Statuja e Lirisë e arrestuar për emigracion të paligjshëm/Izaac Zevalking
Vajza gjermane që qëlloi me gjakftohtësi ekzekutuesin e Che Guevara-s
Ishte vajza e një bashkëpunëtori të Hitlerit dhe u vra nga një ish-nazist që kishte gjetur strehim në Amerikën Latine.
Në 1 Prill të vitit 1971, zyrtarë të konsullatës boliviane në Hamburg gjetën të vdekur konsullin e përgjithshëm, me tre plumba në trupin e tij. Pranë tij, gjetën një parukë bjonde, një armë dhe një shënim që shkruante:”Victoria o Muerte”, “Fitore ose Vdekje”! Konsulli i vrarë quhej Roberto Quintanilla dhe ishte ish-koloneli që urdhëroi vrasjen e Che Guevara-s në Bolivi. Njeriu që e ekzekutoi ishte Monica Ertl.
Më 9 Tetor të vitit 1967, ushtria boliviane në bashkëpunim me CIA-n, kapi Che Guevar-ën në malet boliviane dhe e çoi në një shkollë. Oficerët, të lumtur festonin arrestimin e “Rrezikut No.1”, me në krye kolonelin Roberto Quintanilla. Pasi koloneli mori një shuplakë nga revolucionari argjentinas, menjëherë urdhëroi ekzekutimin e tij.
Monica Ertl.
Monica Ertl ishte e bija e Hans Ettl, i cili ishte kinematografi kryesor i Hitlerit. E lindur në vitin 1937, u ushqye me idealet naziste, pasi shtëpia e tyre vizitohej shpesh nga Claus Barbi, një zyrtar nazist. Monika e quante “Xhaxha Claus”.
Pas Luftës së Dytë Botërore dhe veçanërisht në vitin 1954, familja Ertl u zhvendos në Bolivi, pasi babai i Monikës ishte i zhgënjyer nga shteti gjerman për shkak se nuk fitoi një çmim për “ofertën” e tij si kineast. Rutina e përditshme e familjes u trazua në vitin 1967, kur Monika lexoi në një gazetë për vrasjen e Che-së, si dhe për veprimin e guerilëve ELN në malet e Bolivisë. Gjermania e re nisi kontaktet me rebelët e ELN-së dhe ra në dashuri me një Bolivian: Inti Peredo.
Në vitin 1969, Monika kishte tashmë 2 vite si anëtare e ELN-së, por aktiviteti i saj ishte i kufizuar në çështjet jo-operacionale.
Një pasdite, përsëri në një gazetë, pa foton e të dashurit të saj Inti të dergjet i vdekur, dhe pranë tij një burrë që pozonte me krenari. Ishte kolonel Roberto Quintanilla. Monika u shkëput përfundimisht me familjen e saj dhe u zotua për hakmarrje. Regjimi bolivian për të mbrojtur Quintanilla-n nga rebelët e emëroi konsull të përgjithshëm të Bolivisë në Hamburg, Gjermani. Monica Ertl e planifikoi vrasjen e tij për dy vite. Në 1 Prill të vitit 1971 trokiti dera e Konsullit të Zyrës së Quintanilla-s dhe sekretarja e tij e informoi se një gjermane e kërkonte për ta ndihmuar për një vizë. Quintanilla u përgjigj në mënyrë pozitive, dhe derën e zyrës e kaloi një bjonde mbresëlënëse me një këmishë të hapur dhe këmbë të gjata. “Ertl, Monica Ertl. “Interesohem të vizitoj Bolivinë për një dokumentar. Kam qëndruar atje me babanë tim pas luftës. Kemi emigruar atje për disa vite derisa situata të qetësohej. Gjykatat e luftës, amerikanët, rusët, e kuptoni vetë”. Konsulli, pasi i tha se do ta ndihmonte, i dha një kartë me të dhënat e tij në rast se bukuroshja gjermane dëshironte ta shoqëronte për një pije. Monika lexoi kartën. “Roberto Qintanilla Pereira, konsull i përgjithshëm i Bolivisë”. Tashmë ishte e sigurt. Kishte gjetur njeriun që ekzekutoi Che-në dhe që pozonte me krenari mbi trupin e Inti-t. Me gjakftohtësi, nxori nga çanta e saj një pistoletë”colt cobra”, dhe e shënjestroi duke i thënë: – Victoria o Muerte senior? Monika e qëlloi tri herë. “Fashist”, i tha, dhe pasi la në zyrë parruken bionde dhe armën, u zhduk.
Monika Ertl u kthye në Bolivi dhe ishte tashmë e kërkuara numër 1, pasi autoritetet e kishin shpallur për $ 20,000. Pas dy vitesh në ilegalitet, Monika vendosi të vizitojë intelektualin francez dhe mikun personal të Che, Rejis Debre. Kur u pa, e përqafoi ngrohtësisht dhe i tha të ketë kujdes, sepse ishte shumë e rrezikshme të qarkullonte. Pasi folën për pak kohë, Rejis mori pamje serioze dhe i tha i tronditur:”Monika, ai është këtu, në Bolivi.” Monika nuk e kuptoi dhe e pyeti, “kush është këtu?” “Claus Barbi, kasapi i Lyon-it. Eshtë këshilltar i shërbimeve sekrete boliviane me emrin Claus Altman. Monika e tronditur pëshpëriti, “Xhaxha Claus, miku i babait”. Pasi kaloi tronditjen, Monika i propozoi Rejis të rrëmbenin “Kasapin e Lyon-it” dhe të gjykohej sipas standardeve të Eichmann, ai u diktua në Argjentinë, u rrëmbye nga Mossad dhe u gjykua për krime lufte.
Për muajt e ardhshëm, Monika Ertl dhe Rejis Debre vëzhgonin Claus Barbi, me ndihmën e “shokëve” të tjerë. Megjithatë, dikush nga grupi i tradhtoi, pasi Claus kishte njerëz kudo. Më 12 Maj të vitit 1973, i ngritën pritë nën udhëzimet e “xhaxha Claus-it” dhe e ekzekutuan me procedura të përshpejtuara në moshën 36 vjeç. Babai i saj, Hans, vdiq në vitin 2000 në moshën 93 vjeç në vilën e tij në Bolivi.
Përktheu: Shpendi Shakaj
You might be interested in
NUMRAT E GABUAR-Agota Kristof
Agota Kristof
Nuk di ç’po më ndodh me numrin e telefonit. Normalisht, nuk duhet të ketë ndonjë dallim nga të tjerët. Nuk ankohem. Çdo thirrje përbën një argëtim në ekzistencën time monotone. Që kur nisa të jem i papunë, mërzitem nga pak. Jo gjithmonë, por herë pas here. Ditët kalojnë çuditërisht shpejt. Madje më ndodh të pyes veten si kanë mundur të vënë tetë orë punë brenda një dite që është kaq e shkurtër.
Ndërsa netët janë të gjata e të heshtura. Ky është shkaku që kënaqem shumë kur bie telefoni. Ndonëse, më së shpeshti, pothuajse gjithmonë, i bien gabimisht dhe jam thjesht një numër i gabuar. Sa hutaqë janë njerëzit!
