ZOG GJËMË-Hilde Domin
Zogu pa kambë âsht gjëmë
e s’ka as rremb as dorë as çerdhe.
Zogu që fluturon deri në mahisje
në ngushtësi
zogu që tretet
në gjanësi
zogu që mbytet
në det.
Zogu
që âsht zog
që âsht gur
e bërtet.
Zogu memec
që s’e ndëgjon askush.
Përktheu nga originali: Hans-Joachim Lanksch
Kishte një fëmijë me Alain Delon-in, i cili nuk e njohu kurrë. Ishte filonaziste dhe raciste. Marrëdhënia me Morrison dhe vdekja e papritur. Bashkëpunoi me muzikantë të mëdhenj të kohës së saj dhe frymëzoi shumë artistë që shkëlqyen në skenën e rrokut në dekadat në vijim.
Nico, zëri femër i “The Velvet Underground“, kishte një jetë të trazuar dhe një vdekje të papritur. Emri i saj i vërtetë ishte Christa Päffgen. U lind në Këln në vitin 1940, por u largua nga qyteti kur ishte dy vjeç. Së bashku me nënën dhe gjyshin e saj u larguan për të shpëtuar nga bombardimet. Babai i saj vdiq në luftë. Disa vite më vonë, u transferua me nënën e saj në Berlin, ku vazhdoi shkollën deri në moshën 13 vjeç. Ishte e bukur, shtatlartë me lëkurë “porcelani” dhe nuk u desh shumë kohë që të bëhej modele. Thuhet se në moshën 15 vjeç, kur punonte për Forcat Ajrore të SHBA-së, e përdhunoi një rreshter amerikan. Thuhet gjithashtu se rreshteri doli para gjykatës ushtarake dhe u dënua me vdekje. Histori këto që nuk janë konfirmuar dhe as mohuar. Nico fliste shtatë gjuhë dhe nuk dëgjonte nga njëri vesh. Një vit më vonë e reja Christa u njoh me fotografin Herbert Tobias në një shfaqje të modës. Tobias i dha emrin Nico për shkak të mikut të tij, regjisorit greko-egjiptian Nikos Papatakis.
Pas një kohe, Nico zhvendoset në Paris ku pozon për Vogue, Elle dhe revista të tjera të njohura të modës. Në moshën 17 vjeç, u punësua nga Coco Chanel për të promovuar produktet, por e lë punën dhe niset për në New York. Nico fillon të shfaqet në ekran, së pari në reklama dhe më pas në filma, duke luajtur role të vogla. Njëri prej tyre ishte në filmin “Dolce Vita”, të Fellini-t. Në të njëjtën kohë merr mësime për aktrim. Në vitin 1962 lidhet me Alain Delon-in dhe patën një djalë, Christian Aaron, të cilin e thërriste Ari. Delon-i, i cili në të njëjtën kohë kishte lidhje me Romy Schneider-in, e mohon atësinë. Por prindërit e aktores së famshme kujdesen për Arin e vogël dhe përfundimisht e adoptojnë duke i dhënë mbiemrin Boulogne. Deputimi i parë i Nico-s si këngëtare ishte në vitin 1963 në një klub të New York-ut, por rruga për diskografi u hap kur u njoh në atë kohë, me kitaristin dhe bashkëthemeluesin e Rolling Stones: Brian Jones, me të cilin regjistroi single-in e saj të parë, produksionin e të cilës e bëri Jed Page i “Led Zeppelin”.
Në atë kohë, Nico njihet me Andy Warhol i cili magjepset nga vajza e bukur. I jep rol në filmin “Chelsea Girls“, dhe pasi ka marrë përsipër menaxhimin e “Velvet Underground”, sugjeron bashkëpunimin e Nico-s me grupin. Albumi i tyre i parë qarkulloi me emrin e Nico në kopertinë. Velvet Underground & Nico renditet në vendin e 13-të në 500 albumet më të mira të Rolling Stone të të gjitha kohërave. Dallimet personale dhe muzikore midis Nico-s dhe grupit çuan në “divorc”, por marrëdhënia zgjati dhe vitet e ardhshme në të cilat pjesëtarët e bandës Lou Reed, John Cale iu bashkuan krijimeve të saj. Njohja dhe marrëdhënia e saj me Jim Morrison-in e ndihmoi të shkruante këngë ashtu siç e inkurajonte këngëtari i Doors-ave. Në vitin 1969, qarkulloi albumin “Marble Index” që mbeti në histori. Në album, Nico interpreton harmonikën, një instrument që e adoptoi për pjesën tjetër të karrierës së saj, dhe John Cale një seri instrumentesh popullore dhe klasike. Dha e vetme koncerte në qytete të ndryshme europiane, por në vitin 1972 u ribashkua me Lou Reed dhe John Cale-n për një koncert në Bataclan.
Në vitet në vijim, Nico luan në filma, regjistron dhe jep koncerte në Europë, Azi dhe Amerikë. Regjistrimi i fundit në studio ishte një duet me Marc Almond, gati një muaj para vdekjes së saj.
Droga dhe vdekja e papritur.
Për më shumë se 15 vite Nico ishte narkotike dhe madje kishte tërhequr dhe djalin e saj, por pak para vdekjes, filloi një program metadoni, ndiqte një mënyrë jetese të shëndetshme, kujdesej për dietën dhe bënte çiklizëm. Më 18 Korrik të vitit 1988, ndërsa ishte në Ibiza me djalin e saj, Nico, teksa po bënte xhiro me biçikletë, pësoi një sulm në zemër, ra dhe goditi kokën. Vdiq disa orë më vonë nga hemorragjia cerebrale.
Ana e errët.
Miqtë dhe bashkëpunëtorët e karakterizojnë Nico-n si raciste. Gazetari amerikan dhe miku i saj Danny Fields përshkruan sjelljen e saj filonaziste dhe përmend një incident ku Nico sulmoi një këngëtare me ngjyrë që gjendej në të njëjtën shoqëri muzikantësh. Ndoshta mund të ketë qenë e dehur, thotë Fields, por mori një gotë verë, e theu dhe bërtiti: ” I urrej zezakët”, duke goditur në sy vajzën, për fat të mirë duke mos e lënduar seriozisht. Gjatë një koncerti në Berlin, Nico ndezi zemërimin e publikut kur këndoi himnin kombëtar të Gjermanisë, duke përfshirë dhe një varg që ishte ndaluar që nga viti 1945. Nico mbase nuk është bërë aq popullore sa këngëtarët e tjerë të kohës, por shumë artistë thonë se u ndikuan nga muzika e saj, si; Patti Smith, Morrisey, Bjork, etj.
Përktheu: Shpendi Shakaj
Agota Kristof
Gjatë viteve të shkollës, ndieja një dashuri të madhe për mësuesit e mi. Ata më frymëzonin aq admirim e respekt, saqë ndihesha i detyruar t’i mbroja nga vrazhdësia e shokëve të klasës.
Torturimi i kotë i mësuesve më revoltonte pa masë. Edhe kur ata na vinin nota të këqija. Notat e këqija nuk kanë asnjë rëndësi. Atëherë përse duhen lënduar ato qenie të brishta e të pambrojtura?
Më kujtohet njëri nga shokët që rrëshkiste shkathtësisht mbrapa mësuesit tonë të biologjisë dhe, nga shtylla kurrizore, i tërhiqte atij nervat për të na i shpërndarë ne të tjerëve.
Me ato nerva mund të sajoje objekte të ndryshme si, për shembull, instrumente muzikorë. Sa më i përdorur të ishte nervi, aq më delikat delte tingulli.
Mësuesi i matematikës ishte shumë i ndryshëm nga ai i biologjisë. Nervat e tij ishin tërësisht të papërdorshme. Por ai kishte një kafkë krejt të shogët, çka bënte të mundur t’i vizatoje përsipër rrathë të përsosur me kompas. Rrathë të cilëve ua shënoja gjithë kujdes perimetrin në fletoren time, në mënyrë që të nxirrja përfundime më vonë.
Shokët e mi, injorantë vulgarë, natyrisht që nuk gjenin asgjë tjetër më të mirë për të bërë sesa të shenjonin rrathët e mi me hobetë e tyre – të fabrikuara me nervat e përmendura më sipër -, tinëzisht, teksa mësuesi na kthente shpinën për të vizatuar trekëndëshin kënddrejtë të teoremës së Pitagorës mbi dërrasën e zezë.
Do them tani edhe disa fjalë për mësuesin tonë të talentuar të letërsisë. Shkurtimisht, sepse e di që kujtimet shkollore të të tjerëve janë të mërzitshme për ata që i dëgjojnë.
Një herë, pra, ky mësues më goditi me shkumës në kokë për të më zgjuar nga gjumi mëngjesor i zakonshëm. E kam tmerr të më zgjojnë kështu, por, duke qenë se dashuria ime për mësuesit dhe shkumësin ishte mjaft e thellë, nuk u zemërova aspak. Për shkak të mungesës së kalciumit, në atë kohë unë haja një sasi të madhe shkumësi. Kjo gjë më shkaktonte ethe, por kurrë nuk përfitova nga ky fakt për të shpërfillur shkollën, sepse – nuk e resht së përsërituri – i doja mësuesit dhe veçanërisht mësuesin (tejet të talentuar) të letërsisë.
Pikërisht kjo ishte arsyeja që, nga përdëllimi për atë fatkeq, pas një poeme të masakruar nga nxënësit e tij, saktësisht në orën dymbëdhjetë e tridhjetë, në parkun përbri shkollës, me anë të një litari të harruar prej disa vajzave që luanin, u dhashë fund vuajtjeve të tij.
Akti im humanitar u shpërblye me shtatë vite burg. Por nuk u pendova kurrë, kaq të pasura qenë ato vite me mësime të të gjitha llojeve, kaq e madhe ishte dashuria ime për gardianët dhe për drejtorin e burgut.
Por kjo është një histori tjetër.
