Thika-Jean Follain
Një thikë e vjetër tradhtari
përdorur në melodramë
u gjet nga një dorë me dorashkë
që po shkulte hithrat.
E madhe dhe e fortë qe heshtja
si në fëmijëri
fushat me mollë
lulet e fshatit
ledhet e ngushtë
krijonin një mbrëmje të gjatë
ngjyra e absolutes
njomte peizazhet
një polen zambaku
kishte rënë
mbi tehun e thikës.Përktheu: Alket Cani
Për Kryetarin e Shoqatës së Botuesve Shqiptarë, pas shkrim-porosisë së tij për përkthyesit…
Granit Zela
Kam lexuar, me shumë shqetësim, në Shtator të këtij viti, një shkrim-porosi të titulluar:“Për përkthyesit…”, ku disa opinione, sugjerime e mendime të Kryetarit të Shoqatës së Botuesve Shqiptarë, zotit Petrit Ymeri, lidhur me vënien në pah të disa praktikave të mira, vlerësimin material, dhe më tutje; për të drejtat e përkthyesit, janë amatore, të nxituara dhe pa njohjen e duhur, e si rrjedhim, të gabuara.
Së pari, zoti Ymeri nënvizon se “në Shqipëri ka pasur dhe ka, vlerësim shumë të madh, deri në nderim, për përkthyesit.” Nuk është e qartë se çfarë nënkupton ai me këtë, pasi nuk jep asnjë shembull konkret, por vetëm liston emra punëtorësh të palodhur të gjuhës shqipe. Një ndër këta përkthyes të nderuar, që zoti Ymeri përmend, përkthyesi Shpëtim Çuçka, në shkrimin e tij të Qershorit të këtij viti, me titull:“Mjerimi i kulturës dhe përkthimi”, shkruan se mund të thuhet me siguri të plotë që përkthimi është ndër veprimtaritë intelektuale më të shpërfillura. “Në diskutimet për përkthimin mbizotërojnë fjalët e përgjithshme, përmendet më të rrallë, si për ilustrim, ndonjë dukuri e gabuar, e veçantë, e cila nuk përbën një të metë dalluese vetëm për përkthimet tona, renditen thatë ca emra mjeshtrash të së kaluarës, përcjellë me ndonjë epitet tejet të ngrënë.” Në fakt shkrimi i përkthyesit Çuçka është tejet i saktë, madje profetik, sepse epitet më të ngrënë se ky që përdor Zoti Ymeri nuk ka, dhe shkrim-porosia e tij ka si synim të shtjellojë disa dukuri të gabuara dhe të veçanta që ai i paskësh pikasur në diskutimet që janë bërë kohët e fundit për përkthimin, diskutime që ai synon t’i sjellë në rrugën e duhur, duke iluminuar publikun, i cili kishte gjasa “të çoroditej”, sikur ai të mos e ndërmerrte këtë hap parandalues.
Së dyti, në shkrim-porosi thuhet se “për sa i përket vlerësimit material, mund të them pa asnjë ngurrim, që nuk është ai i merituari, krahasimisht me punën e madhe që bëhet. Por për fat të keq, na takon të gjithëve të përballojmë pasojat e një tregu të vogël e të varfër.” Dhe menjëherë pas këtij konstatimi, pjesërisht të vërtetë, Zoti Ymeri jep lajmin e bujshëm: “Duhet thënë që vitet e fundit është përmirësuar niveli i pagesave për përkthimin.” Sipas Zotit Ymeri, “Një mbështetje relativisht e mirë për veprimtarinë botuese, rrjedhimisht edhe të përkthyesve, kanë qenë dhe janë bashkëpunimet me institucionet e shumta europiane që mbështesin përkthimin dhe botimin në gjuhën shqipe të veprave dhe autorëve të huaj. Kjo gjë natyrisht ka përmirësuar nivelin e pagesave të honorarëve të përkthimit.” Por edhe në këtë rast, Zoti Ymeri nuk e mbështet e as e ilustron atë që shkruan. Unë si lexues duhet të marr me mend se sa është numri i institucioneve të shumta evropiane që mbështesin përkthimin, sa është niveli i pagesave të përkthimit në këtë rast. Krahasimi i pagesave që këto instuticione bëjnë përkthimin me pagesat që bëjnë shtëpitë botuese shqiptare ndoshta do të nxirrte në pah gjendjen reale të nivelit të pagesave të përkthimit letrar në Shqipëri.