– Garazhi Lanteman?, më pyesin.
– Jo, falemnderit, them si i zënë ngushtë. (Duhet zhbërë kjo mania e të thënit falemnderit për çdo gjë.) I keni rënë gabim.
– Pikë e zezë, thotë burri në skajin tjetër të fillit, më është prishur makina në autostradë midis Serrierës dhe Arëzit.
– Më vjen keq, i them, nuk mund t’ju ndihmoj.
– A është garazhi Lanteman apo çfarë? – dhe nevrikoset.
– Të më falni që nuk jam garazhi Lanteman, por nëse mund t’ju shërbej…
Gjithmonë përpiqem të jem i sjellshëm në telefon, edhe kur kjo mirësjellje nuk hyn në punë për asgjë. Asnjëherë s’i dihet. Nganjëherë njihesh me njerëz, krijon miqësira.
– Po, mund të më shërbeni duke më sjellë një bidon me benzinë.
Ndihet shpresa në zërin e tij, mendon se ka rënë në ndonjë sylesh, çka është e vërtetë.
– Më vjen keq, zotëri, nuk kam benzinë, kam vetëm pak alkool për të djegur.
– Epo digje atëherë, hajvan! – dhe e mbyll telefonin.
Ja, kështu ndodh gjithmonë me numrat e gabuar. Sapo marrin vesh që ti s’e ke atë që iu duhet, as që duan t’ia dinë më për ty. Mund të kishim bërë ca muhabet.
Më kujtohet numri më i bukur i gabuar që kam patur. E lashë telefonin të binte për një kohë të gjatë. Ndodhesha në një periudhë shumë pesimiste. Ishte një grua. Ora 10 e natës.
Bëra zërin e të lodhurit nga jeta e plot ankth.
– Alo?
– Marsel?
– Po?, i thashë, i matur.
– Oh! Marsel, u bë kaq kohë që të kërkoj.
– Edhe unë.
Është e vërtetë, kam gjithë jetën që po e kërkoj.
– Edhe ti? Më vajti mendja. Të kujtohet, te liqeni?
– Jo, nuk më kujtohet.
Iu përgjigja kështu sepse jam jashtëzakonisht i ndershëm, nuk më pëlqen të mashtroj.
– Nuk të kujtohet? Ke qenë i dehur?
– Ka shumë mundësi, jam shpeshherë i dehur. Por nuk më quajnë Marsel.
– Sigurisht, më kthehet ajo. As unë nuk quhem Floransë.
Epo, të paktën mora vesh si nuk e quajnë. Jam gati ta mbyll, por ajo thotë papritmas:
– Është e vërtetë, nuk jeni Marseli. Por keni një zë të bukur.
Sakaq, nuk flas. Por ajo vazhdon:
– Një zë shumë të këndshëm, të thellë, të butë. Kam shumë dëshirë t’ju takoj, t’ju njoh.
Unë hesht.
– Aty jeni? Përse nuk flisni më? E di që kam ngatërruar numër, ju nuk jeni Marseli, dua të them, nuk jeni ai që më kish thënë se quhej Marsel.
Sërish heshtje. Sidomos nga ana ime.
– Aty jeni? Si ju quajnë? Unë quhem Garansë.
– Nuk quheni Floransë?, e pyes.
– Jo, Garansë. Po ju?
– Unë? Lysien. (S’është e vërtetë, por ma merr mendja se as Garansë nuk është.)
– Lysien? Emër i bukur. Ç’thoni sikur të takoheshim?
Nuk them asgjë. Djersa më rrjedh nga balli nëpër sy.
– Mund të ishte interesante, thotë Garansa, si thoni?
– Nuk e di.
– Shpresoj të mos jeni i martuar.
– Jo, i martuar, jo. (Unë i martuar, çfarë ideje!)
– Atëherë?
– Po, përgjigjem.
– Po, çfarë?
– Mund të takohemi, nëse dëshironi.
Ajo qesh:
– Më duket se jeni i ndrojtur. Më pëlqejnë tipat e ndrojtur. (Ndoshta ndryshe nga Marseli.) Dëgjoni, po ju bëj një propozim. Nesër pasdite, midis orës katër dhe pesë, do jem në Kafenë e Teatrit. Nesër është e shtunë, ma merr mendja se nuk punoni.
Ia merr mendja saktësisht. Unë nuk punoj të shtunën, dhe as ditët e tjera.
– Do vesh… – vazhdon – një fund me një bluzë gri dhe një jelek të zi. Do më dalloni kollaj. Jam brune, me flokët jo shumë të gjatë. Prisni. (Vetëm këtë po bëj.) Do mbaj përpara, mbi tryezë, një libër me kopertinë të kuqe. Po ju?
– Unë?
– Po, si do mund t’ju njoh? Jeni i gjatë, i shkurtër, thatim, i bëshëm?
– Unë? Si të preferoni. Anoj nga mesatarja, as i bëshëm, as thatim.
– Keni mustaqe, mjekërr?
– Jo, asgjë. Rruhem si budalla çdo mëngjes. (Çdo tre ose katër mëngjese, varet.)
– Vishni xhinse?
– Sigurisht. (Kjo s’është e vërtetë, por asaj duhet t’i pëlqejë.)
– Dhe një pulovër të zezë, besoj.
– Po, të zezë më së shpeshti, i përgjigjem për t’i bërë qejfin.
– Po flokët, thotë ajo, të shkurtër?
– Po, të shkurtër, por jo shumë.
– Jeni bjond apo brun?
Po më bezdis. Jam brun i zbardhur, por s’mund ta pohoj këtë.
– Gështenjë, i gjegjem.
Dhe po s’i pëlqeu kjo, aq më bën. Tani që e mendoj, isha më rehat me atë djalin që i qe prishur makina.
– Nuk është shumë e qartë, thotë ajo, por do t’ju njoh. Po sikur të mbanit edhe një gazetë nën sqetull?
– Ç’gazetë? (Po e tepron tani. Nuk lexoj kurrë gazeta.)
– Po ja, Le Nouvel Observateur, për shembull.
– Dakord, mund ta marr Le Nouvel Observateur. (S’e kam idenë ç’është, por do ta gjej.)
– Atëherë, shihemi nesër, Lysien, thotë ajo – dhe shton para se ta mbyllë: Kjo gjë më duket pasionuese.
Pasionuese! Ka njerëz që thonë nga këto fjalë pa pikë vështirësie. Unë s’do mund të flisja kurrë kësisoj. Ka një grup fjalësh që jam i paaftë t’i them. Për shembull: “pasionues”, “ekzaltues”, “poetik”, “shpirt”, “vuajtje”, “vetmi”, etj. Thjesht nuk arrij dot t’i shqiptoj. Më vjen turp, sikur të ishin fjalë të turpshme, fjalë të pista, si “mut”, “lapërdhi”, “shpifësirë”, “lavire”.
