhe vetë bota bëhet e huaj dhe pakuptueshme:“Dhe me botën më ndan një udhë me kilometra vetmi.” Jo vetëm dashuria është larg tij, por edhe e tërë bota. Poezia mbaron me një varg të përfshehtë që bashkon vdekjen me bukurinë:“Je akoma më e bukur, kështu me pak vdekje në sy.” Bukuria shfaqet si një rikujtim i diçkaje të vdekur tashmë. Vetëm kur diçka nuk është më pranë nesh, vetëm atëhere ne mund ta kundrojmë plotësisht bukurinë e saj. Prandaj, lidhja midis vdekjes dhe bukurisë nuk është e rastësishme.

Në udhëtimin e vetmisë së Frederik Rreshpjes, një vend të rëndësishëm zë edhe ndarja e tij nga nëna. Të thuash se ai e adhuronte nënën e tij është pak, – ai besonte në të më shumë se tek Zoti. Kjo gjë thuhet qartë në poezin “Ave, Nëna ime!” e cila mbaron duke thenë:

“Ave, Nëna ime!

Vetëm tek ti kam besuar,

Zot tjetër nuk kam patur kurrë. Amen!”

Rreshpja i ka kushtuar shumë poezi kësaj ndarje të vështirë nga nëna, si:“Ave, Nëna ime!”, “Nënës,” “Elegji për Nënën,” “Zemra ime,” e disa të tjera. Humbja e nënës në veprën e tij poetike është si një shkatërrim tërësor besimi, një vdekje perëndish:

“Iku dhe nëna ime nën një shi prej mermeri,

Nga arkeologjia e perëndive që rrëzoheshin.”

Ikja e nënës në këto dy vargje sillet si një fund bote: një shi me mermer të statujave të thyera të perëndive. Vdekja e hyjnive dhe e kryehyjneshës së tij, nënës, është sërish braktisja e radhës: braktisja që çon tek vetmia së cilës Rreshpja i këndon në marrëzinë e humbjes tërësore të shpresës.

Zhgënjimin e tij politik dhe shoqëror mund ta shikojmë tek poezia “Miting për Enver Hoxhën”:

Ulërijnë servilët dhe injorantët: hosana!

Turma pa tru të bie ndër këmbë.

Si popull i mallkuar, fisi i arbrit,

I bie më gjunjë urdhërit tënd.

 

Asnjeri s’e sheh gjakun që rrjedh.

Anës tribunës, si lumë.

Fantazmat e martirëve që ti vrave,

Dëshpërohen mbi kokat e turmës.

 

Por do të vij një ditë kur bronxin tënd,

Turma do ta shqyejë me egërsi.

Dhe, do të gdhënd, për mallkim,

Bronxin e ndonjë diktatori të ri.

 Në strofën e parë kemi një përshkrim të një populli të skllavëruar, të një turme të verbër që vetëm ndjek urdhërat e diktatorit. Dhe dëshpërimi ndaj kësaj idhujtarie të diktatorit qëndron se turma nuk e shikon gjakun që është derdhur, njerëzit që janë vrarë dhe flijimet që janë bërë në emër të këtij diktatori. Poezia pikturon një imazh rrënqethës dhe të frikshëm: fantazmat e të vrarëve rrinë mbi kokat e turmës, por, siç u tha edhe më parë, turma nuk shikon gjë. Dy vargjet e strofës së tretë të duken në fillim sikur mbase gjërat mund të rregullohen, mbase gjithçka do ndryshojë, mbase turmat do t‘i shikojnë fantazmat e martirëve dhe gjakun e të flijuarve. Vetë shprehja:“por do të vijë një ditë,” të jep shpresën se gjërat mund të ndryshojnë, nga seç ishin. Turmat do e shqyejnë statujën e bronxtë të diktatorit, do e thërrmojnë vetë idhullin e saj. Por, më kot: ishte një shpresë e rreme. Se turma do ngelë gjithmonë e verbër: ata do gdhendin një statujë të re prej bronxi për diktatorin e ri. Dhe pikërisht këtu qendron humbja e shpresës tek politika dhe shoqëria: turmat gjithmonë do ngrenë një diktator të ri. Pas Enver Hoxhës, do vijë një diktator i ri: po aq i adhuruar verbërisht nga turma. Dhe kur e kupton këtë gjë, mund të përsëritësh bashkë me Frederik Rreshpjen shprehjen:“më erdhi ora të vdes përsëri.” Shpresa në politikë dhe shoqëri humbi, – dhe një kuptim i yti mbi vetveten bashkë me të. Se, siç e kam përmendur edhe në një shkrim të mëparshëm: vetvetja nuk është asgjë më shumë se sa rrjedha e marrëdhënieve që ne kemi me atë që është jashtë nesh.