Nëse zoti Ymeri e ka fjalën për projektin e përkthimit letrar, të mbështetur nga Programi Evropa Krijuese, ky program mbështeti përkthimin e dhjetë veprave letrare evropiane në shqip, çka do të thotë se dhjetë përkthyes morën një vlerësim material të merituar. Por gjëja më absurde në këtë rast është që një projekt përkthimi e menaxhon Shoqata e Botuesve dhe vetë zoti Ymeri, ngaqë nuk ka Shoqatë të Përthyesve, dhe në takime të tilla botuesit e nisin të flasin për problematikat dhe satusin e përkthyesit dhe e bitisin duke folur për problematikat e botuesve dhe statusin e botuesve. Dhe nuk janë përkthyesit ata që e paraqesin projektin por botuesit, a thua se përkthyesit janë qenie inferiore të padenja për të folur për këto gjëra.
Zoti Ymeri mund të kishte përmendur pagesën e merituar që përkthyesit shqiptarë marrin nga Rrjeti Traduki, dhe të nënvizonte faktin se në fillim kontratat lidheshin me shtëpitë botuese dhe një pjesë e pagesës së përkthyesit përvetësohej në mënyrë të paligjshme dhe të padenjë nga ato, duke ua dhënë vetëm pjesërisht honorarin përkthyesve. Në vitin 2014, Ministria e Kulturës nënshkroi zyrtarisht një marrëveshje me Rrjetin TRADUKI dhe po këtë vit hapi Fondin për Përkthimin Letrar (FPL) dhe sikurse e bëri praktikë TRADUKI më pas, mbështetja financiare u bë duke i bërë kontratat direkt me përkthyesit.
Së treti, Zoti Ymeri, sqaron një pohim tjetër “të gabuar”, duke shkruar se vënia e emrit të përkthyesit në ballinën e librit nuk kërkohet nga Creative Europe, por vetëm biografia në fund të librit të përkthyer dhe se: “Çështja e evidentimit të emrit të Përkthyesit në kopertinë, është e një rëndësie shumë relative. ….shumë e rrallë dhe, për mendimin tonë, e ekzagjeruar!” Ajo që biznesmeni në fjalë nuk do të kuptojë në këtë rast, është se përfshirja e biografisë së përkthyesit në fund të librit të përkthyer dhe vënia e emrit të tij në ballinën e librit hyn tek ato që quhen “praktika të mira” në fushën e përkthimit dhe synojnë rritjen e rëndësisë dhe forcimin e pozitës së përkthyesit. TRADUKI ngul këmbë që emri i përkthyesit të jetë në faqe të parë. Është fakt që një praktikë po bëhet gjithnjë e më e dendur, shembull i saj në Shqipëri është shtëpia Botuese “PEGI”. Bota editoriale evropiane nuk e sheh kurrsesi marrëdhënien Shtëpi Botuese – Përkthyes si “një punë që propozohet dhe pranohet ose jo, me disa kushte të caktuara, dhe e cila përfundohet në Kontratë Porosie përkthimi, ku ajo që negociohet janë vetëm tarifa e pagesës dhe koha e dorëzimit, siç e shpreh me arrogancë zoti Ymeri. Kur lexon se si e sheh këtë marrëdhënie biznesmeni Ymeri, më shumë të krijohet përshtypja se ai është pronari i ndonjë firme ndërtimi se sa pronari i ndonjë shtëpie botuese, se kryetari i një shoqate botuesisht jo se jo.
Së katërti, zoti Ymeri, jep mendime që janë amatore, të nxituara dhe pa njohjen e duhur, e si rrjedhim, të gabuara, kur flet për “të drejtat e përkthyesit”, siç i vë në thonjëza në krye të shkrimit ai, duke sqaruar opinionin publik dhe përkthyesit se:“Nuk ekziston askund e drejta e përkthyesit mbi përkthimin e bërë.” Madje zoti Ymeri të çudit, kur për ta provuar këtë thotë se ekzistoka një kontratë e njohur ndërkombëtarisht: “Deed of Translation Assigment” , e cila i bllokoka në mënyrë totale pretendimet e përkthyesit (nëse ka).”