Të nesërmen në mëngjes blej një palë xhinse dhe pulovër të zezë. Shitësi më thotë që më shkojnë shumë, por s’jam mësuar me këto gjëra. Shkoj edhe te berberi. Ky më propozon një shampo ngjyruese. Pranoj, gështenjë e errët, aq më keq, po dështoi nuk do shkoj fare në takim. Por del me sukses. Tani kam ca flokë me një ngjyrë gështenje të bukur, vetëm se nuk jam mësuar me këtë gjë.
Kthehem në shtëpi, shihem në pasqyrë. Orët kalojnë, unë vazhdoj të shihem në pasqyrë. Dhe tjetri, i panjohuri, më vështron po aq. Nuk më pëlqen. Është më i mirë se unë, më i bukur, më i ri, por nuk është unë. Unë isha jo kaq i mirë, jo kaq i bukur, jo kaq i ri, por isha mësuar me këtë gjë.
Ora 4 pa dhjetë. Duhet të nisem. Atëherë, ndërrohem shpejt e shpejt, vesh sërish kostumin kaf prej kadifeje të dalëboje, nuk e blej gazetën Ancien Observateur dhe mbërrij në Kafenë e Teatrit në orën 4 e çerek.
Ulem, vështroj.
Vjen kamerieri, i kërkoj një gotë verë të kuqe.
Vështroj. Shikoj katër burra që luajnë me letra, një çift të mërzitur me sytë në askund, dhe, në një tryezë tjetër, një grua me një fund me pala ngjyrë gri, me bluzë gri të çelët dhe jelek të zi. Ka vënë edhe një varëse të gjatë të përbërë nga tre zinxhirë argjendi. (Nuk më kish folur për varësen.) Përpara saj, një filxhan kafeje dhe një libër me kopertinë të kuqe.
E kam të pamundur të kuptoj ç’moshë ka, për shkak të largësisë, megjithatë e dalloj që është e bukur, shumë e bukur, tejet e bukur për mua.
Shoh edhe që sytë i ka të bukur e të trishtë, me një lloj vetmie në thellësi, dhe më vjen dëshira të shkoj ta takoj, por nuk arrij dot të vendos, ngaqë kam veshur rrobat e mia të vjetra prej kadifeje të dalëboje. Ngrihem e shkoj në tualet, i hedh një sy pasqyrës dhe flokët gështenjë më bëjnë me turp. Më vjen turp edhe nga ai hov që më shtynte drejt saj, drejt “syve të saj të bukur e të trishtë, me një lloj vetmie në thellësi”, që s’ishte tjetër veçse një trill idiot i imagjinatës sime.
Kthehem në sallë, ulem në një tryezë përbri për ta vëzhguar.
Nuk më vështron. Është duke pritur një djalosh me xhinse dhe pulovër të zezë, me një gazetë nën sqetull.
Shikon orën në sahatin e kafenesë.
Nuk mund të rri pa ia ngulur sytë, gjë që e bezdis, më duket, sepse thërret kamerierin dhe paguan kafen.
Në atë çast hapet dera, ose, më saktë, dy kanatet e derës shtyhen si në një film western dhe një djalosh, më i ri se unë, hyn dhe ndalet para tryezës së Floransë-Garansës. Është i veshur me xhinse dhe pulovër të zezë; s’do habitesha sikur të kish edhe kobure e mamuze. Ka flokë të zinj deri te supet dhe një mjekërr të bukur po aq të zezë. E përshkon njëherë sallën me sy, përfshirë mua, pastaj i dëgjoj qartë se ç’thonë.
Ajo thotë:
– Marsel!
Ai përgjigjet:
– Pse s’më more në telefon?
– Dëgjo, kishte një numër që s’do e kem shënuar saktë.
– Po pret njeri?
– Jo, askënd.
Por unë ekzistoj ama, jam këtu, ajo po më priste, por për fat të mirë jam i vetmi që e di këtë dhe s’ka asnjë rrezik të shkoj e t’ua them.
Sidomos kur Marseli thotë:
– Ikim, atëherë?
– Po.
Ajo ngrihet dhe ikin.
Përktheu: Alket Çani
You might be interested in
Shënime për shkrimësinë dhe kombin/Salman Rushdie
Letërsia e mirë shkruan për një komb pa kufij. Shkrimtarët që kanë shkruar për ekzistencën e kufijve janë shndërruar në roje kufiri
Salman Rushdie
Mëllenja po këndon Cilgëri te pyllishta
Pa pushim si rrjedha mbi gurët e myshkëta
S’është aq e moçme sa thithëlopa e Cors Fochno-s
Me lëkurën e ngjitur në kocka
1
Pak shkrimtarë i këndojnë me kaq pasion tokës së të parëve të tyre sa R. S. Thomas-i, një nacionalist uellsian, i cili me anë të poezive që sjellin në vëmendje, pohojnë, kthehen në raposdi, krijojnë mite, kërkon të shkruajë për kombin si qenie e ashpër lirike. Megjithatë, është po ky R. S. Thomas, i cili po kështu shkruan:
Urrjejtjes i duhet një kohë e gjatë
Për t’u rritur, dhe kjo e imja
Ka nisur të rritet qysh kur linda;
S’ushqehet nga toka mizore
Por prore
E kam për veten k’të urrejtje, ësht’ e imja
Është befasuese të shohësh se a hapur pranohet diçka e përafërt me urrejtjen për veten në vargjet e një bardi kombëtar. Por ndoshta vetëm kështu mund të shkruajë një shkrimtar nacionalist. Kur imagjinata merr ditë nga pasioni, atëherë ajo sheh errësirën ashtu si dhe dritën. Të ndjesh në mënyrë kaq të egër do të thotë të ndjesh nëjëherazi përçmim dhe krenari, urrejtje dhe dashuri. Ky përçmim krenar, kjo dashuri urrejtëse, shpesh ngjallin ndaj shkrimtarit zemëratën e kombit. Kombi kërkon himne, flamuj. Poeti të jep paqetësi. Zhele.
2
Ekzistojnë lidhje mes zhvillimit historik të “narrativës” binjake të romanit dhe shtetit-komb. Shtjellimi i një rrëfenje në fletën e bardhë drejt synimit të fundmë ngjan me imazhin që ka për veten një komb, që përshkon historinë për të përmbushur fatin e tij të paracaktuar. Pavarësisht sa tërheqës mund të jetë një paralelizëm i tillë, unë e shoh atë me shumë rezerva. Njëmbëdhjetë vjet më parë, në kongresin e famshëm të PEN në Nju Jork, shkrimtarët e botës diskutuan “Imagjinatën e shkrimtarit dhe imagjinatën e shtetit, një temë e cila ka shkëlqimin e temës së parapëlqyer të Norman Mejlërit, një vizion që pa dyshim ai e ka pasur kur shkruante.