Përktheu: Alket Çani
Luan Rama
Për historinë e stratiotëve shqiptarë është shkruar nga historianë të ndryshëm, veçanërisht për luftërat e Italisë në shekujt XVI-XVII, por bëmat e tyre i kaluan kufijtë e principatave italiane duke përfshirë dhe territoret e mbretërive të Francës, të Anglisë apo Gjermanisë së kohës së perandor Maksimilianit. Philippe de Commynes, (1447-1511), diplomat i njohur në Europë, ambasador në Venecie dhe këshilltar i mbretit të Francës, në kujtimet e tij Memoires, shkruan për famën e stratiotëve:«Ata ishin shqiptarë nga Duras, (Durrësi) dhe shqiptaro-grekë që vinin nga Morea, që në atë kohë ishte nën zotërimin e venedikasve». Commynes-i i kishte parë ata në Venedik, kur 1500 stratiotë kishin zbarkuar në ishull dhe kishin bërë një paradë madhështore, pranë abacisë Saint-Nicolas. Atëherë stratiotët njësoheshin me «Cavalerie Albanoise» dhe Perëndimi kishte shumë nevojë për ta, pasi shpesh ishte kavaleria ajo që vendoste fatin e betejave të mëdha. Ata ishin luftëtarë të armatosur gjer në dhëmbë, me kostume hekuri dhe me mansheta të gjata prej rrjete çeliku, që mbanin një heshtë me dy maja, të gjatë tre metra, të cilën e përdornin me të dyja duart dhe që luftonin mbi kuaj gjithnjë në këmbë. Heshta e tyre quhej «zagayé». Nga kronistët e kohës ata cilësoheshin «luftëtarë të tmerrshëm». Stratiotët ishin në fakt një trupë mercenarësh, por tepër të krishterë dhe nuk dyshohet që në luftën kundër turqve, ky element fetar të ketë luajtur një rol të dorës së parë. Të detyruar të braktisnin trojet e tyre, në fillim ata luftuan në krah të Venedikut, kundër ushtrive të mbretit të Francës, ku siç shkruhet në tekstet e vjetra historike, «për çdo kokë francezi, ata paguheshin 1 dukat». Sidoqoftë, më pas, lidhja me mbretërit francezë do të jetë e qëndrueshme, përgjatë më shumë se një shekulli.
Mbreti i Francës Henri II, e forcoi kavalerinë e tij duke thirrur një numur të madh stratiotësh, për të cilët bëhet fjalë në dy urdhëresa mbretërore të vitit 1549 dhe 1553, ku përcaktohet numri i stratiotëve për çdo kompani, pagesa e tyre, etj. Në vitin 1552, Henri II kishte 3000 kalorës të lehtë me stratiotë, kompanitë e të cilëve komandoheshin nga senjorët më të njohur. Kavaleria e tij quhej atë kohë «Argoulets», ndërsa stratiotët, francezët i quanin herë «Albanais» dhe herë «Estradiots». Në shekullin e XVI, tri kavaleri ishin më me emër në gjithë Europën: së pari, stratiotët shqiptarë, së dyti, kalorësit spanjollë «genetiaires» dhe, së treti, kalorësit gjermanë të quajtur «reîtres». Madje në atë kohë, në Francë përdorej dhe shprehja «chevaucher comme un Albanais» («të kalërosh si një shqiptar»). Edhe mbreti tjetër francez, François I, (Fransua i Parë), një nga mbretërit më përparimtarë të Francës, futi në ushtrinë e tij shumë kalorës stratiotë. Ata i gjeje gjer në truprojen e tij, ndërsa mbretërit Henri IV dhe Louis XIII, (Luigji XIII) i kishin në përbërje të ushtrive të tyre. Po kështu dhe Henri I de Montmorency, një nga dukët dhe mareshallët e njohur të Francës, truprojen e kishte vetëm me shqiptarë. Pikërisht këta shqiptarë të familjeve Bua, Buziki, Bokali, Frasina, Reneshi, Maneshi, Muzaka, Frata, Albanese, Castriota, etj, që qëndruan në Francë dhe që i shërbyen Francës, përbëjnë dhe valën e parë të emigracionit shqiptar në tokën franke.
Në librin Nobiliaire ou Armorial général de la Lorraine historiani Ambroise Pelletier shkruan: «Andrea Maneshi, (André Manessy), kapiten «Albanois», u fisnikërua nga Franca dhe u përjashtua nga të gjitha taksat, sipas shkresave të dorëzuara në Nancy nga oborri mbretëror më 24 Nëntor të vitit 1599”. Në shkresë thuhet: «Fisnikërohet në sajë të shërbimeve që u ka bërë mbretërve dhe princërve kristianë kundër turqve. Ka katër djem dhe veç një shtëpi në Ville-Neuve si dhe një shtëpi-fermë të trashëguar në Saint-Maixe. Familja Maneshi konsiderohet fisnike duke u përjashtuar nga taksat, sipas dhe shkresës së dërguar më 1580 nga perandori Charles Quint pjesëtarëve të familjes së tyre që janë tërhequr më pas në Coron dhe Lipare, ku kanë shkuar sipas kërkesës së Domentio Maneshit, i cilësuar gjithashtu «noble» (fisnik) sipas «Trésor des Chartres», fl. 10, vers. Régistr. 1600». Emblema është në fushë të kaltërt, me një palmë, në këmbë të së cilës gjëndet një turk i vrarë dhe figura e një atleti të xhveshur me një brez gjethesh, duke mbajtur diçka të argjëndë të mbështetur mbi tokë. Mbi kokën e tij shihen tri yje, dy prej të cilëve janë vendosur mbi të tretin. Andrea Maneshi ka qënë padyshim babai i të krishterit Maneshi që banon në Nancy, i cili u bë gjykatës i mbretit në Goudreville-s në Gushtin e vitit 1623, meqë kishte dhënë dorëheqjen Philippe Maillot”. Po në këtë libër të vjetër jepen dhe të dhënat e tjera rreth familjes Manessy: “François de Manessy, përgjegjës i kalorësisë, u bë mjeshtër-këshilltar i Dhomës së Financës së Lorraine-s më 22 Nëntor 1968. Fëmija i tij, Charles de Manessy, ishte gjykatës i mbretit dhe oficer i pyjeve të Chaligny-së. Nicolas-François de Manessy, senjor i Mage.” Në një dokument tjetër për François de Manessy shkruhet se është “d’une famille d’origine albanaise – 1719” (nga një familje shqiptare).
Të tjerë pinjollë të kësaj familje ishin të shquar, kryesisht në zonën Merthe et Moselle, në Haute-Savoie, Nancy apo dhe në rajone të tjera të Francës, të shpërndarë gjatë shekujve, siç i gjeje ata dhe në Chambery, Annecy, Chaumont, Saint-Maurice-de-Rumilly, Pont-Saint Vincent, La Guillotière, Digney, Toul, Bar (Lorraine), etj., ku sipas regjistrave të lindjes, këta pinjollë të kësaj familje të madhe kanë jetuar në shekujt XVII-XVIII e më pas, gjer në ditët tona. Po kështu, Claude-Joseph de Manessy ishte senjor i Maixe, kapiten kalorësie dhe gjykatës i mbretit në Chaligny. Edhe nipi i tij, Charles-Christophe de Manessy, sipas librit Les Lorrains et l’Empire, të Alain Petiot, ishte gjykatës, kapiten dhe shef i policisë së kontesë së Chaligny-së. Një tjetër personazh interessant në historinë e kishës ishte Antoine Gabriel de Manessy, prift dhe më pas superior i “Congregation des soeurs” (1740) e më vonë superior kanonik i katedrales së qytetit Toul, i cili në kohën e Revolucionit Francez u fsheh në Nancy, meqë ata u masakruan nga komitetet revolucionare. Ndërkohë në Lyon, një pjestare e kësaj familje, edhe pse në moshën 63 vjeçare, ishte dënuar me vdekje nga Komiteti Revolucionar i qytetit Lyon sepse kishte strehuar ruajalistë, armiq të Revolucionit. Ish superiori i katedrales, i cili konsiderohej si një shenjt, u rikthye në katedrale kur feja në Francë u lejua më 1802, por po atë vit ai vdiq, siç tregohet dhe në librin e shkruar për të (Vie de M. Antoine-Gabriel de Manessy, Lenfant, curé de Favieres, Diocèse de Nancy, Ed. Chez Hissette, Nancy, 1804). Fisniku i fundit, deri në kohën e shpërthimit të Revolucionit francez ishte Charles-François De Manessy, avokat i oborrit mbretëror e më pas kryetari mbretëror i bashkisë së qytetit të Nancy-së, nga viti 1783 deri në 1790. Ai kishte titullin “Messire”, sipas fisnikërisë franceze.
Roger de Bussy-Rabutin, një kalorës fisnik i famshëm francez dhe i afërt me mbretin Charles VIII, memorialist i njohur dhe libertin, në librin e tij Les Mémoires de Messire Roger de Rabutin, comte de Bussy, shkruan: «Kalorësia e lehtë u shfaq në Francë kur Charles VIII, (Karli VIII) shkoi në Itali dhe kur një fisnik shqiptar i quajtur Gjergj Kastrioti[1] u bashkua me të bashkë me 400 kalorës… Ata quheshin stratiotë. Gjergj Kastrioti kishte lënë dukën e Mantovës dhe u vu në shërbim të mbretit duke i kërkuar komandën e kalorësisë. Dhe mbreti pranoi…» Në radhët e kalorësisë franceze të Louis XII, të François I, e më pas, u shquan edhe dy stratiotë të tjerë shqiptarë: Teodor Maneshi dhe Teodor Bedenji. Maneshi kishte 200 kalorës stratiotë, shkruan Jean Serres në librin Inventar i përgjithshëm i historisë së Francës. Në një burim tjetër historik, shkruhet se Teodor Bedenji, nën kryesinë e dukës De Brissac, që luftonte atëherë në Hollandë, kishte qindra stratiotë shqiptarë. Në vitin 1556, kapitenin Teodor Bedenjin e gjejmë në shërbim të sieur Henri I Montmorency, që më vonë do të quhej Marechal Domville, i cili do të luftonte krah Henri de Navare kundër mbretit Henri III. Por Henri de Navare do të fitonte në këtë betejë duke u bërë mbreti i Francës, Henri IV. Në një botim të vjetër, shkruhet se pikërisht në kështjellën ku banonte mareshalli Domville kishte vdekur aksidentalisht dhe një nga djemtë e kapitenit Bedenji “albanois”, i quajtur Bernardini, i cili kishte rënë me gjithë kalë në greminë. Ai jetonte në zotërimet e mareshallit të Francës.