Vetmia në poezinë e Frederik Rreshpjes shprehet edhe si një pamundësi për t‘u rikthyer tek fëmijria apo pafajësia e botëkuptimit fëminor. Këtë gjë e shikojmë tek poezia:“Ushtari i Vjetër”:

Pashë fëmijët në rrugë. Të qeshur,

Të bukur dhe delikatë si vazot e çmuara,

Ku nënat fshehin ëndërrat e tyre.

 

Më panë dhe u trishtuan. E kuptuan,

Që unë nuk kam qenë kurrë fëmijë…

 Ai nuk e mohon mahnitjen e tij nga të qenurit fëmijë: atij i bën përshtypje gëzimi dhe bukuria e tyre. Por ai nuk mund të rikthehet tek fëmijëria e tij se ai asnjëherë nuk ka qenë fëmijë. Se çdo rikthim parakupton se ti ke qenë aty më parë. Dhe kjo pamundësi për t‘u lidhur me vetë fëmijërinë e tij shpreh një vetmi të madhe.

Në udhëtimin e zhgënjimeve dhe braktisjeve, brenda poezive të Frederik Rreshpjes, shohim edhe largimin e tij nga Zoti, – ose mbase largimin e Zotit nga ai. Në poezinë “Kantik,” shikojmë një thirrje drejt Zotit, por pa e dyshuar vetë qenien e Zotit.

“O Zot! Më ke mallkuar me dimër pa asnjë arsye.

Keqdashjen tënde nuk e kuptoj.”

Këtu Zoti shfaqet i pakuptueshëm: një qenie që hesht dhe nuk bën asgjë ndaj vuajtjes dhe mallkimit që ka duruar vetë poeti. Këto thirrje në poezinë e Rreshpjes, që shpallin braktisjen nga Zoti, shpesh të kujtojnë thirrjet e Iljovit ose Jobit në Dhjatën e Vjetër. Por, mallkimet e tij janë edhe më të këqija se ato të Iljovit. Ai mbart me vete mallkimin më të rëndë: ai nuk ka se ku të vdesë. Pikërisht, këtë gjë shikojmë tek poezia “Është një zog,” e cila mbaron me vargjet:

“Do të bëhem vjeshtë dhe do të shkoj

Të vdes tek shtëpia e gjetheve.

Shtëpia e gjetheve kyçur me hënë.

O Zot! Nuk kam as ku të vdes…”

Nuk ka se ku të vdesë… Sërish një thirrje drejt Zotit, por tashmë edhe më e trishtuar. Nuk i drejtohet më Zotit për vuajtjet e padurueshme dhe fatin e mjerueshëm, – që atij i duken tërësisht të pakuptimta. Tani, ai i drejtohet Zotit, pa shpresë, me një psherëtimë dëshpërimi: nuk kam as ku të vdes… Të mos kesh se ku të vdesësh: ky është mallkimi më i rendë. Njeriu kthehet në asgjë: në një pritës gati të vdekur që po pret vdekjen që nuk po vjen. Dhe kjo është braktisja përfundimtare nga Zoti: ai nuk mund të rikthehet tek Zoti se ai nuk ka më edhe një vend ku mund të vdesë. Këtë braktisje nga Zoti, e hasim edhe në vargjet e poezisë “Fat”:

“Më ndjek pas Perëndia e Humbjes,

Me mermerin e thyer në luftra pa kuptim.”

Ai nuk beson më në Zot, por vetëm në humbjen e gjithëpranishme. Por, mbase edhe fjala “besim” është e gabuar se ai nuk po e ndjek Perëndinë e Humbjes, por Perëndia e Humbjes po e ndjek atë. Mbase, më e sakta do ishte: ai nuk mundet të mos besojë tek Perëndia e Humbjes se:

“Vërtet që kam fituar shumë pak në këtë jetë,

Por humbjet i kam patur të mëdha.”

 Si të thuash, vetë humbjet e mëdha nuk e lënë atë të mos besojë në Perëndinë e Humbjes dhe kjo përbën braktisjen e tij të radhës: tashmë nga Zoti.

Vepra poetike e Rreshpjes është nje ndarje e vazhdueshme: ndarja nga dashuria, ndarja nga fëmijëria, ndarja nga shoqëria, ndarja nga bota dhe ndarje nga e hyjnishmja. Dhe vetëm kështu mund të kuptohet preludi ose parathënia e tij:“O ajër i mbrëmjes mbështillmë, erdhi ora të vdes përsëri!”

Çdo ndarje, çdo braktisje është një vdekje dhe një fillim i ri drejt një vdekjeje tjetër: kjo është mitologjia vetmitare dhe pa Itakë e Frederik Rreshpjes.