Është e habitshme se në sa mënyra mund të interpretohet kjo “dhe” në titullin e konferencës. Për shumë nga ne, do të thotë “kundër”. Shkrimtarët afrikano-jugorë-Gordimer, Coetzee-në kohën e aparteidit u rreshtuan kundër përkufizimit zyrtar të kombit, duke e shpëtuar ndoshta kombin e vërtetë nga ata që e kishin marrë peng. Xhon Apdajk krijoi një himn lavdërues për kutitë e vogla postare të Amerikës, të cilat për të ishin emblema të përhapjes së lirë të ideve. Danilo Kiš na ka dhënë një shembull të “shakasë” që ka bërë me të shteti: një letër që ai mori në Paris, ishte nisur nga ajo që atëherë quhej Jugosllavi. Brenda zarfit të vulosur, në fletën e përparme të zarfit, ishte stampuar fjalia “Kjo letër është e pacensuruar”.
3
Kombi ose bën pjesë të tij shkrimtarët e vet më të mëdhenj (Shekspiri, Gëte, Tagore) ose kërkon t’i shkatërrojë ato (ekzili i Ovidit, ekzili i Soyinka-s). Këto fate nuk janë kaq të ndara nga njëri-tjetri. Mosnderimi i shkrimtarëve nuk ështe i denjë për letërsinë; shkrimtarët e mëdhenj shkaktojnë trazim në mendje dhe në zemër. Ka nga ata që besojnë se persekutimi është diçka e mirë për shkrimtarët. Kjo nuk është e vërtetë.
4
Kini parasysh shkrimtarin që e sheh veten si zëri i një kombi. Bëhet fjalë për kombin e racës, gjinisë, orientimit seksual. Kjo është rryma e re të “të folurit në emër të….”. Kini parasysh ata që flasin në emër të ….!” Kjo rrymë e re kërkon, lartësohet, thekson pozitiven, paraqet udhëzime turbulluese morale. Tmerrohet nga kuptimi tragjik i jetës. Ta shohësh letërsinë si pashmangshmërisht politike, do të thotë që vlerat politike të zëvendësojnë vlerat letrare. Kjo e vret mendimin. Kini kujdes!
5
Po ju them që pasapora ime është jeshile. Amerikë po vë shpatullat e mia të hajthshme në rrotën e historisë. Për të farkëtuar çelikun e shpirtit tim, ndërgjegjen e pakrijuar të rracës sime. Shqipëria e Kadaresë, Bosnja e Ivo Andriçit, Nigeria e Achebe-s, Kolumbia e Garzía Markezit, Brazili i Jorge Amado-s tregon që shkrimtarët e kanë të pamundur të mohojnë ngadhnjimin e kombit, shkulmet e tij në gjakun tonë. Shkrimësia si harta e një vendi: si hartografi e imagjinatës. (Ose siç mund ta shkruajë teorika moderne kritke sot, “Imagi/Nation”. Në shkrimet më të mira sidoqoftë, harta e një vendi është harta e botës.
6
Historia është bërë e diskutueshme. Si pasojë e Perandorisë, në epokën e superfuqisë, pas “gjurmëve” të thjeshtëzimeve që na japin satelitët, zor të bime dakord për thelbin e debatit, e jo më për kuptimin e tij. Letërsia bëhet pjesë e këtij qarku. Historianët, zotët e medias, politikanët nuk e vrasin mendjen për ndërhyrjen e bezdisshme të letërsisë, por ky i paftuar është kokëfortë. Në këtë atmosferë të paqartë, mbi këtë tokë të nëpërkëmbur, në këto ujëra të pista me baltë, letërsia ka lëndën e saj të parë.
7
Nacionalizmi po kështu mund t’i korruptojë shkrimtarët. Të tilla ishin ndërhyrjet helamtisëse të Vide Limonovit për luftën në ish-Jugosllavi. Në kohën e nacionalizmave në kuptimin më të ngushtë të fjalës, në kohën e nacionnalizmit si thirrje për luftë e fisit, shkrimtarët mund ta gjejnë veten duke shqiptuar këto klithma lufte të fiseve të tyre. Sistemet e mbyllura kanë tërhequr gjithmonë vëmendjen e shkrimtarëve. Kjo është arsyeja pse është shkruar kaq shumë për burgjet, forcat policore, spitalet, shkollat. A është kombi një sistem i mbyllur? Në këtë moment të ndërkombëtarizimit të gjithçkaje, a ekziston ndonjë sistem që mund të mbetet i mbyllur? Nacionalizmi është “revolta ndaj historisë”, e cila kërkon të mbyllë atë që nuk mund të mbahet më e mbyllur. Të vendosë kufij tek ajo që duhet të jetë pa kufij. Letërsia e mirë shkruan për një komb pa kufij. Shkrimtarët që kanë shkruar për ekzistencën e kufijve janë shndërruar në roje kufiri.
8
Nëse shkrimësia kthehet në mënyrë të përsëritur te kombi, ajo po ashtu në mënyrë të përsëritur largohet prej tij. Qëllimisht çrrënjosja intelektuale (Naipaul) e sheh botën si një inteligjencë të lirë, duke shkuar atje ku është veprimi dhe duke ofruar raporte. Intelektuali, qëlllimisht i paatdhe (V.S Naipaul) e sheh botën ashtu si mund ta shohë një njeri me inteligjencë të lirë, duke dëshmuar ngjarjet ashtu si ndodhin. Intelektuali i paatdhe, kundër vullnetit të tij (një kategori shkrimtarësh në të cilën bëjnë pjesë shumë shkrimtarë të shkëlqyer arabë) refuzon mbylljen në një rreth refuzues për të. Një paatdhesi e tillë përbën një humbje dhe mall të madh. Por edhe fitore. Kombi pa kufij nuk është fantazi.
9
Një pjesë e madhe e letërsisë së epërme nuk ka nevojë për përmasën e të qenit publik. Agonia e saj vjen nga brenda. Sfera publike s’është asgjë, ashtu siç nuk ishte për shkrimtaren amerikane Elizabeth Bishop. Burgu-liria-lënda e shkrimësisë është diku tjetër.
Nina nana.
Kombet zemërohen ,
Shuhen si të mos ishin kurrë.
Hija e koçekut të misrit një kafaz i madh
mbi mur.
Përktheu: Granit Zela
You might be interested in
Librari “Acqua Alta”-Libraria më e bukur në Venecia
Libraria “Acqua Alta”: Libraria më e bukur në Venecia që gjendet pranë ujt.
Një nga libraritë më autentike në botë gjendet në Venecia. Libraria Acqua Alta në Calle Lunga Santa Maria Formosa është ndoshta i vetmi vend në botë ku mund të gjejmë një përzgjedhje të madhe librash të rinj dhe të përdorur, mbase mbi mobiljet më të çuditshme; gondola, anije, barka, kajak dhe çdo gjë tjetër që mund të imagjinojë dikush. Dhe librat nuk janë aty vetëm për t’u blerë dhe shfletuar, por janë bërë pjesë e dekorit.
Enciklopedi të vjetra, ato që tashmë askush nuk i blen, janë shndërruar në shkallë dhe mbulojnë muret e jashtme, oborrit, duke krijuar sipërfaqe shumëngjyrëshe. Luigi Frizzo, pronari i sjellshëm i Libreria Acqua Alta, hapi këtë dyqan magjepsës 10 vite më parë dhe gradualisht pati sukses, vlerësohet shumë si nga venedikasit po ashtu dhe nga turistët, veçanërisht nga miqtë e librit.