Charles Théodor Beauvais, në studimin e tij të gjatë Victoires, conquëtes, désastres, revers et guerres civiles des Français, lidhur me ngjarjet në Térouanne, jo larg Lille-s shkruan ndër të tjera: «Perandori Maximilian me një kavaleri gjermane erdhi në Calais të bashkohej me ushtrinë angleze… Mbreti Louis XII ishte i sëmurë ndaj edhe u afrua deri në Amiens, i shtrirë në shtrat, që të vëzhgonte nga afër operacionet luftarake. Henry VIII donte të sulmonte Boulogne-n ose Abbeville-n, por Maximilian-i e këshilloi që të marshonte drejt Térouanne-s, qytet pothuaj i lidhur me arkidukën Charles d’Autriche, sovran i Vendeve të Ulëta (Pays-Bas) që më pas do të quhej Charles Quint. Aty ishte një garnizon prej 200 ushtarësh dhe 2000 këmbësorësh, por ata s’kishin barut. Louis XII e urdhëroi Segneur de Piennes, guvernator i Picardie-s që të dërgonte atje ca rezerva, por ndërkohë duhej të shmangte që popullsia të dëmtohej nga kjo ndërmarrje. Për këtë, Piennes ngarkoi segneur De Fontrailles. Dhe ai, bashkë me shqiptarët e tij, kaloi me galop përmes anglezëve dhe njerëzit e tij (800) i kaluan rezervat në garnizon dhe u tërhoqën pastaj të ndjekur nga armiku. Kjo përpjekje e guximshme ngriti moralin e ushtrisë franceze. Por rezervat ishin të pamjaftueshme. Pra duheshin të tjera. Në Këshillin e Luftës u vendos që De Fontrailles, në krye të shqiptarëve të tij, të shkonte sërish me më shumë rezerva. Maximilian-i dhe Henry VIII u njoftuan për këtë ndërmarrje të re nga disa dezertorë. Henry VIII forcoi pikat nga do të kalonin shqiptarët dhe dha urdhër që t’u binin nga pas. Shqiptarët i ndeshën ata gjatë kalimit. Por anglezët ishin të shumtë. Shfaqja e anglezëve e kapi në befasi dukën De Longeville dhe pasuesit e tij që kishin ardhur të shoqëronin shqiptarët me rezervat e caktuara për në Térouanne, por jo të luftonin. Meqë ishte vapë, ata i kishin zbritur kuajt dhe ishin shtrirë në bar. Por ja kur panë “lansquenets”-ët gjermanë dhe anglezët që po afroheshin. Xhandarët francezë ia mbathën. I famshmi Bayard e frenoi sulmin e tyre të parë dhe u dha mundësi të iknin, por ai vetë u kap rob. Kjo disfatë hyri në histori me emrin «journée des éperons», (“dita e ushtave”), sepse francezët përdorën vetëm ushtat, (éperons). Ata pësuan disa të vrarë dhe njëqind robër. Pastaj anglezët pushtuan Térouanne e më pas Tournai, i cili kapitulloi…»
Në librin e tij Shënime mbi Kavalerinë, gjenerali de Warnery ka theksuar se «Mareshalli de Fleuranges, shkruante në “Kujtimet” e tij se «Luigji XII, në ushtrinë që printe në Itali për të ndëshkuar revoltën e gjenovezëve, kishte me vete 2000 stratiotë». Kjo trupë ishte e komanduar nga Mercurio Bua (Mërkur Bua Shpata), i cili qëndroi në shërbim të Francës deri në mbretërimin e Henri IV. Në enciklopedinë ushtarake Encyclopédie méthodique – Art Militaire të Louis Félix dhe Guynement de Kerallo, shkruhet se «Zotërinjtë du Bellay dhe Brantôme mendojnë se Franca mori si model kalorësinë «albanoise». Ishin këto vlera të shqiptarëve që e kishte shtyrë Louis XII që të krijonte kalorësinë e lehtë franceze, për çka na shkruan dhe Montluc në Komentet, (Commentaires) e tij, ku, duke iu referuar De Fontrailles dhe ku shkruan se «ai ishte gjeneral i 1200 kalorësve të lehtë, shumica e të cilëve ishin shqiptarë». Historiani Brantôme, në librin e tij Quinziesme Discours, duke i bërë lavde gjeneralit frëng De Frontailles-it, shton se «Mbreti i dha zotit De Fontrailles gradën e gjeneral-kolonelit të shqiptarëve, të cilët i kishte nën urdhërat e tij dhe se ishin ata që na sollën formën e kavalerisë së lehtë, e cila deri në atë kohë nuk çmohej dhe aq në Francë». Edhe René II, duka i Lorenës, në luftën kundër Robert de la Marck-ut, zotit të Sedanit, i cili kërkonte të fuste nën pushtetin e tij dhe krahinën e Metz-it, ndër mercenarët që mblodhi në luftë kundër Robertit, (1493-1497), ishin dhe «Albanés», shqiptarët. Mareshalli De Fleuranges në kujtimet e tij ka shkruar se Louis XII kur do të sulmonte Gjenovën që ishte rebeluar kundër tij, kishte 2000 stratiotë të udhëhequr nga Merkur Bua Shpata, (Mercurio Bua).
Saga e lavdishme e familjes Muzaka
Sipas studiuesit të njohur të historisë së Greqisë dhe shqiptarëve të Greqisë, Carl Hopf, në librin e tij Chroniques greco-romaines, shkruhet për të birin e Gjon Muzakës, Adrianin, i cili ishte kapiten i kalorësisë së lehtë në shërbim të mbretit francez. Ai kishte fillimthi nën komandën e tij një trupë prej 300 stratiotësh dhe me ta luftoi kundër anglezëve të Veri të Francës. Por më pas mësohet se i helmuar, ai vdiq në Picardie, në vitin 1526. Por ndërkohë, vëllai i tij, i quajtur Konstantin, siç shkruan historiani Paolo Petta në librin e tij Despotë të Epirit dhe të Maqedonisë, (Despoti d’Epirio e principi di Macedonia), ishte nga të pakët komandantë që e shpëtoi trupën e tij dhe në krye të tyre mori rrugët drejt Francës. Cilët ishin këta prijësa të mëdhenj dhe cila ishte jeta e tyre? Vallë Konstandini mbeti përfundimisht në Francë? Ku vallë? Pranë oborrit mbretëror?… Petta përmend dhe një dorëshkrim ku shkruhet se Adriani ishte “një djalosh trup pakët, por shumë i gjallë e i gëzuar dhe falë këtyre vetive të tij që e bënin mjaft të pëlqyeshëm për damat, mundi të realizojë një martesë të suksesshme. Më vonë, pasi iu shterën pasuritë e së shoqes, mori nga Prosper Marc Anton Colonna komandën e një trupe prej 200 stratiotësh”.
Në Memorie-n e tij, Gjon Muzaka u kujtonte bijve të vet, por dhe historisë, se «kur u pushtua Shqipëria nga osmanët, ai shkoi në Napoli, tek mbreti Ferrante i Aragonës, ku ai e priti në oborrin e tij dhe i premtoi mjaft toka në Apicie». Ai kujton gjithashtu se kur ikën në Napoli «biri i tij Theodhori ishte një vjeç e gjysmë, Adriani, një muajsh, ndërsa Konstandini lindi në Napoli». Gjon Muzaka, i cili nuk pranoi të ndryshonte fenë, siç ia kërkoi sulltani, e përshkruan ikjen e tij dhe të familjes së tij në mënyrë romaneske… Ai iku fshehurazi natën, pa e parë kush, aty nga viti 1476, duke marrë një anije për tu hedhur në brigjet e jugut të Italisë. «Gruaja ime dhe nëna juaj, Maria Dukagjini, ishte shtatzënë me Don Adrianin dhe në muajt e fundit të barrës u detyrua të ikë në Durrës, duke mos treguar se kush ishte dhe u strehua në shtëpinë e disa fisnikëve, miqve tanë, ku dhe solli në jetë Adrianin. Ai u çua në kishë të pagëzohej si një fëmijë i gjetur i ndonjë fshatari, aq sa dhe kumbarët nuk e dinin se biri i kujt ishte… Pas ndonjë muaji, fisnikët e mësipërm, bashkë me disa burra të mirë që ishin vasalët tanë, morën me qera një anije, ku hipën nënën bashkë me fëmijët dhe i shoqëruan ata shëndoshë e mirë deri në Pulje».
Në vitin 1550, shumë vite më vonë, pas vdekjes së atit të tij Gjon Muzaka, Konstandini shtoi në këtë «memorie» dhe shënime të tjera që i përkisnin familjes dhe se çfarë ndodhi më pas me ata, si dhe princat e tjerë ku flitet dhe për birin e Skënderbeut, Gjon Kastrioti dhe nënën e tij. Konstandini kishte lënë Francën shumë vite më vonë i ndihmuar nga familja e madhe gjenoveze e Doria-s, aleatë të spanjollëve. «Ta dini se im vëlla Adriani, kishte një kalorësi të lehtë prej njëqind kalorësish në shërbim të mbretit të Francës dhe se paguhej mirë si në luftë ashtu dhe në paqe. Dhe ky i quajturi Zot Adrian Muzaka, vdiq në dhjetë të muajit Maj, i helmuar nga ca zotërinj francezë që shërbenin në Monsinjori Vendôme, për t’i marrë vendin dhe paratë dhe se ai kishte nën vete 12.000 këmbësorë. Të tjerë i morrën kuajt dhe paratë. Ai ishte vendosur në qytetin e Biville-s që është në provincën e Picardie-s, ku i përmenduri mbret i kishte dhuruar një kështjellë me emrin Mundi, pranë Monrosë dhe Biville-s. Pra ai vdiq në dhjetë të muajit Maj të vitit 1526». Në Histoire de la Maison Royale de France et des Grands officiers de la Couronne, historianët Anselme de Sainte-Marie dhe A. de Sainte Rosalie (1733), shkruajnë për «Jean, senjor d’Estrées, kapiten i 150 shqiptarëve, të cilët i kishte patur më parë i ndjeri Adrien de Musarq de Pirotée». (Adrian Muzaka i Epirit, L.R.)
Gjatë luftërave fetare, të cilat lanë gjurmë të mëdha në historinë e Francës, vend i cili pothuaj u shkatërrua gjatë mëse një shekulli luftërash vëllavrasëse, shkruhet dhe për një stratiot tjetër me famë të quajtur Thoma Frata, i cili ishte në shërbim të Dukës De Guise, aleat i Henri de Navare-s, në luftë me Henri III, në atë kohë mbret i Francës. Duke shkuar në luftë, duka marshonte përpara dhe i sigurt sepse ishte i shoqëruar nga shumë afër prej 30 kalorësve fisnikë dhe 60 kalorësve shqiptarë. Pas tyre vinte ushtria dhe në fund artileria. Interesant është fakti që na sjell historiani Jean Rousset de Missy në librin e tij Cérémonial diplomatique des cours de l’Europe, i cili midis të tjerash tregon edhe rreth një kronike historike kur mbreti anglez Henry VIII erdhi për vizitë në Francë, në një ballo me maska të organizuar për nder të tij, «ai shoqërohej nga 12 senjorë të veshur si Albanois».