Jam grua-Blerta Derhemi

in Letërsi/Tharm by

Jam grua-Blerta Derhemi

Jam dashuria stolisur mbi kuaj të bardhë,

sythat e shpresës përkund

në djepin e ëndrrës ,

 

Jam luftëtare e heshtur,

dhimbjes i jap zë,

me foshnjën e njomë mëkuar në gji,

Botës i jap dritë me syrin e pagjumë, 

 

Jam frymëmarrje e dehur netëve pa hënë,

zinxhirët e heshtjes kërkëllijnë 

me dhimbjen e shekujt mbi shpinë,

 

Jam frymëmarrje e ngashëryer,

penelat vjeshtakë m’i përskuqin mendimet,

Jam frymë e gjallë, zvarritur ndër dimra,

me zjarrin e jetës mbrujtur në gjak,

 

Jam fundi dhe fillimi,

Jam ikja dhe ardhja,

Jam rebelimi dhe durimi,

Jam mallkimi dhe bekimi,

Jam lufta dhe paqja,

Jam vdekja dhe jeta,

 

E, ç’gjëkënd tjetër të dua të jem!

Jam asgjëja dhe gjithçkaja!

Jam grua…

Viva Vargas!-Woody Allen

in Letërsi/Përkthim/Tharm by

Shënime të shkëputura nga ditari i një revolucionari

  Woody Allen

3 Qershor: Rroftë Vargas! Sot morëm arratinë nëpër kodra. Të neveritur dhe të fyer nga shfrytëzimi nën të cilin lëngon vendi ynë i vogël për shkak të regjimit të korruptuar të Arrojos, dërguam Hulion në pallatin presidencial së bashku me listën me kërkesat dhe ankesat tona, të gjitha menduara mirë dhe mëse të arsyeshme. Për shkak të vëllimit të madh të punëve, Arrojo nuk pati mundësi ta priste personalisht të dërguarin tonë rebel, kështu që iu desh t’ia ngarkonte detyrën ministrit të brendshëm, nga i cili na u dha premtimi se peticioni ynë do të shqyrtohej me kujdesin e duhur. Por, si fillim, Arroyo pati dëshirë të shihte për sa kohë Hulio do të arrinte të ruante buzëqeshjen me kokën e zhytur në llavën e shkrirë.

Më në fund, pas disa incidenteve të këtij lloji, vendosëm të marrim në dorë situatën nën udhëheqjen e frymëzuar të Emilio Molina Vargas. Nëse kjo është tradhti, shpallëm në të katër anët, atëherë rrofshin tradhtitë, dhe sa më shumë, aq më mirë. Për fat të keq ndodhesha në vaskën e banjës kur më informuan se policia synonte të më varte në litar në rastin më të parë. Ndërsa, siç mund të merret me mend, kërceja i alarmuar nga vaska, shkela mbi sapun dhe u përmbysa në shkallët që nxirrnin mbi korridor, ndërsa përpiqesha papushim të frenoja rënien me dhëmbët e parmë të cilët u derdhën mbi shkallë si një grusht me Orbits nga Wrigley.  Sadoqë lakuriq dhe i lënduar, shpirti i mbijetesës më shtyu të veproj rrufeshëm, dhe, duke hovur mbi shalën e hamshorit tim El Diablo, lëshova pallmën e revolucionit. Kali u ngrit kas, rrëshqita nga shala dhe hëngra dhè edhe një herë, duke pësuar edhe një frakturë të pjesshme të ijeve. Nuk mbaroi me kaq; m’u kujtua makina e daktilografimit; duke mos dashur në asnjë mënyrë të braktis këtë armë të rëndësishme politike – dhe provë kundra meje në duart e policisë, bëra prapakthehu për ta marrë me vete.

Kur vjen e keqja, hapi derën – shumë shpejt zbulova se makineria peshonte më tepër se ç’dukej, dhe për ta lëvizur nga vendi, një vinç mund të hynte në punë më tepër sesa një morr pesëdhjetë kilësh siç isha unë. Në çastin kur mbërriti policia, dora më kishte ngecur në mekanizmin rotativ i cili më shtypte mbi pëllëmbë paragrafët e veprës së Marksit. Mos më pyesni sesi arrita të çlirohem prej tij dhe të hidhem nga dritarja. Falë Zotit arrita t’i fshihem policisë dhe të hyj ndër rradhët e rebelëve.

4 Qershor: Ç’paqe këtu, midis kodrave, nën yjet! Ja më në fund një grusht burrash që luftojnë për kauzën e përbashkët. Megjithëse ia arriti të më mobilizonte aktivisht në efektivin sulmues, Vargas qe i mendimit se aftësitë e mia luftarake do të shpaloseshin më së miri në rolin e kuzhinierit të brigadës. Në kohë lufte, kjo përgjegjësi nuk është e lehtë për t’u marrë përsipër, por ja që dikush duhet t’i vërë gjoksin, dhe, e parë hollë-hollë, gjella ime e parë u kurorëzua me sukses. Është e vërtetë se jo të gjithë burrat lëpijnë gishtat për iguanën e pjekur, por në këto kushte pretendimet do të ishin të tepërta, dhe, me përjashtim të një pakice të papërfillshme të bashkëluftëtarëve me paragjykime ndaj reptilëve, darka përfundoi pa ndonjë incident. Sot pata rastin të dëgjoj Vargas, qëndrimi i të cilit m’u duk optimist. Ai mendon se nga mesi i dhjetorit do të pushtojmë kryeqytetin. Nga ana tjetër, vëllai i tij, Luigji, i cili ka një natyrë introspektive, është i mendimit se vdekja jonë nga uria është thjesht çështje kohe. Strategjia ushtarake dhe qëndrimi politik që duhet mbajtur gjatë dhe pas fushatës janë dy mollë sherri për vëllezërit Vargas; është vërtet e vështirë të merret me mend se vetëm një javë më parë të dy liderët kryengritës punonin si këpucëfshirës në hotel Hilton.