Sigurisht, atmosfera dhe klima kontribuojnë për t’i dhënë vendit një karakter misterioz, por koleksioni i madh i librave në të gjitha gjuhët sigurisht që luan rolin e tij. Rreth 60% e librave janë të rinj. Në dhomën e parë, mund të gjeni shumë tekste të lidhura me vetë Venecian, por edhe libra rreth artit dhe kinematografisë, sportit dhe ushqimit, por dhe muzikës. Dhoma tjetër është e mbushur me komikë dhe bestseller. Duke vështruar “raftet”, ndeshesh diku me mace dembele dhe të përkëdhelura që kanë gjetur në mesin e librave vendin e përkryer për të fjetur. Mbresëlënëse është se nga porta mund të shihet një nga shumë kanalet e Venecias dhe gondolat me turistë që përshëndesin vizitorët e librarisë. Dyqani unik gjendet buzë ujit, por kur kanalet fryhen dhe niveli i ujit rritet, uji vërshon në librari. Në raste ekstreme, punëtorët janë përpjekur për t’i shpëtuar librat në nivele të ulëta, duke i vënë brenda në vaska dhe gondola. Libreria Acqua Alta është padyshim një bibliotekë e veçantë dhe përbën një eksperiencë unike për vizitorët e Venecias dhe veçanërisht miqtë e librit.
Përktheu: Shpendi Shakaj
You might be interested in
DHURATAT E ERËS-Hilde Domin-Përkthyer nga Hans-Joachim Lanksch
Dhuratat e erës-Hilde Domin
Ajri – arkipelag
ujdhesash kundërmuese.
Shtëllunga lulesh blini e sanës diellore
t’ambla t’afërta
qëndrojnë e më presin
sikur të më mbështillnin shami,
prej kohësh
nga strehë e butë
endë nga e ama.
Unë jam posi në andërr
e memzi s’u zë besë
dhuratave të erës.
Më kapin
re butësie
dhe lumtunia ma ngul
dhambin e vet picrrak
mu në zemër.
Përktheu nga originali: Hans-Joachim Lanksch
You might be interested in
Intervistë me George Saunders, fitues i Man Booker Prize, 2017
Intervistë me George Saunders, fitues i Man Booker Prize, 2017
Stephanie Valente: Si përballeni me bllokimin e shkrimtarit?
George Saunders: Më pëlqen ideja e David Foster Wallace-it se bllokimi i shkrimtarit ndodh kur ai vendos një stekë tepër të lartë për veten. E dini, shkruani një rresht që nuk e përmbush “standartin e kryeveprës” , e fshini të turpëruar, shkruani një rresht tjetër, e fshini. Shpejt kalojnë orë të tëra dhe ti je një dështak që ke qëndruar për shumë orë para ekranit bosh të kompjuterit. Ilaçi, për mua, ka qenë të ndjerit mirë me procesin e rishikimit, duke i parë rreshtat të dobët në fillim si pikënisje. Nëse e njihni rrugën që ju çon nga e dobëta tek më e mirë dhe pastaj tek e mira, nuk tronditeni nga rrëmuja e fillimit. Kështu, të shkruarit lind prej teje, por nuk je ti. Kemi këtë luftën e përjetshme mes dy pikëpamjeve: 1. Shkrimi i mirë letrar është hyjnor dhe zbret nga lart përnjëherësh, dhe 2. Shkrimi i mirë letrar zhvillohet, me anë të rishikimit, dhe nuk është proces i formulimit të papritur, të pandryshueshëm, por proces i vazhdueshëm hulumtimi. Parapëlqej dhe mbështes pikëpamjen e dytë dhe në të vërtetë më duket emocionues fakti që zbulojmë atë që mendojmë duke u përpjekur (pa ia dalë fillimisht) për të shkruar. Dhe jemi ne që marrim me qindra vendime të vogla, për detaje nga më të ndryshmet, sipas asaj që na dikton shija jonë letrare.
Cilat janë ato vepra jo-letrare të kulturës: film, shfaqje televizive, pikturë, këngë, pa të cilat nuk e përfytyroni dot jetën tënde?
Komedia “Monty Python dhe Graali i Shenjtë”. Përdor si lëndë të parë një material që të jep shumë dorë, politikën, dhe pavarësisht nga kjo, përsëri bëhet argëtuese nëpërmjet ironisë, duke çjerrë maskën e vetes, dhe me marrëzinë. Për mua, kjo komedi përbën një zbulim për librin tim të parë, pasi tek ai munda të bëj njësh dashurinë time plot pasion për këtë film, me dëshirën për të “qenë letrar”. Kuptova se dallimi mes “argëtimit” dhe “letërsisë” në nivele të larta, nuk kishte kuptim, nëse biem dakord që qëllimi i vërtetë është përcjellja e realitetit të çastit. Skena më e bukur për mua është ajo kur mbreti kalon hipur mbi kalë afër dy fshatarëve dhe ndodh ky dialog: “Nga e di ti që ai është mbret? – pyet njëri. “Se nuk është për ibret” përgjigjet tjetri. E përsosur!
Cila është këshilla më e mirë që ju kanë dhënë për të shkruarit?
Dikur, kur isha student, takova në një cep të sallës ku organizohej një mbrëmje, mentorin dhe heroin tim Tobias Wolff. E sigurova që nuk shkruaja më komedi fantastiko- shekncore dhe se po shkruaja “letërsi të vërtetë.” Ai siç duket e parandjeu se 1. se nuk ishte kjo qasja që do bënte të shkruaja veprën time letrare më të mirë, por 2. Nuk donte të më kundërshtonte (vetëm koha do të tregonte nëse kisha pasur të drejtë. Por ai thjesht më tha: “Mos e humb magjinë.” Kjo është ajo që bëra për afro katër vjet. “Këshilla” u bë pjesë e plotë e imja ditën kur bëra zbulimin që do të çonte në librin tim të parë, domethënë atëherë kur magjia (më në fund) u kthye.
Ajo që shkrova më pas ishte zbavitëse dhe me gjasë e këndshme. Lindi prej lënde letrare të gëzueshme dhe ngacmuese, jo prej materiali letrar të ngurtë dhe nuk u shkrua duke bërë kontroll të rreptë të procesit. Kur m’u kujtua papritur këshilla e tij ajo shërbeu si një përshpejtuese e shkrimit dhe nuk e harrova kurrë më pas se “magjia” duhet të jetë fjala kyçe, e cila e shpie prozën diku për të bërë diçka që nuk ke mundur ta parashikosh në fillim.
Kështu, ky parimi i procesit të shkrimit, që zhvillohet jo duke u drejtuar nga koka (idetë, konceptet, planet) por nga zemra (duke ecur para rresht pas rreshti, duke i besuar, duke u përpjekur të komunikosh dhe të argëtosh një lexues të përfytyruar, duke e pranuar atë që humbet (madje duke e parë këtë si tregues se historia do të jetë më shumë se ajo që kam në mendje) është parim që e kam pasur gjithmonë si orientues dhe më ka bërë të arrij në përfundimin që kur tërhiqet vetja, është diçka tjetër që rend t’ia zërë vendin, dhe kjo gjë është më e zgjuar, më e këndshme dhe thjesht më e besueshme se vetja, p.sh. vetja që ne krijojmë me anë të kontrollit dhe reflektimit.