Shqiptarët lanë gjurmë në historinë e qyteteve dhe të krahinave të ndryshme franceze ku u instaluan për një periudhë të gjatë kohe dhe shumë prej tyre përfundimisht. Historiani Charles d’Aigrefeuille, në librin e tij mbi historinë e qytetit të Montpellier, shkruan se «më 1605 ishin atje dy vëllezër të quajtur Luquisses, të cilët premtuan se do të çlironin qytetet Leucate, Narbonne dhe Besiers. Thonë se ata ishin bijtë e një shqiptari të cilin «konetabli» Montmorency e çmonte shumë. Kështu pensionin e të atit, Montmorency ua jepte djemve të tij». Kuptohet se kur dy vëllezër shqiptarë merrnin përsipër të çlironin qytete me emër si Leucate, Narbonne dhe Besiers në Jug të Francës, kemi të bëjmë me personazhe të jashtëzakonshëm, të cilët duhej të udhëhiqnin si strategë të mëdhenj. Në librin Historia e Luftrave Civile të Francës, H. C. Davila dhe J. Baudoin, shkruajnë për një betejë të zhvilluar në Roche-Chalais ku kavalerinë e printe Merkur Bua dhe kapiteni Montigny me 2500 kalorës. Trupat e Henri de Navarre qëlluan me artileri dhe aty u plagos dhe Merkur Bua (Domines Mercurio Bua). Po në këtë libër, autorët shkruajnë se pas kësaj fitoreje, Henri de Navarre marshoi të sulmonte drejt Parisit, ku qëndronte mbreti Henri III. «Ushtria e Henri de Navarre donte të shpartallonte kapitenin Frata, shqiptar, (Albanois), i cili bashkë me kapitenin Vins komandonin që të dy kalorësinë e lehtë…» Një përleshje e madhe u bë në afërsi të qytetit të Montargis rreth 150 km larg Parisit. Në librin Kujtimet mbi Ligën, historianët S. Goulart dhe C. P. Goujet, duke shkruar për ushtrinë e senjorit de Mayenne, duka i Mayenne-s, pohojnë se në vitin 1586, në ushtrinë e tij kishte dhe 400 kalorës «albanois»… Nën drejtimin e Siena de Malicorne «ishin shqiptarët ata që ruanin garnizonin e kështjellës Château de Salai, pranë Rochelle-s»… Në librin Histoire Universelle, J. A. de Thon shkruan për kalorësin Demetrio Albanois gjatë sulmit të mareshallit de Brissac në Vercueil. Po në këtë libër shkruhet dhe për një «albanois» tjetër, Demetrio Capusamati…. Kapuzamati përmendet dhe në një burim tjetër historik në Collection des mémoires relatifs à l’histoire de France, por kësaj rradhe i vëllai i tij Gjergji (Georges), u printe 200 kalorësve shqiptarë.
Ishin shqiptarët ata që më 1525 shkuan në ndihmë të Antoine, duka i Lorraine-s, nipit të René d’Anjou-së. Në librin Histoire de la Lorraine, Augustin Calmet shkruan se «kapiteni i shqiptarëve, de Beaulieu, bashkë me shqiptarët e tij nxitoi në ndihmë të Antoine, duka i Lorraine-s, duke përndjekur armiqtë». J. A. de Thon në Histoire Universelle, shton dhe «betejën e 50 shqiptarëve më 3 Gusht 1589, kur të komanduar nga kapiteni Louis Gaucour, marshuan drejt Gamaches, ku i shpartalluan armiqtë. Të burgosurit u çuan në Bourges. Ishte një betejë tepër e përgjakëshme…» Sigurisht, veç betejës së Marignano-s, ku stratiotët i dhanë fitoren mbretit François I kundër gjermanëve e zviceranëve, një nga betejat më të mëdha të stratiotëve shqiptarë ishte “Beteja e Coutra”-s (20 tetor 1587) ku shqiptarët pothuaj u shuan nën flamurin e katoliçizmit. Që nga ajo kohë, kronikanët nuk flasin më për “Chevalerie Albanoise”, edhe pse stratiotët do t’i gjejmë sërish në gardat mbretërore dhe trupat speciale, por ata tashmë ishin të pakët në numur gjersa më së fundi do të shuheshin në mjegullat e kohës. Pas betejës së Coutra-s, në botimet e tij (Kopshti shkëmbor i Europës jug-lindore), Faik Konica na kujton se beteja e fundit e shqiptarëve heroikë në shërbim të Francës ishte ajo e Pavias në vitin 1590. «Jean d’Auton, – shkruante ai, – i përshkruan me hollësi mënyrat e luftimit të këtyre mercenarëve shqiptarë. Porsa jepej shenja nga Komandanti i Përgjithshëm, ata lëshoheshin mbi kuaj në mes të radhëve të armikut, duke mbajtur heshta të gjata me një flamur të vogël në majë, jepnin një goditje të fuqishme dhe shkaktonin një panik në radhët e kundërshtarit; pastaj i qëndronin besnik kodit të tyre të nderit dhe nuk harronin parimin sipas të cilit «koka e falur nuk pritet». Sidoqoftë, kalorësit shqiptarë vazhdojnë dhe pas kësaj periudhe të qëndrojnë dhe të jetojnë në rajone të ndryshme të Francës, emrat e të cilëve i gjejmë aty këtu nëpër librat e historisë, në regjistrat e vjetër, etj. Në regjistrat e bashkisë së Parisit, të vitit 1586 është dhe një qarkore drejtuar banorëve të lokaliteteve në një largësi deri 20 lega nga Parisi, që të ndihmojnë kompaninë e një kapiteni të quajtur Gjon Shqiptari, Jean l’Albanois. Me kalimin e viteve, këta shqiptarë do të asimilohen gradualisht dhe pinjollët e tyre, brez pas brezi do të ruajnë veç kujtimin e rrënjëve të tyre shqiptare, apo mbiemrin Albanois.
Një nga stratiotët e njohur ishte dhe Bokali për të cilin ende nuk kemi shumë të dhëna si dhe rreth itinerarit të kësaj familje stratiote të emigruar në More nga Shqipëria. Më pas, me pushtimin e Moresë nga turqit, dhe luftërave nën flamurin venecian kundër tyre, ata hynë në shërbim të Venedikut duke ikur në Itali. Nga arkivi i senatit të Vendikut ka një shkresë të 22 Shtatorit të vitit 1480 edhe për familjen Bokali. Për të shkruhet se Senati ka vendosur «një pension për familjen e të ndjerit Dhimitër Bokali, i cili ka lënë në varfëri gruan dhe një vajzë 7 vjeçare, i cili ishte një prej stratiotëve të dërguar në Durrës bashkë me 300 stratiotë të tjerë për të ndihmuar Krujën. T’i jepen gruas 3 dukate në muaj dhe vajzës 150 dukate për prikën e saj». Sigurisht, meshkujt e familjes së tij ishin angazhuar nëpër luftërat e Italisë, por ne nuk e dimë ende se cilët ishin ata. Në një burim historik rreth Mërkur Buas, flitet se më 1527, në krah të Gjergj Buzikit, i cili ishte shpallur «Kalorës i Shën Markut», luftonte dhe Teodor Bokali. Dimë gjithashtu se gruaja e parë e Mërkur Buas ishte Maria Bokali, bija e Nikollë Bokalit dhe vajzë e Katerina Arianiti (e familjes së Skënderbeut), martesë kjo e vitit 1524, kur Mërkur Bua ishte dyzet vjeçar dhe një kalorës me famë tashmë. Për arkondët Bokali të Greqisë, shkruan dhe historiani i njohur Jacob Philipp Fallmeyer.
______
[1] Pas vdekjes së Skënderbeut ka qenë edhe një tjetër kalorës i famshëm, stratiot, i quajtur Skënderbeu i Ri, i cili spikati në luftërat e Italisë dhe më pas dha kontributin e tij në Francë. Ishte ai që nga Italia i solli mbretit të Francës Louis XII, 400 stratiotë, duke krijuar kështu bërthamën e parë të «chevalerie albanoise».
FYTYRA PREJ TEJE-MARIO BENEDETI
Kam një vetmi
kaq të shpeshtë
mbushur me kaq nostalgji
dhe fytyra prej teje
me lamtumira të dikurshme
dhe puthje të mirëpritura
me takime të para
dhe vagonë të fundit.
Kam një vetmi
kaq të shpeshtë
saqë mund ta organizoj
si një kortezh
sipas ngjyrave
madhësive
dhe premtimeve
sipas epokave
prekjeve
dhe shijeve.
Pa u dridhur më
përqafoj mungesat e tua
që vijnë dhe më vizitojnë
me fytyrën time prej teje.
Jam i mbushur plotë hije
net dhe dëshira
qeshje dhe ndonjë
mallkim.
Mysafirët e mi vijnë
vijnë si ëndrra
me inatet e tyre të reja
me djallëzinë e tyre
unë pas derës
u vendos një fshesë
sepse dua të jem vetëm
me fytyrën time prej teje.
Por fytyra prej teje
sheh tjetërkund
me sytë e saj të dashurisë
që nuk dashurojnë më
si ushqimet rezervë
që kërkojnë urinë e tyre
shohin e shohin
dhe e shuajnë ditën time.
Ikin muret
ngelet nata
ikin nostalgjitë
s’ngelet asgjë.
Tani fytyra ime prej teje
mbyll sytë
dhe është një vetmi
kaq e shkretuar.
Përktheu: Erion Karabolli
Ernest Hemingway
Duke mos e pasur dhuntinë e shkrimit të ligjëratave dhe pa e zotëruar oratorinë apo ndonjë lëmë të retorikës, dëshiroj të shpreh falënderimin tim për administruesit e bujarisë së Alfred Nobel-it për këtë Çmim.
Askush prej shkrimtarëve, të cilët e dinë se shumë prej shkrimtarëve të mëdhenj nuk e kanë marrë këtë Çmim, nuk mund të mos e pranojë atë veçse me përvujtni. Nuk është e nevojshme për t’i renditur emrat e këtyre shkrimtarëve. Kushdo prej atyre që janë këtu mund të bëjë listën e vetë sipas njohurive dhe ndërgjegjes së tij.
Do ta kisha të pamundur t’i kërkoja Ambasadorit të vendit tim të lexonte një ligjëratë, në të cilën, një shkrimtar ka thënë të gjitha gjërat që janë në zemrën e tij. Gjërat mund të mos jenë menjëherë të dukshme në lidhje me atë që shkruan një shkrimtar, dhe për këtë nganjëherë duhet pak fat; por përfundimisht ata janë krejtësisht të qartë dhe për këto dhe shkallën e alkimisë që ai zotëron, ai do të qëndrojë ose do të harrohet.