10 Qershor: Dita na kaloi me stërvitje. Vërej ndryshime që ma bëjnë zemrën mal; rebelët e rreckosur janë shndërruar në një ushtri të vërtetë profesionistësh. Sot në mëngjes Hernandesi dhe unë u ushtruam me hedhjen e thikave nga ato që presin kallamsheqerin. Mësova se gjakun e kam të grupit zero; për këtë i detyrohem zellit të tepërt të bashkëluftëtarit tim. Pritja është bërë e padurueshme. Arturo ka një kitarë por di të luajë vetëm këngën “Cielito lindo”, dhe, edhe pse në fillim ushtarëve u pëlqente ta dëgjonin, tani po ia kërkojnë gjithnjë e më rrallë. U përpoqa ta gatuaj iguanën sipas një recete të re, dhe jam i mendimit se pata sukses, megjithëse më ranë në sy disa nga ushtarët që mbllaçiteshin me të gjithë fuqinë dhe e hidhnin kokën pas për të arritur të gëlltitnin. Sot dëgjova përsëri Vargas-in. Diskutonte me të vëllanë planet e veprimit pas pushtimit të kryeqytetit. Pyes veten se çfarë funksioni do të më japë në ngarkim pas fitores së revolucionit. Kam besim se krenaria dhe besnikëria ime, e cila është e krahasueshme me atë të një qeni, do të shpërblehet siç duhet.

1 Korrik: Sot njësia jonë speciale kreu një sulm rrufe mbi fshatin më të afërm në kërkim të ushqimit, duke shfrytëzuar rastin për të eksperimentuar disa nga taktikat e ushtruara më parë. Pjesa më e madhe e rebelëve i kreu me sukses detyrat luftarake, dhe, megjithëse njësiti ynë gueril u asgjësua tërësisht, Vargas është i mendimit se korrëm një fitore morale. Ata që nuk morën pjesë në sulmin-rrufe qëndruan në fushim, ndërsa Arturo ekzekutonte “Cielito Lindo”. Me moral jemi mirë, megjithë mungesat në armatim dhe furnizime, ndërsa koha kalon ngadalë. Fatmirësisht, temperatura prej 40 gradësh na e largon mendimet nga fushata. Ora jonë do të vijë.

10 Korrik: Dita e sotme kaloi këndshëm, megjithëse ramë në një pritë të ngritur nga njerëzit e Arroyos ku u masakruam thuajse të gjithë. Kjo gjëmë na ndodhi pjesërisht për fajin tim, për arsye se tregova padashur pozicionin e forcave tona kur me zell të ethshëm nisa ti lutem zotit për shkak të një merimange tropikale që më kishte hyrë në pantallona. Për disa çaste nuk ia arrita të hiqja qafe merimangën, kështuqë m’u desh të hidhem në mënyrë të paorganizuar në një liqen dhe të pllaquritesha aty për rreth dyzetepesë minuta. Pak më vonë, ushtarët e Arroyos hapën zjarr.

U kundërpërgjigjëm trimërisht; por duhet pranuar se sulmi i befasishëm shkaktoi një farë çorganizimi ndër radhët tona, kështuqë gjatë dhjetë minutave të para na u desh të shtinim kundra njëri-tjetrit. Vargas shmangu për fije të perit një katastrofë kur një bombë dore i ra mes këmbëve. Më urdhëroi që t’i hidhesha përsipër dhe ta mbuloja me trup, i vetëdijshëm se qe i domosdoshëm për ardhmërinë e luftës tonë; zbatova urdhrin. Për hir të një rastësie fatlume bomba nuk shpërtheu, dhe munda të shpëtoj pa pasoja, nëse nuk llogaritim një traumë të lehtë nervore, si edhe pamundësinë e të fjeturit natën pa patur dikë që të më mbajë prej dore.