Cili ishte libri i parë me të cilin u dashuruat?
Ishte Johnny Tremaine me autore Esther Forbes-in. Mësuesja ime e klasës së tretë, motër Lynett-a ma dha fshehtas të tjerëve, duke më thënë se e kishte marrë për mua në bibliotekë, sepse ajo e kishte kuptuar që për mua librat e mësimeve ishin të mërzitshëm, por (dhe kjo ishte më e rëndësishmja), murgeshat e tjera nuk ishin të kënaqura me veprimin e saj sepse mendonin se libri do të ishte “shumë i vështirë” për mua. Sa tërheqëse! Ishte libri i parë që lexoja dhe që kishte vërtetë stil, e ndieja që Forbes-i i kishte kushtuar vëmendje çdo rreshti dhe e ndieja edhe sa shumë i dobishëm mund të ishte për mua. Kur e shfletoja librin, të ngjallte një ndjesi që nuk e kisha përjetuar më parë. Mund të shihja një dhomë, të ndieja aromën e ushqimit dhe gjërave që nënkuptoheshin në rrëfim dhe përfytyroheshin prej meje sikur të ishin aty, një puhizë e lehtë, një personazh që largon flokët që i kanë rënë mbi sy ndërsa fliste. Kështu, kjo ishte hera e parë kur ndjeva deri-diku se vëmendja ndaj fjalisë ndikonte në mënyrë të drejtpërdrejtë në aftësinë e lexuesit për t’u përhumbur në botën e përfytyruar. Pra, fjalia e krijonte botën, nuk bënte thjesht përshkrimin e saj.
Një gjë tjetër që më ndodhi ishte se nisa të mendoj me gjuhën e Forbes-it dhe bota ndryshoi pas kësaj, e shihja ndryshe, por edhe ishte ndryshe. E vija re ndryshe, nëpërmjet gjuhës, ndërsa u përpoqa ta imitoj. (Murgeshat çapiteshin mbi beton, këmbët mezi kapeshin nga syri, ndërsa retë dyndeshin poshtë.) Atëherë kuptova se stili nuk është sipërfaqësor, mendimi e krijon botën, dhe këtë imitova. Kohët e fundit, hasa një kopje të Mr. Cub, autobiografinë e Ernie Banks, bashkëautore me Jim Enright, dhe duke e lexuar kuptova se sa shumë kishte të bënte me zhvillimin tim si individ duke e pasur Banks si model. Një njeri i tillë bujar, pozitiv, që e kishte kuptuar se kishte shumë përgjegjësi në këtë lëmë dhe gjithmonë përpiqej të gjente më të mirën tek të tjerët.
A keni ndonjë libër të një autori tjetër që do të donit ta kishit shkruar ju?
Do të doja të kisha shkruar “Palltoja” të Nikolaj Gogolit. Ndjeshmëria e asaj historie është e përsosur. Gogoli në njëfarë mënyre ia del të na bëjë që ne të ndiejmë simpati për personazhin kryesor pa qenë nevoja të ketë karakterin e një shenjti. E vë në lojë atë, por njeherësh duke e dashur. Ai qelbet erë, është nga ata që nuk do të doje ta kishe rrotull teje, por prapëseprapë ndiejmë se duam t’i dalim zot.
Mendoj se Gogoli e modelon prozën me një lloj dashurie kristiane, në njëfarë mënyre na edukon me atë ndjenjën që kemi vërtet, vërtet ta besojmë se të gjithë jemi vëllezër dhe motra. Dhe ai e bën këtë duke na bërë të duam dikë që me të vërtetë është “më pak i ngjashmi me ne”, i papëlqyeshëm, pedant, nga ata që bëjnë çmos të jenë të padukshëm dhe, ne e ndiejmë se ai mund të mos jetë i këndshëm as për dikë që i përket një shtrese më të ulët se ai në hierarkinë shoqërore, duke qenë ndoshta i prapambetur. Pra përbën një sukses letrar që kërkon fuqi dhe guxim krijues. Dhe kurrë nuk ngjan predikues, porse i vetvetishëm, argëtues dhe formalisht shumë eksperimentues, duket sikur po mbaron dhe pastaj vijon sërish rrëfimi më i gjallë se më parë.
Është po ashtu intriguese që Gogoli, si individ, ishte shumë i ndërlikuar. E mbylli jetën politikisht si konservator kritik duke iu kundërvënë veprave gjeniale të mëparshme. Pra, më pëlqen kjo ideja që ne nuk jemi qenie të pandryshueshme, ndryshojmë gjatë gjithë jetës sonë, dhe do të krijojmë veprën tonë më të mirë, ndoshta në një kohë dhe vend që nuk e zgjedhim ne dhe jo sipas ndonjë kredoje krijuese, por në të vërtetë ndodh vetvetishëm duke lindur ajo-që-s’e-dimë, diçka për të cilën do të na vijë keq më pas.
Përktheu: Granit Zela
You might be interested in
Njerëz mbi urë-Wislawa Szymborska-Nobel 1996
Njerëz mbi urë-Wislawa Szymborska-Nobel 1996
Një planet i çuditshëm, me njerëz fort të çuditshëm
që janë subjekte të kohës, pa dashur ta pranojnë.
Mes mjeteve të tjera të shprehjes së këtij refuzimi,
ata bëjnë piktura, si kjo që vijon:
Në pamje të parë s’ka asgjë të veçantë.
Duket uji.
Duket njëri nga brigjet.
Një barkë, mundimshëm, lundron kundër rrymës.
Mbi ujë ka një urë dhe mbi urën ca njerëz.
Duket qartë që njerëzit ngutin hapat
sepse prej një reje kanosëse
ka nisur shiu litar.
Kleçka është se asgjë s’lëviz, se asgjë nuk ndodh.
Reja nuk ndërron as formë, as ngjyrë.
Shiu mbetet ashtu, as pushon, as shtohet.
Barka lundron pa lëvizur.
Dhe njerëzit mbi urë po vrapojnë
në të njëjtin vend si më parë.
E pamundur të shmangësh ndonjë koment.
Kjo pikturë nuk është aspak e pafajshme.
Koha është ndalur.
Dhe ligjet e saj nuk pranohen më.
I është mohuar çdo ndikim mbi rrjedhën e gjërave,
është nëpërkëmbur e poshtëruar.
Për shkak të dorës rebele
të njëfarë Hiroshige Utagawa
(person tashmë i vdekur ashtu siç duhet),
kohës iu morën këmbët dhe u rrëzua.
Mund të jetë thjesht një rreng,
një akord në rangun e ndonjë galaktike,
por, që të jemi brenda, le të shtojmë
edhe një koment të fundit:
Breza të tërë
e kanë gjykuar të drejtë
ta vlerësojnë lart këtë pikturë,
ta ardhurojnë e të emocionohen.