Shkrimi, në rastin më të mirë, është jetë e vetmuar. Organizatat e shkrimtarëve mund të lehtësojnë vetminë e shkrimtarit por unë dyshoj se mund të përmirësojnë veprën e tij. Ai rritet në sytë e publikut tek hedh dritë mbi vetminë e tij dhe shpesh kjo bën që vepra t’i shkatërrohet. Kjo ndodh ngase e shkruan veprën në vetmi dhe nëse është shkrimtar i mirë duhet të përballet me përjetësinë, ose në të kundërt, me mungesën e saj, ditë pas ditë.
Për një shkrimtar të vërtetë çdo libër duhet të jetë një fillim i ri ku ai përpiqet vazhdimisht të arrijë diçka që është përtej të arritshmes. Ai duhet që të përpiqet gjithmonë për atë që s’e ka bërë kurrë më parë ose të tjerët janë përpjekur dhe nuk kanë mundur. Pas kësaj, po të ketë fat, do t’ia dalë mbanë.
Sa i thjeshtë do të qe shkrimi i letërsisë nëse do të ishte i nevojshëm vetëm të shkruarit ndryshe nga ajo që është shkruar mirë. Janë shkrimtarët madhorë arsyeja se përse një shkrimtar udhëton thellë në të kaluarën, gjer ku mund të mbërrijë, atje larg ku askush nuk mund t’i ndihë.
Kam folur më gjatë se ç’duhet të flasë një shkrimtar. Shkrimtari duhet të shkruajë atë që ka për të thënë dhe jo të flasë për të.
Faleminderit sërish!
Përktheu: Granit Zela
Luan Rama
Pak kohë para se të nisej nga jugu i Francës për në Paris, Alfred Camus i shkruante të dashurës së tij Maria Casares (Kazares): «Po vij e dashur…». Dhe në fund të letrës ai shtonte «Të bekoj me gjithë zemër!»… Përse vallë? Ai kurrë nuk e kishte përdorur këtë fjalë për të. Vallë parandjente diçka? Një shkëputje nga toka e të gjallëve, ku para se të ikte i jepte bekimin dashurisë së tij ?… Ndoshta… Po vij!… Ishte letra e fundit, në prag të Vitit të Ri.
Letra ishte nisur para disa ditësh dhe ai kishte futur në çantë dorëshkrimin e romanit më të fundit që kishte nisur, i pari i një trilogjie të re, i titulluar «Njeriu i Parë», («Le Premier Homme»). Hipur në makinën e mikut të tij Michel Gallimard, ai ishte nisur drejt bregoreve të gjelbëruara të Bourgogne-s… Po vij… Po rend! Ishte i gëzuar që do të takonte të dashurën e tij Maria. Por ai nuk e imagjinonte kurrë se të dashurën e tij nuk do ta shikonte më kurrë dhe se letra që kishte dërguar para pak ditësh do të ishte e fundit që do të shkruante dora e tij, shpirti i tij. Ishte 4 janar 1960 dhe ai ishte tepër i ri për të ikur nga kjo botë, një 46 vjeçar. Por në Villeblevin, makina e tyre do të përplasej me shpejtësi mbi një pemë dhe ai do të vdiste menjëherë…
Letrat e tij, ashtu si dhe dorëshkrimi i «Njeriut të Parë» nuk do të njiheshin nga publiku për një kohë të gjatë. Ishte René Char, miku i tij më i afërt që nxitoi të merrte korrespondencën e tij që letrat e Marias të mos binin në dorë të gruas së Kamysë, Francine, dhe të lëndonin zemrën e saj. Ishte vajza e tij, Katerine Kamy e cila i mblodhi më vonë letrat klandestine, ato të atit dhe të së dashurës së tij. I ruante, pa guxuar të zhytej në atë det të trazuar, për të mos e vrarë dhe shpirtin e saj. Vite më vonë nëna e saj, Francine, çuditërisht e kujtonte me mirësi të dashurën e burrit të saj, ashtu siç kishte ndodhur me gruan e Victor Hugo për të dashurën e tij, Juliette Drouet.
Vite më vonë, pas vdekjes së Francine, ajo shkoi të takonte të dashurën e atit të saj. I kishte dërguar një letër dhe shkoi ta takonte në Nice, ku ajo ndërkohë interpretonte në teatrin e qytetit… Ishte hera e parë që takoheshin dhe ato të dyja u përqafuan dhe e mbajtën një çast të gjatë njëra-tjetrën në krahët e tyre. Kazares i dukej se po mbante vetë Albertin e saj të humbur. «Ne ndenjëm bashkë sikur të ishim mikesha të vjetra». Flisnin për të shtrirë në divan dhe hanin çokollata, ndoshta të ëmbëlsonin disi dhimbjen në fundin e shpirtrave. Kujtonin kohë dashurie dhe mungese. Pas vdekjes së Maria Kazares më 1996, Katerina përsëri nuk donte t’i botonte edhe pse historianët e letërsisë dhe biografët e Kamysë i kërkonin gjithnjë botimin e tyre. Dhe ja, më së fundi, pas pothuaj 60 vjetësh, botuesi Gallimard i mblodhi letrat e këtyre dy dashnorëve të mëdhenj, dy emigrantë në tokën e Francës, njëri, një francez i ardhur nga Oran-i i Algjerisë dhe tjetra, bija e një ministri të Spanjës republikane të emigruar pas shembjes së Republikës dhe persekutimeve të gjeneralit Franko. Ato u botuan në një vëllim voluminoz me 1312 faqe: 365 letra, ku njëra pas tjetrës shkëmbehen ato letra të nxehta dashurie. «Kanë kaluar plot dy ditë, – i shkruante ai Kazares, – por çdo orë, një mendim, një trisht i vagët, një kënaqësi çfarëdo, një lexim, një shëtitje, një zgjim, një përgjumje natën, më çon drejt teje. Vallë e vuaj mungesën tënde? – Po!… A jam vallë fatkeqe? – Jo!…”
Pas botimit të veprave të tij të mëdha, Kamy udhëtonte. Mungesa ishte e madhe. Edhe kur ishte në Stokholm ku do të merrte çmimin “Nobel” për letërsi, ai do t’i shkruante asaj: ”Kur nuk më ke munguar kaq shumë…”
Nganjëherë gjen dhe dy letra të shkruara brenda një dite. Të dashuruarit janë në ethe. Letra që mbartin shumë gjurmë mbi letërsinë e tij dhe teatrin, skenat e saj, mbi krijimin artistik, ku fjalët marrin një vlerë të dyfishtë të dashurisë dhe artit, ku fjalët e dashnorëve të flaktë kanë tjetër peshë, janë të rënda apo të ngrejnë në ajër, të ngazëllejnë, të trishtojnë kur ata janë të trishtë që s’mund të përjetojnë njeri-tjetrin, apo kur janë në një kryqëzim ku s’dinë se nga të shkojnë dhe si ta përjetojnë plotësisht jetën e tyre: «Ti je ekuilibri im, shtresa e gjakut dhe e ëndrrave të mia, e vërteta që na ushqen» – i shkruante Kamy më 8 Tetor, 1956, ndërsa ajo i përgjigjej: «Pres mrekullinë të më rishfaqë gjithnjë praninë tënde!»… Duket që ata jetojnë njëri-tjetrin, për njëri-tjetrin edhe pse shpesh larg, ai në udhëtimet e tij nëpër Francë e nëpër botë, ajo nëpër turnetë e gjata nga një skenë në tjetrën apo me filmin “Orfeu” të Jean Cocteau. «Larg teje, – i shkruante ai, – mendoja se jetoja në vuajtje, por nuk është e vërtetë. Larg teje nuk di aspak si të jetoj. Nëse do duhej të zgjidhja midis gjithë botës dhe ty, je ti ajo që do të zgjidhja, që do parapëlqeja më shumë se jeta e qielli!»…
Ata ishin takuar fare thjeshtësisht, një ditë në boulevardin Saint-Germain ku gëlonin artistët e kohës së luftës dhe të pasluftës. Ai ishte 30 vjeç ndërsa ajo 21, në lulen e rinisë. Ishte 5 Qershor i vitit 1944 dhe tre javë para shfaqjes “Moskuptimi” (Le Malentendu) të shkruar nga Kamy, ku ajo interpretonte rolin e Martës. Në mbrëmje ishin të ftuar në një «soirée» të organizuar nga Jean-Paul Sartre dhe Simone de Beauvoir, tek regjisori Dullin. Beauvoir e kujtonte me nostalgji atë mbrëmje (pasi dhe ajo e pëlqente shumë Kamynë). «Maria kishte veshur një fustan «Rochas», – kujtonte ajo, – me ca vija mavi dhe vjollcë, flokët e zeza që i binin pas. Buzëqeshja e saj zbulonte herë pas here dhëmbët e bardha të saj. Ishte e bukur…» Në tetorin e atij viti, meqë gruaja e tij Francine erdhi nga Algjeria për të jetuar me të në Francë, dy të dashuruarit u ndanë. Por katër vjet më vonë ata do të bashkoheshin sërish. “Përse fati na vuri përballë njeri-tjetrit edhe një herë? Përse na lidhi përsëri? Përse ky takim në çastin që duhej? – kishte shkruar më vonë Maria në një letër që i drejtonte më 16 Gusht të vitit 1949. Ndërkohë Kamy ishte bërë i njohur me botimin e veprave “Murtaja” dhe “Të drejtët”, ku Kazares do të interpretonte rolin kryesor. Francine kishte tashmë dy binjakë të vegjël. Ishte një dashuri klandestine, e vështirë, trallisëse për të dy ata, por dhe për Francine-n që e vuante tmerrsisht. “Kam ëndërruar të jetoj me ty, – i shkruante Maria, – por të betohem se vuaj aq shumë sa do më duhet të heq dorë…” Kështu vuante dhe ai. Në një letër që i dërgonte Marias, Kamy i shkruante: “Po vuaj… frazat e tua më ndjekin ende, ankthi i ikjes, veçanërisht ideja që duhet të gënjej më pas, pasi kjo është një jetë gënjeshtare që më bën ndonjëherë të klith! (26 Qershor 1949)… Ai i shkruante për vuajtjen e tij : ”Më duket sikur po shkas në një lloj rrëpire që nuk e njoh mirë dhe në fund të së cilës gjej vetminë absolute, neverinë e të jetuarit, paaftësinë për të parë një fytyrë njerëzore..”