15 Korrik: Morali i burrave është i lartë, duke lënë mënjanë disa incidente të parëndësishme. I pari u shkaktua nga Hose-Miguel, i cili kishte përvetësuar disa raketa tokë-tokë duke i shkëmbyer gabimisht me raketa tokë-ajër, kështu që, gjatë përpjekjes për të rrëzuar disa aeroplanë gjuajtës të Arroyos, hodhi në erë të gjitha mjetet tona të motorizuara. Kur Hose-Miguel u përpoq të na bindte që të mos ta merrnim  seriozisht këtë ndodhi, Hoze u nervozua së tepërmi dhe të dy nisën të rriheshin. Më vonë ata u pajtuan dhe dezertuan që të dy. Dezertimet mund të kishin qenë me pasoja të rënda për efektivin, por në ato çaste optimizmi dhe solidariteti, ky fenomen arriti të prekë vetëm tre burra në katër. Sa për mua, i qëndrova besnik kauzës duke vazhduar të përkujdesem për kuzhinën, edhe pse ushtarët tanë duket sikur nuk janë në gjendje të kuptojnë vështirësitë që paraqiten në këtë fushë. Ç’është e drejta më kërcënuan me vdekje në rast se nuk u ofroja alternativë tjetër përveç iguanës. Ndodh që ushtarët më të regjur të sillen si fëmijë, por me gjithë zemër shpresoj se një ditë prej ditësh do t’i befasoj me diçka të papritur. Ndërkaq fushojmë në vende sekrete dhe presim. Vargas ecën sa para-prapa në tendën e vet ndërsa Arturo ulet dhe luan “Cielito Lindo”.

1 Gusht: Megjithë sukseset për të cilat duhet të krenohemi, në fushimin tonë rebel vërehet një atmosferë e tendosur. Vogëlsi, të dukshme vetëm nën sytë e një vëzhguesi të kujdesshëm, reflektojnë shenja të një pakënaqësie ende në embrion. Ka patur disa raste therjesh me thikë midis bashkëluftëtarëve dhe diskutimet janë shpeshtuar së tepërmi. Një përpjekje tjetër për të shtënë në dorë një depo municioni për t’u riarmatosur dështoi për shkak të fishekzjarreve paralajmërues të Jorges të cilat iu ndezën para kohe nëpër xhepa. Njësitë tona u tërhoqën menjëherë, me përjashtim të Jorges, i cili u zu rob pasi ishte përplasur me një dyzinë ndërtesash si topi në flipper.

Atë natë, në çastin kur po shërbeja iguanën e pjekur për darkë, shpërtheu rebelimi. Disa nga burrat më gozhduan në vend, ndërsa Ramoni më rrihte me shkop. Arrita të shpëtoj për mrekulli në sajë të një stuhie elektrike në të cilën humbën jetën tre nga tanët. Në kulmin e dëshpërimit, Arturo nisi të luajë melodinë “Cielito Lindo”, gjë që i shtyu disa armiq të muzikës ta zvarritnin pas një shkëmbi, ku e detyruan të hante kitarën.

Situata u përmirësua në mënyrë të ndjeshme kur përfaqësuesi diplomatik i Vargas, pas dështimeve të përseritura, mundi të lidhë një marrëveshje të dobishme me CIA-n, sipas të cilës, në shkëmbim të besnikërisë tonë të përjetshme ndaj politikës së saj, pala amerikane zotohej të na furnizonte me pesëdhjetë pula të pjekura në javë.

Tashmë Vargas është i mendimit se parashikimi i tij përsa i përket pushtimit të kryeqytetit në Dhjetor të këtij viti qe i nxituar; ndoshta fitorja përfundimtare do të marrë më tepër kohë. Ajo që më çudit tek ai është se ka braktisur hartat dhe skemat ushtarake për t’iu kushtuar studimit të astrologjisë dhe të të brendshmeve të zogjve.

12 Gusht: Gjendja po merr për keq. Fatkeqësi mbi fatkeqësi; këpurdhat që kisha mbledhur me kaq përkushtim për të pasuruar dietën e ushtrisë, dolën të helmëta. Megjithëse i shkaktuan shumicës së burrave thjesht ethe dhe të dridhura, reagimi i disave qe i tepërt dhe i pajustifikueshëm. Për më keq, CIA rishqyrtoi mundësitë tona për të kurorëzuar revolucionin me sukses, gjë që rezultoi në një takim me Arroyon për një mëngjes pune dhe pajtimi në hotel WolfeMiami Beach. Kjo ngjarje për të ardhur keq, së bashku me dhënien e 24 gjuajtësave reaktivë për qeverinë në fuqi u interpretua nga Vargas-i si politikë e pabesë ndaj palës tonë.

Moralin e kemi si gjithmonë të lartë, dhe, megjithëse përqindja e dezertimeve është në rritje, ajo mbetet e kufizuar, pasi largohen vetëm burrat që janë ende të mbahen në këmbë. Vetë Vargas-i duket se ka humbur humorin e zakonshëm dhe ka nisur të koleksionojë bileta tramvaji. Tashmë ka nisur të mendojë se jeta nën regjimin e Arroyos nuk ishte edhe aq e pakëndshme, dhe ka ngritur pyetjen nëse do të ishte më mirë të shpërndante burrat e mbetur gjallë duke braktisur idetë revolucionare për të formuar një trupë baleti rumba. Në të njejtën kohë, shirat e furishme shkaktuan rrëshqitje të dherave të cilat morën me vete vëllezërit Huarez në gjumë e sipër. Dërguam një përfaqësues tek Arroyo, me një listë të rishqyrtuar të kërkesave tona, ku kishim hequr pjesën që fliste për dorëzimin e tij pa kushte, duke e zëvendësuar me recetën e një gjelle lokale që kishte marrë çmimin e parë në panairin e vitit të mëparshëm. Pasojat vështirë se merren me mend.