Ka madje nga ata që s’mjaftohen me kaq.
Shkojnë aq larg sa dëgjojnë zhurmën e shiut,
ndiejnë ftohmën e pikave në qafë e në shpinë,
shohin urën dhe njerëzit mbi të
si të qenkëshin ata vetë,
në po atë vrap që s’do mbërrijë kurrkund,
në po atë udhë pa fund që mbetet për t’u bërë.
Dhe kanë guximin të këmbëngulin në të tyren
se në të vërtetë ndodh pikërisht kështu.
Përktheu: Alket Çani
You might be interested in
Më interesant apo tërheqës është lajmi kur një politikan shkon me pushime verore, se sa lajmi mbi një artist që me mundësitë e tij arrin të shkojë në një festival filmi/Bisedë me regjisorin Ibër Deari
Iber Deari është një regjisor i ri, shqiptar i Maqedonisë së Veriut. Kohët e fundit ai ka qenë anëtar jurie në një Festival Filmi në New Jork, Manhattan. I pyetur mbi këtë eksperiencë ai thotë se është një ndihmesë për të menduar larg kufijve, ndërsa në lidhje me përkrahjet e munguara institucionale ai thekson:
Kam konkuruar vazhdimisht dhe nuk kam fituar fonde, kështu që falë teknologjisë, e cila sot është shumë e lirë, si dhe falë shokëve të mi që kanë shumë pasion për filmin, ne, së bashku, jemi mbledhur dhe kemi bërë filma me buxhet që e kemi pasur vetë. D.m.th. filmat kanë qenë të vetëfinancuar. Jam i lumtur nga rezultati i tyre, pasi e kam kuptuar që shkolla e vërtetë e filmit nuk mësohet në shkollë, por në sheshxhirim.
Bisedoi: Arlinda Guma
Arlinda Guma: Një regjisor i ri shqiptar i Maqedonisë së Veriut bën pjesë në jurinë e një festivali filmi në USA. A u ekzaltuan mediat kombëtariste me këtë fakt apo kjo është diçka e zakonshme në vendin tuaj? Si ishte eksperienca juaj në atë ngjarje të kinemasë?
Ibër Deari: Unë jam mirënjohës ndaj të gjitha mediave dhe gazetarëve që japin maksimumin për t’i promovuar artistet e rinj, si në Maqedoni, por edhe ata që janë jashtë Maqedonisë… Ideja është që lajmet për kulturë, art, shkencë, etj., nuk janë lajme që kanë shumë interes tek njerëzit. Kështu që, edhe gazetarët detyrohen të shkruajnë më shumë për atë që popullit i intereson, e çka më shumë si; politika dhe showbizi. Ndërsa më interesante është që kohëve të fundit politikanët janë bërë më artistë se sa vetë artistët, aktorë super të mirë, dhe nga suksesi i tyre ne aktrim ata kane arritur të bëhen më të famshëm nga të gjithë. Dhe ky është një lajm që shitet shumë. Më interesant apo tërheqës është lajmi kur një politikan shkon me pushime verore, se sa lajmi mbi një artist që me mundësitë e tij arrin të shkojë në një festival filmi apo në një xhirim filmi jashtë vendit të tij…
Për sa i përket eksperiencës sime në këto ngjarje të kinemasë, ajo është mjaft produktive dhe ndihmon shumë në zhvillimin tim si regjisor, me kontakte të autorëve të huaj dhe me kultura të ndryshme që i takoj në festivale. Kjo të ndihmon që të mendosh më shumë dhe gjithashtu ndikon në filmbërje, në mënyrë që filmat të jenë sa më universalë, për një shoqëri më të gjerë. Duhet të mendojmë sa më larg kufijve, pasi kinemaja nuk njeh kufij.
Arlinda Guma: Duket se keni hyrë vrullshëm në botën e kinemasë, filmat tuaj kanë fituar disa çmime. Duke patur parasysh se filmat kërkojnë buxhete të konsiderueshme, sa e vështirë është për një regjisor të ri të gjejë fonde? Sa mirëkuptuese tregohet Ministria e Kulturës së Maqedonisë me të rinjtë shqiptarë të artit?
Ibër Deari: Është e vështirë të gjesh fonde dhe akoma më e vështirë të gjesh përkrahje nga institucionet kulturore. Unë jam nga ata regjisorë të rinj që nuk pres përkrahje nga agjencia e filmit. Kam konkuruar vazhdimisht dhe nuk kam fituar fonde, kështu që falë teknologjisë, e cila sot është shumë e lirë, si dhe falë shokëve të mi që kanë shumë pasion për filmin, ne, së bashku, jemi mbledhur dhe kemi bërë filma me buxhet që e kemi pasur vetë. D.m.th. filmat kanë qenë të vetëfinancuar. Jam i lumtur nga rezultatit i tyre, pasi e kam kuptuar që shkolla e vërtetë e filmit nuk mësohet në shkollë, por në sheshxhirim. Pastaj kemi arritur disa çmime mirënjohjeje dhe “shëtitje” nëpër festivale dhe në këtë mënyre kemi krijuar më shumë raporte me artistë të tjerë, si dhe kemi nxitur motivimin për të vazhduar me më shumë filmbërje.
Arlinda Guma: Si ndahen çmimet në Maqedoni? (Apo gjithkund Albanian Style… Kap për xhakete disa të njohur dhe pastaj katapultohesh drejt e në Olimp?)
Ibër Deari: Nëse është fjala për festivalet e filmave apo në përgjithësi edhe për ngjare të tjera kulturore, nuk di si të përgjigjem, është një kohë e gjatë që nuk kam qenë pjesëmarrës në ndonjë festival garues në Maqedoni, por mund të them se këtu tek ne nuk kap askënd për xhakete, por ata të kapin ty dhe mundohen të të ngrenë lart drejt e në Olimp. Sigurisht, nëse ti je ndokush tek i cili ata kanë interes… Ёshtë krijuar një “elitë” njerëzish që vendosin (për interesat e tyre) se kush duhet të ngjitet më lart, ata të cilët mundohen dhe vendosin që vetëm fëmijët dhe të afërmit e tyre të lartësohen. Si për interesat e tyre familjare, si për interesat e tyre politike.
Jam i lumtur që nuk vij nga një familje artistësh, dhe se filmin, artin, e kam mësuar vetë, ashtu siç e dua unë, të jem i lirë në atë që dua ta konsumoj, e nuk e kam të imponuar as nga familja e as nga profesorët. Artisti duhet të jetë i lirë në vizionin e tij, pasi arti i imponuar nuk komunikon më larg se në familje!
Arlinda Guma: I shihni filmat e regjisorëve të Shqipërisë së viteve të fundit? Nëse po, ç’mendim keni? Po filmat e hershëm shqiptarë, i shihni?