Takimet e tyre ishin përvëluese, të zjarrta, llavë që shpërthente në fshehtësinë e natës dhe të ditës. « Gjithçka zien, – i shkruante ajo, – brenda meje dhe jashtë trupit tim. Gjithçka digjet flakë, dhe shpirti, dhe trupi, lart e poshtë, zemra dhe mishi… A e kupton?»… Ndërsa ai i përgjigjej në një letër tjetër: «Më së fundi u binda që ishim lidhur përfundimisht, për jetë… E di se çdo gjë që do të ndodhë, ne do ta jetojmë bashkë dhe do të vdesim bashkë…» Dhe letrat e tyre të përflakuara kishin ngjizmën e një burri dhe gruaje, e dy trupave, e dy shpirtrave… ai i drejtohej me fjalët «Trofta ime zeshkane»… ndërsa spanjollja ia kthente : «Dashuria ime e shtrenjtë…»… «Tani përplas këmbët nga padurimi dhe imagjinoj çastin kur ne do të mbyllim derën e dhomës»… Porta e dashurisë si në «Këngën e Solomonit», në «Kantika e Kantikave» me Sulamiten dhe të dashurin e saj, porta që mbyllet që burri të dehet me nektarin e të dashurës së tij… Një këngë e vjetër sa bota. Vërtet, përse fati i vuri përballë njëri-tjetrit… Por dashuritë e mëdha kështu pikëtakohen, rastësisht, rastësi e hyrit, e yllit, e vlimit, e përçartjes, e përkushtimit dhe delirit të madh. Dhe kur ai i mungonte, ajo i shkruante: «Nga çdo anë që kthehem nuk shoh veç natën… Pa ty s’kam asnjë forcë… Më duket se kam dëshirë të vdes…». Po, të dashuruarit e mëdhenj vdesin dhe ringjallen dhjetra herë, qindra, me baticat dhe zbaticat që nuk rreshtin. Gjithnjë në skajin midis jetës dhe vdekjes!
Nobelisti i shquar është i ngazëllyer nga gjithë kjo dashuri… Kazares i shkruante: «31 Korrik. Kaloj kohën duke u përpjekur të sajoj mënyra se si të vij deri tek ti, pa të të mërzitur dhe shpresoj se sa herë do ta gjej këtë mundësi, qoftë edhe ashtu kot, ti do më kuptosh dhe nuk do më zemërohesh. Të dua. Të kërkoj falje për gjithë këtë histori. Por duhet ta mendosh se jam larg, e vetme dhe gjithçka e imja është drejtuar vetëm drejt teje. Të dua… ” Në një letër të mëvonshme (16 Nëntor) Kamy i përgjigjej: “Duhet të kesh një dashuri, një dashuri të madhe në jetë, sepse kjo është një alibi për dëshpërimet pa shkak nga të cilat ne jemi të shkatëruar të dy bashkë…” Dhe përsëri një letër e saj ku mes të tjerash i shkruante: «Të dua tmerrësisht siç duam detin…» Dashuria është e pafund por përjetimi konkret i pakët në kohë. “… Sa më shumë vitet shkojnë, – i shkruante Kamy, – aq më shumë e kuptoj se s’mund të jetojmë veç me njerëzit që ju çlirojnë shpirtin, që ju duan me një dashuri të lehtë për ta mbajtur dhe shumë të fortë për ta përjetuar atë!”… Më 17 Janar, 1950 ai vazhdonte: “Përgjatë ditës ndjej një zhurmë të shurdhët që nuk e kisha njohur më parë. Dhe më është e rëndë, sigurisht. Goja ime e tharë me disa imazhe ku kërkoj rrebeshin e dëshirës dhe të voluptetit. Ti më je ngado, me shijen tënde, me trupat tanë të mpleksur dhe harlisur që në disa çaste më kthehet në obsesion…” Ai vuan dhe i ndjen përthyerjet e shpirtit të saj. Po si ta mbrojë? Si?… Ai ka një tjetër familje, është si ai njeriu i lidhur që kërkon të çlirohet dhe që nuk mundet dot, ai i qëndron gjithashtu besnik «fjalës së dhënë», ndërkohë që ajo i shkruan «për këtë zonë vibruese që më prek po aq sa dhe prania e një fëmije në barkun tim»…
Një fëmijë që ajo s’do ta ketë kurrë, veç ëndërruar… E megjithatë, tërheqja e shpirtit dhe e gjakut ishte e madhe. Kështu i thoshte Kamy: «Edhe pse jam obsesionuar nga trupi yt, kurrë nuk të kam harruar… ah ajo kënaqësi që ti më fal dhe që është si lulja e njomtë e ditëve».
Gjithnjë në letrat e tyre është dëshira dhe mungesa, trishti dhe gëzimi, ngazëllimi dhe frika se mos humbin njëri-tjetrin. Dhe ajo që i shkruan: «Në trup kam zjarrin dhe shpirti im coptohet»… Ajo i flet për zjarrin dhe ai mendonte dhe shkruante për Prometeun e dënuar pse kishte vjedhur zjarrin për t’ua çuar njerëzve. Dhe një urë zjarri e mbante gjithnjë në dorë e në shpirt ta çonte gjithnjë tek ajo dhe në natën më të errët dhe në ditën më të egër e me stuhi. Një zjarr dashurie! Nganjëherë ajo shkruan letra dhe i mban, nuk i dërgon, se e di që të dashurin e tij do ta trishtojë. Janë letra pa datë: «… U bënë disa ditë që nuk të kam shkruar e megjithatë, për ty kam menduar pa pushim. Por që të jem e drejtë dhe meqë ti do ta lexosh një ditë të largët këtë letër, dhe me kusht që nuk do ta kundërshtosh këtë, mund të them se s’do të të sjell as më të voglin shqetësim. Këto ditë të fundit kanë qenë tepër të rënda për mua megjithë përpjekjen që kam bërë për të mundur dyshimet dhe për t’i dhënë përgjigje gjithë atyre pyetjeve që bën shpirti im. Kam kaluar orë të rënda melankolie dhe revolte të vazhdueshme sa më kanë marrë frymën. Thosha gjithnjë se nuk mundej, nuk mund të ishte ndryshe që pas gjithë atyre ditëve të një lumturie të pashpresë që më dhé, do duhej që sapo të mbetesha vetëm, fill pas ndarjes me këmbënguljen e kokëfortësinë e një galicianeje, të kisha një reaksion që të më çonte drejt mendimesh e ndjenjash të padrejta e idiote. Pra nuk duhej që t’u kushtoja shumë vemendje. Thjesht kisha harruar gjendjen në të cilën ndodhesha, e vetme, disi e humbur, e çekuilibruar dhe për rrjedhojë, jashtë çdo arësyeje… Boshllëkut që më le duke ikur, iu shtua dhe plotësimi i premtimit që i kisha dhënë Jean Sevrvais që t’i thosha se në ç’pikë ishte gjendja ime. Gjithçka u tha. Ai i di ndjenjat e mia për ty edhe pse nuk e di përjetimin tonë të para një muaji. Sapo u gjenda vetëm, më mbytën një mori ndjenjash kontradiktore për të cilat do të të flas një ditë nëse do duash të dish, por unë s’kam kurajo ti shkruaj. Megjithatë mund të të them se gjithçka ishte kundër nesh përveçse një gjë: dashuria gjithnjë e freskët që kam për ty, një lloj dallge që është gati të marrë përpara gjithçka, të rrënojë çdo gjë, për faktin se ndjehet shumë e fortë dhe se i duhet një vend që të vendoset dhe të qetohet. Natën e mirë. I shtrenjti im, i dashuri im, shtrëngomë në krahët e tua ashtu siç të dua, të lutem… Kazares».
Ata flasin për Dostojevskin, Melville, Conrad, Hemingway… Shkruajnë për Prustin. “Nganjëherë, – i shkruan ajo, – Prusti më ngazëllen e nganjëherë me mërzit dhe më nevrikos. Thuamë i dashur, a ishte Prusti pederast?” Dhe ai i përgjigjet: ”Sigurisht, Prusti ishte një homoseksual!”…“Tashmë e di, – i shkruan Kamy, – se jam i lidhur me ty përmes lidhjes më të fortë që është ajo e jetës. Këtë doja të të shpjegoja, gjë që asnjëherë s’kam ditur ta bëja. Nganjëherë thuhet se dikush kërkon këtë apo atë njeri, por unë nuk të kam zgjedhur. Ti hyre rastësisht në një jetë për të cilën unë nuk isha krenar dhe që nga ajo ditë unë nisa të ndryshoj, ngadalë, për t’u kthyer pastaj drejt një jete tjetër. Atë çfarë kam thënë, shkruar e bërë që nga pranvera e vitit 1944 ka qenë gjithnjë diçka e thellë nga ajo që kisha ndjerë më parë. Kam marrë frymë më mirë, i kam urryer më pak gjërat, kam admiruar lirisht atë çka meritonte të ishte. Para teje, jashtë teje, nuk jepesha ndaj asgjëje. Ajo forcë për të cilën ti qeshje, ndonjëherë s’ka qenë veçse një forcë vendimtare, një forcë refuzimi. Me ty unë pranova shumë gjëra. Mësova në një lloj mënyre që të jetoj…” Çdo letër është një frymëzim, një poezi më vete ku mpleksen qiej, diej, dete… Maria Casares i shkruante: «Të dërgoj një mal me urime të dashura që jeta të bulëzojë tek ty, duke të dhënë atë imazh që e dua prej kaq shumë vitesh. Të dërgoj gjithë diejtë e zemrës. Të puth dhe të shtrëngoj pas vetes gjer të martën e ardhshme kur do të takohemi, për të rifilluar përsëri». Letra që djegin, pasi në një nga letrat ajo i shkruante me atë fuqinë e fjalës dhe të shpirtit: “Pres mrekullinë të më shfaqet…”
Vallë, a u shfaq kjo mrekulli? A mundën të jetojnë bashkë këta dy shpirtra, këta dy trupa, nga të cilët s’ka mbetur më asgjë, veç këtyre letrave që na kujtojnë se në gjithë këtë botë ajo që vlen është dashuria! Pasi me dashuri mund të dehesh siç thoshte Baudelaire, mund të krijosh, të ndërtosh, të transformosh natyrën dhe botën!…
Maria Casares (Fragment nga kujtimet e saj)
«… E kam dashur dhe e dua Kamynë, pasi e kapur nga kontraditat e tij, të cilat ai i pari i denonconte edhe në çastet e diversionit, të cilave asnjë njeri nuk mund t’u rezistojë, ai tregoi gjithë vëmendjen e tij që të mos kënaqej kurrë nga kjo ide e fortë që e ndiqte gjer dhe në sipërfaqen e gurit, pa u shmangur asnjëherë, me rrezikun që ndoshta mund të «ngjante» se kishte humbur nga sytë, diku në një labirint apo ku shtegu zgjatej tutje në tokë – linjë kjo pas së cilës ai ishte përkushtuar që të mbetej besnik i pasionit të tij, drejtësisë dhe të vërtetës. Pavarësisht nga nevoja e tij e thellë për të gjetur një «formë», ai përdorte gjithë arësyen e tij që të mos «mashtronte» nën pretekstin se do të vinte në rregull ekzistencën dhe mendimin e tij. E po kështu dhe ndershmëria e tij, kjo çmenduri e tij që e mbante dhe e mban larg nga cirqet e kohës sonë – ku nuk duhet ti afrohesh shtazës, për të shmangur kështu që shqetësimi në arenë të shtohet tek njerëzit – pra që të mos i mashtronte kurrë ata që mund ta dëgjonin. Kur s’kishte asgjë për të thënë ai heshtte. Donkishotizmi i tij dhe çmenduria e tij e shenjtë, qëndronte pikërisht në këtë gjë, sikur ai të mos dëshmonte më veçse përmes heshtjes, sikur kompleksiteti i rrethanave apo kontraditave të veta nuk i linte më vend veçse një lloj përshtatjeje apo gënjeshtrës, ku para se të klithte, ai e guxonte këtë marrëzi, pra t’i vinte një shtupë gojës dhe të qëndronte pa folur. Dhe nëse i humbur përballë dallgësh e në shkretëtirë, ku asnjë shteg nuk hapej për të arritur në breg, në një tokë pjellore, në vend që të ndërtonte një udhë rrethore rreth një grope, në vend që të krijonte mirazhe ku të humbiste në oaze të largëta për të harruar një çast etjen e tij, ai ftonte të tijët që të shkonin bashkë me të dhe të kapërcenin kënetën apo shkretëtirën – për të vazhduar – duke u zhytur apo djegur së bashku – sepse në arrogancën dhe krenarinë e tij ai i mendonte ata të denjë që të vuanin për të vërtetën me ndërgjegje të plotë. I detyruar të zgjidhte midis besimit që kishte për drejtësinë dhe mbrojtjes së nënës së tij, i kërcënuar në emër të një drejtësie, ai zgjidhte që të mbronte nënën e tij: pikërisht atje në udhën që ndiqte mbi fillin e së vërtetës – e kishte gjetur këtë akrobaci kokëfortë – dhe unë nuk shoh tashmë në çka mund ta akuzosh atë rreth angazhimit të tij, as për atë që i heq apo i shton idesë mbi vetë drejtësisë që ishte e tija. Nuk besoj se mund të diskutohet rreth saj apo të komentosh, veçse nëse është për të diskutuar mes drejtësisë dhe së vërtetës, ku ai zgjidhte të vërtetën kundër çdo drejtësie të gënjeshtër.