15 Gusht: Pushtuam kryeqytetin! Ja përshkrim i hollësive të pabesueshme të ngjarjes: Pas një mbledhjeje të gjatë, burrat e hodhën çështjen në votim të fshehtë ku u vendos unanimisht t’i mbështesnim shpresat tona të fundit në një mision vetëvrasës, duke qenë të mendimit se befasia qe elementi i vetëm me të cilin do të mund t’i kundërviheshim epërsisë së Arroyos. Marshimi i gjatë nëpër xhungël drejt pallatit presidencial, uria dhe lodhja na e dobësuan deri diku vetëbesimin, dhe, pak përpara mbërritjes vendosëm të ndryshonim taktikë dhe të merrnim në konsideratë mundësinë e zëvendësimit të saj me anë të ndonjë gjesti diplomatik, siç do të ishte përshembull lëpirja e këmbëve të diktatorit. Kështu ndodhi që iu dorëzuam rojeve të pallatit të cilat na drejtuan grykat e armëve dhe na shoqëruan tek Arroyo. Diktatori pranoi si rrethanë lehtësuese faktin që iu dorëzuam vullnetarisht dhe po mendonte t’i nxirrte zorrët Vargasit, ndërsa ne të tjerët shpëtuam paq pasi u dënuam vetëm me pushkatim. Pas rishqyrtimit të situatës nën dritën e rrethanave të reja, në radhët tona shpërtheu paniku, kështu që nisëm t’ua japim këmbëve nga të katër anët nën zjarrin e rojeve presidenciale.

Vargas-i dhe unë u ngjitëm rrëmbimthi në katin e dytë, dhe, ndërsa kërkonim një vend ku të humbnim gjurmët, hymë me thyerje në dhomën e gjumit të Znj. Arroyo, duke e zënë befasisht gjatë një çasti pasioni të jashtëligjshëm me vëllanë e Arroyos. Të gjithë mbetëm keq, pastaj vëllai i Arroyos nxorri revolverin dhe shtiu. Pa dijeninë e tij, e shtëna u interpretua si sinjal për sulm nga një grup mercenarësh të paguar nga CIA për të ndihmuar Arroyon të likuidonte rebelimin tonë, në shkëmbim të koncesionit të përjetshëm për shitjen me shumicë të lëngjeve të portokallit në favor të palës amerikane. Edhe mercenarët kishin patur vështirësi të kuptonin objektivin e misionit me të cilin ishin ngarkuar për shkak të politikave të paqarta të Shteteve të Bashkuara gjatë javës së fundit; pikërisht kjo i shtyu të mësynin padashje pallatin presidencial. Arroyo dhe bashkëpunëtorët e tij dyshuan menjëherë se CIA po luante me dy porta; sakaq nisi konflikti i armatosur. Në të njëjtën kohë dështoi edhe një komplot maoist për vrasjen e Arroyos, për arsye se bomba, e fshehur në një sanduiç me proshutë, shpërtheu para kohe duke hedhur në erë krahun e djathtë të presidencës, së bashku me gruan dhe vëllain e vogël të Arroyos.

Me një valixhe të mbushur me çeqe bankarë zviceranë, Arroyo ia doli të dilte nga dera e pasme për t’u nisur rrëmbimthi me një avion të vogël që e mbante gati për çdo rast. Piloti e ngriti aeroplanin mes një rrebeshi predhash dhe plumbash, por, duke humbur kontrollin e gjendjes, aktivizoi komandën e gabuar duke e kthyer aeroplanin në manovër vertikale. Disa çaste më vonë, ai u rrëzua mbi fushimin e ushtrisë mercenare, duke sakatuar shumicën e efektivit të saj i cili u detyrua të dorëzohej.

Ndërsa ndodhte e gjithë kjo, komandanti ynë Vargas vinte në zbatim taktikën e pritjes vigjilente e cila realizohej duke qëndruar i mbledhur dhe i palëvizshëm përballë oxhakut me pamjen e një statuje mogani venecian. Duke qenë se ky pozicion e kishte mpirë, ai iu afrua në majë të gishtave zyrave qendrore ku edhe mori pushtetin, akt që e ndërpreu vetëm kur hapi frigoriferin e presidencës për të marrë një sanduiç me pashtet mëlçie.

Kremtimi i fitores zgjati një natë të tërë, natë në të cilën na u desh të dehemi të gjithë në shenjë gëzimi dhe hareje. Pas kësaj fola me Vargas-in lidhur me përgjegjësinë e rëndë të udhëheqjes së kombit. Megjithëse Vargas qe i mendimit se zgjedhjet e lira janë një moment thelbësor në ndërtimin e demokracisë, më tha se preferonte të priste momentin kur edukata politike e popullit të piqej deri në një nivel të mjaftueshëm për shpalljen e plebishitit.