Ibër Deari: Nga Shqipëria, ne, çdo herë presim SHUMЁ filma të mirë. Filmat e hershëm shqiptarë, pa marrë parasysh propagandën që kanë pasur, janë filma të realizuar shumë mirë, filma qe kemi parë që fëmijë, dhe po t’i shikosh edhe sot kane fuqi imazhi. Kurse një gjë më pengon te filmat e rinj ose autorët e rinj, do të doja nga ata të jenë më të pavarur… të kenë një zë të tyre, nuk e di sa mundem të jem i qartë me këtë përgjigje, por të marrim si shembull filmin kosovar; ata janë shumë më të suksesshëm, pasi kanë krijuar shumë dhe kanë gjetur një zë autorial.
Arlinda Guma: Keni qenë ndonjëherë i ftuar në ndonjë eveniment kulturor në Shqipëri? Sa bashkëpunuese janë ministritë përkatëse në këtë drejtim?
Ibër Deari: Jo nuk mbaj në mend të kem qenë i ftuar në ngjarje kulturore, mendoj që mungon një bashkëpunim apo një përkrahje… Ftesat e mia në Shqipëri kanë qenë ato të mediave, emisioneve. Kam qenë në Shqipëri në Festivale Filmi si “Tirana Film Fest” apo në ndonjë workshop si në Balkan Film Market dhe kam kaluar shumë mirë, kam qenë i mirëpritur nga organizatorët. Mendoj se Ministria e Kulturës mund të bëjë diçka më shumë për artistët, regjisorët e rinj që janë në Maqedoni, nuk jemi shumë.
Arlinda Guma: Në filmat tuaj, ka më shumë prioritet skenari apo ju jeni i shkollës së Godard-it?
Ibër Deari: Skenari është baza, pa një skenar të mirë nuk e di si mund të kemi një film. Por është edhe një gjë që unë fort e besoj; koncepti dhe ideja se si do ta realizosh atë skenar. Se ka shume regjisorë që kanë në dorë një skenar brilant dhe në fund e bëjnë një film të keq. D.m.th. jo çdo herë skenari i mirë është film i mirë, skenari pa një imazh dhe koncept interesant të regjisorit mund të mbetet vetëm një skenar i shkruar mire…
Arlinda Guma: A ja qëllojnë gjithmonë regjisorët kur i shkruajnë vetë skenarët? A mund të jesh një regjisor i mirë pa qenë domosdoshmërisht një regjisor autor i mirë?
Ibër Deari: Nuk e di sa ia qëllojnë, por mendoj se është mirë tek ne që regjisorët t’i shkruajnë skenarët vetë, pasi i dinë kushtet se sa kanë mundësi për ta realizuar atë skenar… Unë, si regjisor, jam ai që dua të rrëfej një tregim dhe dua të jetë tregimi im. Nuk e di sa mund të më pëlqejë një skenar i ndokujt tjetër nëse nuk e fus pak veten time aty. Unë, duke e shkruar skenarin, mendoj muzikën, skenën dhe montazhin, kjo ndoshta është një arsye pse çdo herë insistoj të jem edhe vetë skenarist apo bashkëskenarist.
Mund të jesh regjisor i mirë pa qenë edhe regjisor autor, por kurrë nuk do mund të jesh një regjisor i madh, do të mbetesh vetëm i mirë.
Arlinda Guma: Ç’mendim keni për filmin që trajton një temë të angazhuar? Ku qëndron rreziku i dështimit me këtë temë?
Ibër Deari: Unë kam frikë nga temat e angazhuara. Rreziku qëndron tek sinqeriteti i autorit dhe tek mungesa e shpirtit të tij. Nëse autori nuk është i sinqertë, çfarë pret të shikosh nga ai film.
Arlinda Guma: Cilët janë autorët tuaj të preferuar në letërsi?
Ibër Deari: Vazhdimisht lexoj letërsi për film, nga autorë të huaj për filmbërje dhe masterclass, por këtu do të ndaj 3 vepra ndryshe që kam lexuar së fundmi.
1. Merkuna e Zezë nga Agron Tufa – nga veprat që kisha pasur dëshirë ta realizoj në film.
2.Profeti – Khalil Gibran
3.Tjetri si unë – Jose Saramgo
Arlinda Guma: Cilët janë regjisorët që ju kanë frymëzuar më së shumti? Nëse do të ishit duke biseduar me ta me një gotë vere përpara, cilat do të ishin pyetjet që do të donit t’u bënit?
Ibër Deari: Nga regjisorët e parë është SERGIO LEONE, e pastaj vazhdojmë me Tarantinon dhe plot të tjerë. Nuk më kujtohet ndonjë pyetje momentale, por sigurisht bisedë e gjatë për filmat e tyre dhe filmat e të tjerëve. E sigurt që biseda jonë do të kishte zgjatur me ditë të tëra!
Arlinda Guma: A është Maqedonia një vend filmik? Dua të them; harmonioz me celuloidin…
Ibër Deari: Mendoj që po, ka mjaft vende të bukura ku mund të bëhen xhirime…
Arlinda Guma: Më përshkruani një vend piktoresk të qytetit tuaj, për të cilin nuk do ta linit kurrë Maqedoninë…
Ibër Deari: Edhe po të ishin Piramidat në Maqedoni, unë prapë do ta lija… Sigurisht që ka vende të bukura, por për të jetuar këtu duhet diçka më shumë se e bukura.
You might be interested in
Kur lisat e mëdhenj rrëzohen-Maya Angelou (1928 – 2014)
Kur lisat e mëdhenj rrëzohen-Maya Angelou (1928 – 2014)
Kur lisat e mëdhenj rrëzohen
shkëmbinjtë në kodra tunden vendit
luanët bëhen njësh me tokën
fushave oshëtima jehon
edhe elefantët nisin e kërkojnë
një vend ku të fusin kokën
Kur lisat e mëdhenj rrëzohen
në male
gjallesat e vogla nuk ndihen,
shqisat nga frika
e humbjes u mpihen
Kur njerëzit e mëdhenj vdesinajri përreth nesh nis të soset,
bëhet i thatë, mbytës
mezi marrim frymë me hope
sytë na shohin lëndimthi
gjithçka i la kësaj bote
kujtimet papritmas ia behin
shohim pas, gjejmë fjalë
të ngrohta që s’u thanë
asnjëherë
shëtitje që s’u bënë
në asnjë pranverë
Kur njerëz të mëdhenj vdesinqenësia jonë e lidhur fort
me ta, shembet.
shpirtrat tanë
kërkojnë burimin
e përhershëm
tani struken, vogëlohen,
mendjet tona
kanë marrë forcë
dhe fuqi prej tyre
tani janë në bosh
e s’ka njeri të na thotë
se duhet ta ndalim zemërimin
ndaj asaj shpelle të errët
të panjohur e të ftohtë
Dhe kur njerëzit e mëdhenj vdesin
pas njëfarë kohe paqja lulëzon,
pak e nga pak, përherë
ndryshe për secilin nga ne,
boshi mbushet me shkreptima
drithëruese jete, shqisat tona
nisin të reagojnë, por asgjë
kurrë s’do të jetë si më parë
na thonë ato.
por ata ishin, ata ishin. Prandaj
ka shpresë se ne mund jemi,
më të mirë. Po ka shpresë,
sepse ata ishin.
Perktheu: Granit Zela
You might be interested in