Përpara dy grave që pretendonin të dyja se fëmija ishte e tyre, mbreti i mënçur Solomon u propozoi atëherë ta priste atë, pra ta ndante në dysh që secila të kishte pjesën e saj që pretendonte. Por ai e dinte se për të mbrojtur fëmijën, klithma e nënës së foshnjes do të tregonte në fund të fundit se cila ishte nëna e vërtetë dhe kështu ai do të vendoste me drejtësi. Tashmë, janë fëmijët që duan të ndajnë mes tyre të njëjtën nënë dhe në këtë betejë plot zhurmë, atje ku drejtësia shfaqet vërtetë mes dy kampeve armike dhe ku ideja e vetë drejtësisë kërkohet nga secili kundërshtar, unë pyes veten se cili do të ishte vendimi i Solomonit të ri mes këtyre dy kampeve dhe nëse i detyruar të ndante mes tyre dhe drejtësisë e nënës, ai vallë do detyrohej të heshtëte? Ndoshta… Mund të zgjedhim dhe një rrugë tjetër, atë të luftës, ta ndajmë dhunën e vëllezërve të tij dhe t’i ndihmojmë për të copëtuar nënën e tij, por kur i përkushton jetën refuzimit të terrorit dhe kur gjendesh larg vendeve ku synohet veç vdekja, nuk shoh vërtetë se ç’duhet bërë tjetër, veçse të heshtet.
Atëherë mbetet që heshtja të jetë veç një britmë e gjatë. Ёshtë klithma që ulërin për vdekje – që vazhdon – përtej fundit ku bëhen si ujë forcat e gjalla të tokës sonë, përtej kësaj shplarje të vazhdueshme që rrjedh nga vrimat e hapura të retorikës së trukuar – propagandave të shumfishuara dhe të maskuara në mënyrë të trashë – budallepsje – kjo mënyrë sheqerosjeje, kjo bojë që vlerësohet nuk e di nga çfarë marrëveshjesh për të mbytur në avazin e vjetër e të trishtë udhëkryqet e shkëmbimit dhe komunikimit të botës sonë aktuale – kjo gjë e çuditshme që përkund mërzinë dhe që ve në gjumë dëshirat e mëdha të shpirtit të kohës sonë.
Megjithatë duhet të them vetëm këtë: që ai ka klithur…»
I vetëm-Maya Angelou
I shtrirë, bluaja në mendje
Natën mbrëma
Një strehë për shpirtin kërkoj qëkuri
Një vend ku uji s’ka etje
Dhe copë e bukës s’është prej guri
Një gjë ma mbushi mendjen
Dhe s’kam për të pasur tjetër
Askush
Jo, hiç askush
S’ia del mbanë i vetëm
I vetëm, fare i vetëm
Askush, hiç askush
S’ia del mbanë i vetëm
Ka të kamur sa më s’ka
Paratë u dalin tepër
S’u kënaqen kurrë gratë
Fëmijët u bëhen të egër
Paguajnë qimet e kokës
Të gjejnë ilaç për jetën
Askush
Jo, hiç askush
S’ia del mbanë i vetëm
I vetëm, fare i vetëm
Askush, hiç askush
S’ia del mbanë i vetëm
Po të ma vini veshin
Ua them mësimin e jetës
Re të zeza do të mblidhen
Stuhia do të bëjë të vetën
Do vuajmë mbi këtë tokë
Bashkë me të vërtetën
Askush
Jo, hiç askush
S’ia del mbanë i vetëm
I vetëm, fare i vetëm
Askush, hiç askush
S’ia del mbanë i vetëm
Përktheu: Granit Zela
Gjergj Xhuvani ishte Din Hyka i vërtetë, ai zbriti prej veprës së të atit në realitet dhe fati e formëzoi në një mënyrë gati surreale
Arlinda Guma
Gjithmonë kam dashur të ulesha të shkruaja disa fjalë për filmin “I dashur armik”, por çdo herë që tentoja, druhesha se nuk do arrija kurrë ta përshkruaja siç duhej të gjithë magjinë që më ka përcjellë kur e kam parë për herë të parë. Dhe ja… U desh lajmi i hidhur për ikjen e parakohshme nga jeta të regjisorit të këtij filmi; Gjergj Xhuvanit, që unë më në fund të ulesha e të hidhja disa përshtypje.
Kur flitet për punët e Gjergj Xhuvanit, të shumtë janë ata që ndalen te filmi “Parrullat”, si një film që shenjoi kulmin e kinemasë shqiptare, me një pjesëmarrje dinjitoze në Festivalin e Kanës e çmime të rëndësishme, dhe të paktë janë ata që ndalen te filmi “I dashur armik”. Ky vjen gjithmonë i dyti në listim.
Fati i një filmi ndikohet jo rrallë edhe nga një mijë rrethana të tjera joartistike dhe zhvillimet gjeopolitike kanë luajtur rol të konsiderueshëm në gjithë këtë. Në kohën kur u realizua filmi “Parrullat” kishte ende mjaft interes nga vendet perëndimore për ish-vendet komuniste, e gjithë Lindja e dalë nga diktatura mbështillej me një aureolë ekzotike në përfytyrimin e Perëndimit, interes i cili kishte rënë ndjeshëm në kohën kur u realizua filmi tjetër i Xhuvanit: “I dashur armik”.
E megjithatë cilësia e një filmi nuk përcaktohet prej çmimeve.
E megjithatë më duhet të them se “I dashur armik”, në gjykimin tim, është filmi më i mirë i këtij regjisori.
Gjergj Xhuvani, përveçse një regjisor shumë i mirë, para së gjithash ishte një tregimtar par excellence!
Do të doja të ndalesha te fabula e këtij filmi. Ajo është letërsi e një niveli të lartë. E gjithë gjeopolitika e botës, mbledhur në një qilar; një partizan, një ballist, një hebre dhe një italian. Gjetje që do ta kishte zili çdo shkrimtar. Gjithë ato kundërshti, mbledhur së bashku, duke u fshehur nga një tjetër edhe më e madhe; ushtria gjermane.
E brenda një qilari, i gjithë nocioni “luftë” ndryshon kryekëput. E brenda një qilari, e gjithë ajo “luftë” ngjan vërtet e kotë…
Do të doja të ndalesha veçanërisht te figura e ballistit, luajtur me aq finesë prej Agim Qirjaqit. Mund të them se Xhuvani me këtë film arriti ta rehabilitojë bindshëm këtë figurë, e cila gjatë kohës së diktaturës ishte karikaturizuar pa kurrfarë sensi mase. Por si e rehabilitoi Xhuvani? Një regjisor tjetër, si për të larë hakun, ndoshta do t‘i kishte rënë shkurt dhe do ta kishte portretizuar në mënyrë krejt të kundërt nga sa e portretizoi diktatura, por jo një tregimtar, një rrëfyes si Xhuvani, i cili i përmbahet në çdo hap vërtetësisë. Më saktë dy rrëfyes, përderisa skenari mban në autorësi edhe emrin e të atit: Dhimiter Xhuvanit.
Është e vërtetë që ballistët bashkëpunuan me nazizmin, shpesh ata u bënë shkak edhe që të digjeshin shtëpi e të pushkatoheshin njerëz që e ndihmonin Luftën Nacional-Çlirimtare, por është gjithashtu e vërtetë se brenda kësaj tipologjie ka patur edhe ballistë që kanë shpëtuar njerëz prej pushkatimit. Dhe kështu, brenda të gjitha këtyre kundërshtive, fokusi inteligjent dhe i ndershëm i regjisorit Xhuvani, ka ditur të realizojë me këtë personazh një figurë të besueshme, origjinale, shumë njerëzore, e cila na përcjell një mesazh të rëndësishem, se edhe brenda një kauze të diskutueshme, brenda kësaj ngushtësie, brenda kësaj vogëlsie, ka çaste kur njerëzit dinë të shfaqin madhështi befasuese. E tillë është sekuenca kur oficeri gjerman shkon të rregullojë orën te orëndreqësi hebre dhe ky i fundit i thotë i frikësuar ballistit: – Ç’ma solle zoti Et‘hem? Ti e di që këta na kërkojnë me qiri… Dhe përgjigjia e ballistit, interpretuar mjeshtërisht prej Agim Qirjaqit, i cili duket se ka qenë ekspert i roleve të madhështive të vogla, është: – Ballist jam, por nuk jam as spiun dhe as tradhëtar që t‘i them se kush je!