Që nga ky moment, Vargas formoi një qeveri të bazuar mbi monarkinë me të drejtë hyjnore dhe shpërbleu besnikërinë time ndaj tij duke më lejuar t’i provoja ushqimin përpara se t’i shërbehej. Përveç kësaj, më emëroi në postin e revizorit të përgjithshëm i tualeteve.

Përktheu:“Ivan Katastrofov”

Vetmi-Frederik Rreshpja

in Letërsi/Tharm by

Vetmi-Frederik Rreshpja

 

Nga doli kjo vetmi kështu? Më përpara nuk ishte

Tani ngre mure

Dhe mbi to pikon loti i hënës.

 

S’kam për t’i parë më drurët që bëhen shpirtra

As pulëbardhat që vdesin ne horizont

As xhadenë e pikëlluar ku baresin vrasësit e vdekur

As liqenin, as erën e zezë dhe të heshtur të muzgut

Kudo vetmia ka ngritur muret e saj.

 

Nga doli kjo vetmi kështu? Më përpara nuk ishte

S‘kam për ta parë më këtë qytet me kalldrëmet e vjetra

Ngrënë nga patkonjtë e legjendave,

as kështjellën e ngritur mbi sytë e një gruaje,

 

As minaret e holla si klithma,

As të gjallët dhe as të vdekurit.

Një kohë e çmuar sa një përqafim-Eris Rusi

in Tirana Review by

Eris Rusi

Në fakt, ka të paktën tre lloj leximesh që mund t’i bëhen një teksti letrar, nisur nga interpretimi i tij.

Lloji i parë është ai kur:

Mesazhi është njëkohësisht i qartë për atë që e jep dhe për atë që e merr. Lexuesi di që po depërton brenda tekstit duke njohur kodin dhe mekanizmat e përdorur nga autori në krijimin dhe ndërtimin e tij. Pra pakti autor-lexues është i qartë dhe i mirëkuptuar nga të dyja palët.

Lloji i dytë është ai kur Mesazhi është i qartë për atë që e transmeton, por është i paqartë për atë që e merr. Errësimi dhe dritëhija mund të jetë e programuar qëllimisht nga autori, për të dekurajuar leximin e menjëhershëm të veprës dhe për t’i devijuar kuptimit të mesazhit përcjellës. Kjo lloj situatë paraqitet në rastet kur autori arrin të shohë përtej kohës së tij.

Lloji i tretë është ai kur Mesazhi është i errët për autorin, por mund të deshifrohet nga një lexues i informuar. Një lexues i kujdesshëm, një kritik që hyn dhe bën një analizë depërtuese, një psikolog apo interpretues letërsie mund të kapë ato domethënie që i shpëtojnë dhe vetë autorit.

Kjo skemë, në raport me librin “Rrëfej unë, gruaja”, plotësohet akoma më shumë, nëse marrim parasysh që leximi i çdo teksti mund të shoqërohet me një ndjesi të caktuar, e cila mund të jetë e mirë ose e keqe, mund të ngjajë me pamjen e dikujt që e kemi për zemër ose mund të sillet rrotull në ajër si një aromë e këndshme mëngjesi.

Pas leximit të këtij libri, ndjesia që unë përftova quhej liri. Ideja e lirisë, e braktisjes së vetes në një botë pa kufij të ngushtë, pa ditë të shtrembëta, pa zhurmën dhe kaosin e jetës së kthyer përmbys, mund të quhet pa mëdyshje mrekulli në botën tonë.

Mendja qetësohet papritur, vihet rehat në pozicion pritës, nuk përpëlitet me dëshpërim në kërkim të përgjigjeve apo rrugëzgjidhjeve, nuk kundërshton, përkundrazi rigjenerohet.

Gjatë leximit, mendja e percepton të vërtetën e kjo gjallëron ndjesinë e lirisë në vetvete.

Bëhet fjalë për një përmbledhje me tregime ku që në titull ne kemi një barazpeshë midis funksionit të rrëfimit dhe figurës së gruas, sikur këto dy elemente jo vetëm të bashkëjetojnë, por të shkojnë mrekullisht me njëri -tjetrin. Nga teksti, ne mund të shohim menjëherë që në morinë e personazheve, gjejmë gati kudo jo thjesht dashurinë, por dashurinë ndaj vetes, jo thjesht buzëqeshjen, por buzëqeshje për veten, jo thjesht mirësinë, por mirësi ndaj vetes.

Ky lloj personalizimi më pëlqen. Ka diçka thuajse moskokëçarëse, që lidhet me lirinë, e kjo e fundit jo nga të gjitha mund të interpretohet njëlloj, por të gjithë e duan ta kenë të tyren.