Krijimi i këtij roli është njëfarë shpagimi dinjitoz i viteve të tëra diktature kur kjo figurë u tall, u përçmua dhe nuk u trajtua kurrë me rëndësinë e duhur.
Do të përmendja gjithashtu personazhin po aq të vërtetë, të paharrueshëm, te pangatërrueshëm, aq sanguin, të partizanit, luajtur aq bindshëm prej Helidin Finos, rolin aq unik të priftit, luajtur prej Niko Kanxherit, i cili ka shkëlqyer në të dy filmat e Xhuvanit apo personazhin e tregtarit të paskrupullt, luajtur me aq shumë ngjyrime nga Ndriçim Xhepa, i cili kërkon të përfitojë me çdo kusht prej rrëmujës së luftës, por që, edhe ai, brenda ngushtësisë së vizionit të tij për botën, di të shfaqë aty ku duhet një shpirt të madh, i cili personifikon shpirtin e popullit shqiptar.
Ky film i shkëlqyer të fut në atmosferë qysh me tingujt e parë të kolonës zanore. Dhe është aq harmonik. Gjithçka funksionon si duhet, deri edhe në detajet më të vogla.
Fabula e tij është letërsi e absurdit (në veçanti finalja e tij) dhe kolona zanore në njëfarë mënyre e paralajmëron këtë, qysh në tingujt e parë ne përgatitemi se do të kemi të bëjmë me një ngjyresë tragji-komike.
Në ndërtimin e karaktereve të Xhuvanit ka diçka tipike prej personazheve autor; ata asnjëherë nuk janë të mirë deri në fund dhe as të keqinj deri në fund. Një çast, kur shikuesit i ka humbur vigjilenca, ata bëjnë përnjëherë një rrotullim 180 gradë dhe na shpërfaqin një anë tjetër befasuese, por po aq të besueshme dhe të vërtetë, si pjesë të kompleksitetit të qenies njerëzore.
“I dashur armik”, ashtu si e gjithë kinemaja Xhuvani, është një film thellësisht europian, dhe shumë, por vërtet shumë modern në konceptim, edhe pse trajton një temë historike, të largët tashmë… Një fabul universale; të gjitha ideologjitë, mbledhur në një qilar, e përcjellë kjo disi shpërfillshëm, nëpërmjet batutave groteske, të zhdërvjellëta, të mprehta, të vrazhda, provokative, të qëruara (pa fjalë të tepërta), në dukje të thjeshta, por që bartin shumë filozofi po t’u rikthehesh me një shikim të dytë.
Nga dritarja e atij qilari, personazhet e këtij filmi panë më qartë se të gjithë kronikanët e botës mbledhur së bashku… Dhe ata vazhdojnë të shohin, përderisa ka ende luftëra të përgjakshme nëpër botë…
Nuk ka shumë recensa për këtë film, por ndoshta kjo vjen ngaqë shqiptarët nuk i kanë punët mirë me groteskun, nuk arrijnë ta dallojnë qartë dhe as ta vlerësojnë, sepse në të vërtetë, në realitetin e tyre të përditshëm ata vetë notojnë në një det të tërë grotesku e absurdi. Dhe e gjithë kjo situatë më kujton një rrëfenjë të David Foster Wallace: Dy peshq të rinj duke notuar, takojnë një peshk të vjetër, i cili i pyet: – Si ishte uji andej? Dhe peshqit e rinj shohin njëri-tjetrin të habitur e pyesin: – Çfarë dreqin është uji?
“I dashur armik” do të mbetet në historinë e kinemasë shqiptare si një film avantgard, plot nerv, që zhvillohet nëpërmjet përplasjeve të vazhdueshme të karaktereve, por që në fund, pas gjithë këtyre përplasejeve, ata zbulojnë se kanë më shumë të përbashkëta se kundërshti… Ka me shumë predispozitë për dashuri se për urrejtje. Me shumë dëshirë për paqe se për luftë….
…
I shihja me vëmendje stacionet televizive ditën që u dha lajmi për ikjen e regjisorit. Në çdo stacion kishte ritransmetim të emisioneve politike, a thua se nuk na mjafojnë t’i ndjekim një herë, tani edhe duhet t’i rindjekim. Dhe vetëm diku, si njoftim, në ndonjë cep të parëndësishëm jepej lajmi për ikjen e tij. Në një cep të parëndësishëm, ashtu siç kultura është e parëndësishme në këtë vend. Gjithë ekranin e kishin zënë politikanët.
Por hipokrizia më e madhe ishte ngushëllimi i presidentit Ilir Meta nga rezidenca luksoze ku po kalon pushimet. Çfarë paradoksi! Politikanë që shesin mend duke pushuar e notuar në luks, përballë një artisti që nuk pushon kurrë, i cili deri në çastet e fundit të jetës punon me shpirt ndër dhëmbë për të mbaruar filmin e tij! Politikanë të paskrupullt që u blejnë apartamente luksoze edhe maceve që kanë në shtëpi, ndërsa artistët që i kanë zbardhur faqen këtij vendi nëpër botë, i lënë të ikin në mjerim. Këta politikanë të paskrupullt që e katandisin artistin deri në pikë të fundit të mbijetesës, që i hedhin lakun në fyt, që e kërcënojnë se po nuk u bë me ta do t‘i heqin bukën e gojës. Politikanë që nuk kanë asnjë të drejtë morale të jenë të pranishëm në ceremoniale varrimesh të këtij lloji, sepse ata vetë janë shkaku i vdekjes së figurës së artistit.
Historia e Gjergj Xhuvanit është e dhimbshme deri në kockë. I ndërgjegjshëm se nuk i kishte mbetur shumë kohë, ai punoi deri në ditët e fundit të jetës për të realizuar filmin e tij, dhe kjo më kujton një personazh të romanit “Përsëri në këmbë”, shkruar nga i ati i tij; Dhimiter Xhuvani. Gjergj Xhuvani ishte Din Hyka i vërtetë, ai zbriti prej veprës së të atit në realitet dhe fati e formëzoi në një mënyrë gati surreale. (Qëllon ndonjëherë që realiteti të jetë shumë më tronditës se edhe fiction-i më i arrirë.)
Mund të jesh një ekonomist i mirë apo një teknicien i mirë, edhe pa e dashur shumë punën që bën, por kurrsesi nuk mund të bësh art të mirë po nuk e deshe shumë atë që bën. Dhe dashuria e Xhuvanit për profesionin e tij duket se ka qenë e jashtëzakonshme.
Le të shërbejë shembulli i Xhuvanit për të gjithë ata të rinj të pamotivuar, që synojnë famën e shdritshme, pa dhënë dashuri në profesionin e tyre. Le të shërbejë shembulli i Xhuvanit, i një tregimtari midis të tjerash, për t‘u dhënë mesazh të fortë të gjithë atyre që duan të bëjnë filma të mirë, por që nuk lexojnë kurrë një libër. Rruga për të bërë një film të mirë autor kalon gjithmonë nga letërsia…
Çdokujt që dëgjoi se si Xhuvani u ngrit mbi sëmundjen dhe punoi deri në orët e fundit të jetës, i vjen ndër mendje vetiu një pyetje:- Po unë çfarë kam bërë me jetën time? Po unë që i kam të dyja këmbët?
Me mënyrën si iku nga kjo botë, Gjergj Xhuvani nuk u dha vetëm një leksion profesional të gjithë të rinjve që synojnë rrugë të lehta për të mbërritur te suksesi, por ai u dha atyre edhe një leksion të madh jetësor.
Desha të shkruaja dy fjalë për filmin e tij cilësor sot, sepse mendoj se një njeri që largohet nga jeta në këtë mënyrë do të ishte më i lumtur nëse do të shkruhej për veprat e tij dhe jo për të si person (“sa gota rrekëllyen së bashku”, “si nuk bëra një foto me të”, shkrime të rëndomta mejhanesh lexova diku-aty nëpër portale…)
Njerëzit që ikin shpejt nga kjo botë se ç‘kanë një ngut të përhershëm. Kanë gjithmonë një shqetësim të pandërgjegjshëm se nuk do t‘u dalë koha për të bërë të gjitha ato që kanë ndër mend të bëjnë. Prandaj vrapojnë… Disa projekte i realizojnë e të tjera mbesin pezull nëpër galaksi, deri kur të kalojnë dekada dhe të mbërrije sërish një zëdhënes i të ikurit, një Xhuvan i ri, i mishëruar, për t’i vazhduar ato projekte aty ku ai i nderpreu.
Sigurisht që në ceremonialin e varrimit të tij do të jenë të pranishëm shumë politikanë, për të marrë pak nga lavdia e të ndjerit, por ata nuk do t’ia arrijnë kurrë të marrin dashurinë e pastër që populli i jep pa kursim dhe me vullnetin e tij të lirë artistit. Atë “dashuri”që këta politikanë të paskrupullt dinë ta marrin vetëm me dhunë, kërcënime dhe represion…
@Arlinda Guma
_______
Arlinda Guma është autore e katër romaneve: Bulevardi i Yjeve (2014), Terma humanitarë si fjala bombardim (2016), Bob Legjenda (2021) dhe Marksi ka humbur kujtesën (2025).
Letërsia e saj është botuar në disa revista letrare ndërkombëtare, përfshirë revistat amerikane Words Without Borders dhe Poets & Writers, në revistën greke Teflon, etj.
Poezitë e saj janë përfshirë në antologji letrare ndërkombëtare dhe janë interpretuar nga aktorë të huaj në shumë vende të botës.
Që prej vitit 2018, ajo është themeluese dhe drejtuese e revistës kulturore defekt-teknik.com, e cila ruhet në Bibliotekën e Kongresit Amerikan në Shtetet e Bashkuara të Amerikës.
Kritika e përshkruan si një autore të guximshme dhe jokonformiste, “që shkruan me grusht.”
E DASHURUARA-Paul Eluard
Ajo mbi qepalla më rri,
Me flokët në flokët e mi,
Ka formën e duarve të mia,
Dhe ngjyrën e syve të mi,
Kridhet hijes sime thellë
Porsi ndonjë gur në qiell.Përherë hapur i mban sytë
Dhe mua s’më le të fle.
Ëndrrat e saj në mes të ditës
Diellin në avull e kthejnë,
Më bëjnë të qesh, të qaj, të qesh,
Të flas pa patur se ç’të them.Përktheu: Alket Çani