Mopasani, në tregimin “Frika”, shkruante: “Epo mirë, unë, zotëri, i përkas racës së vjetër, që dëshiron të besojë[…] Pikërisht kështu, zotëri: është varfëruar imagjinata, duke kapur në befasi të padukshmen. Sot toka më ngjan si një botë e braktisur, e shkretë, e zhveshur: janë larguar besëtytnitë që e bënin poetike. Kur dal, natën, sa dëshirë do kisha të dridhesha nga ai ankthi prej të cilit plakat bëjnë shenjën e kryqit sa kalojnë pranë mureve të varrezave. Sa do doja t’i besoja asaj gjësë të mjegullt e tmerruese që imagjinojmë se e shohim kur rrëshqet mes hijesh.”

Lexuesi i këtij libri beson tek imagjinata dhe qytetet që i mbush me jetë përfytyrimi i autores. Kemi Balerinën parisiene, që hap librin, e ndjesia që merret është sikur ne vetë shkelim në rrugët e Parisit, thithim ajrin e ftohtë e të mbushur me diell të këtij qyteti, pastaj mërmërimat e buta, fjalët e ngrohta, shprehjet në frëngjisht, dialogë të shkurtër të mbushur me një pasion të ngrohtë, që të zbavit. Lexuesi e ndjek tregimin deri në fund, ku duket sikur nuk ka një rizgjim nga ëndrrat, kur ato janë të bukura vërtet.

Më pas vjen pjesa “Edhe mbretëreshat kanë ëndrra”. Një rrëfim i gjatë ku kemi mall, por jo nostalgji, ku në sipërfaqe mund të shihen bukur si rrjedhin ndjesi të mira edhe me njerëz që fare pak mund të qëndrojnë brenda ekzistencës sonë. Nju Jorku, Zonja e Lirisë, pra statuja, më tej sheshe e hapësira të mbushura pafundësisht me liri, nga ajo më e shtrenjta, që ngroh zemrat dhe ëndrrat. Nora, protagonistja që vjen nga Evropa e largët dhe Miranda, irlandezja, e në mes tyre një kohë e çmuar sa një përqafim. Liri, liri, të vjen të ngresh zërin me pamjen e Nju Jorkut, të qytetit që të marros, në sfond, aty ku ka dashuri dhe nuk ka mëkat.

Kapërcimi më tej bëhet në tregimin “Vegimi”, diçka midis reales dhe tejreales, që fare mirë mund të ilustrohet me shënimet e Kolrixhit, që vijnë në formën e një pyetjeje të thjeshtë:

“Nëse një burrë do të shëtiste Parajsën në ëndërr dhe t’i jepnin një lule si provë që ai kishte qenë aty, e nëse gjatë zgjimit ai do ta kishte në dorë atë lule… atëherë?”

Atëherë edhe ëndrrat janë reale si jeta vetë, sugjeron autorja, frymëzojnë liri dhe dëshirë, dhe vdekja e çdo gjesti shënon lindjen

e dickaje të re në sfond. Kështu ndodh me cigaren e fundit, e cila nuk ndizet asnjëherë, por flaket ndërsa në barkun e femrës miklohet pritja e një fëmije si ngazëllim hyjnor.

E kështu më tej, deri sa në rrëfimin “Pasqyra” gjendemi përballë imazhit klasik të letërsisë;sozia, dyfishësia e individualitetit, si kusht i pashmangshëm i çdo ekzistence njerëzore.

Çdo gjë, në këtë tregim, më ngjan artificiale. Jeta e protagonistes e tillë. Ëndrra artificiale, dëshirat po ashtu. Vetëm dhimbja jo. Kjo e fundit përplaset e thyhet si një pasqyrë e cila ndahet në njëmijë pasqyra të tjera, ku secila reflekton dhe e shumëfishon dhimbjen.

Pa menduar dot deri në fund për interpretimin e tekstit, pyes veten në mund të jetë kaq e thellë ndjesia e dhimbjes tek një femër?

Po e përgjithësoj. Krejt libri i Mimozës, në fakt, mund të konsiderohet si një lloj pasqyre ku ne shohim të reflektuar gruan në lirinë e saj, ku njerëzit nuk janë qenie të panjohura të shndërruara në zhurmë, por muzikë e ëmbël në sfond, ku inati dhe mllefi janë zëvendësuar me bekime të ëmbla, të shkruara në shqip e gjuhë të tjera, që e bëjnë interesante ditën dhe jetën, ku zemra nuk është më ë ngushtë dhe e kërrusur, por afrohet e kërkon zemra të tjera.

I tillë,atëherë është leximi i këtij libri, e në fund nuk të ngelet përfytyrimi i tokës së shkretë e të braktisur, por gjallëria e jetës që të bën të buzëqeshësh. Sepse vërtet që letërsia nuk fillon të ekzistojë vetëm përmes punës së një individi të vetëm, por Ajo ekziston vetëm kur përqafohet nga të tjerët dhe bëhet pjesë e e të bukurës që ngroh gjithsecilin prej nesh.

1 158 159 160 161 162 190
Go to Top