E vërteta është krejt e kundërt! Qasja evropiane sot është ajo e përmirësimit të gjendjes ekonomike, shoqërore dhe ligjore të përkthyesit dhe për krijimin e një gjendjeje më të mirë të përkthimit në Evropë, duke theksuar se ai është aktivitet dhe proces krijues. Kjo qasje thekson mbrojtjen e të drejtës së autorit të përkthyesve (literary translators’ copyright), e cila po kërkohet të përfshijë edhe veprat e artit në format digjitale. Në nivel kombëtar, kjo do të thotë krijimi i hapësirave ligjore për të drejtën e autorit të përkthimit, të parashikuar në kontratën e përkthimit. Në aspektin e të drejtës së autorësisë mbi përkthimin, ndryshimet ligjore janë bërë në përputhje me Konventën e Bernës Për Mbrojtjen e Veprave Letrare dhe Artistike, (1886), e cila është marrëveshje ndërkombëtare në fushën e të drejtave të autorit, Koventë e nënshkruar nga 164 vende, ndër to edhe Shqipëria. Kjo Konventë dhe rrjedhimisht të gjithë vendet nënshkruese njohin të drejtën e autorësisë së Veprave të prejardhura” ku përfshihet edhe përkthimi. Pra e drejta e autorësisë mbi përkthimin ekziston, ajo është e shprehur qartë, e nënshkruar nga 164 vende.
Pra në konventën e Bernës është pranuar e drejta e përkthyesit për të pasur titullin e autorit për punët përkthimore të kryera prej tij në paragrafin 2 të nenit 2, ku përcaktohet e drejta morale e juridike e përkthyesit si autor, duke e mbrojtur si vepra origjinale, pa paragjykuar të drejtat e autorit të veprës origjinale, përkthimet.
Marrëveshja e Konventës së Bernës, është amenduar disa herë, Berlin, 1908, Romë, 1928, Bruksel 1948, Stokholm 1967 dhe Paris 1971. Firmëtarët e Konventës përbëjnë Unionin e Bernës për Të Drejtën e Autorit. Të gjithë amendimet u janë referuar Rekomandimeve mbi Mbrojtjen Ligjore të Përkthyesve e Përkthimeve dhe Praktikat për përmirësimin e Statusit të përkthyesit, të datës 22 Nëntor, 1976, të UNESCO-s.
E drejta e autorësisë së përkthimit ishte e rekomanduar për Shqipërinë nga Bashkimi Evropian dhe u reflektua në Ligjin për të Drejtat e Autorit, kjo e drejtë mbrohet ne nenin 9. Aty thuhet shprehimisht se:
“Veprat e prejardhura janë krijime intelektuale, që realizohen duke u bazuar në një ose disa vepra që kanë ekzistuar më parë, si përkthimet, përshtatjet, aranzhimet muzikore, ilustrimet, dokumentarët, riprodhimet artistike, faqet e internetit me të dhëna statike ose ndërvepruese, si dhe ndryshime të tjera të krijimeve/veprave letrare, shkencore ose artistike origjinale, që mund të transformohen, të rimodelohen ose të përshtaten, dhe të cilat mbrohen si krijime/vepra origjinale në mënyrë të pavarur nga të drejtat e autorit të krijimit origjinal.”
Në përputhje me detyrime të tilla, praktika e TRADUKIT sot është që të rekomandojë që emri i përkhtyesit të vihet në faqe të parë. TRADUKI përfaqëson të drejtat e përkthimit për pesë vitet e para pas botimit. Më pas të drejtat i kalojnë automatikisht përkthyesit.
Kjo sepse “përkthimet letrare kanë një status të dyfishtë autorësie: nga njëra anë është e dreja e autorësisë së autorit origjinal, dhe nga ana tjetër është e drejta e përkthyesit, i cili është autor i një përkthimi të veçantë, i dallueshëm nga të gjithë përkthimet e tjera të mundshme të të njëjtit tekst. (European Council of Literary Translator’s Association).
Kjo do të thotë se përkthimi letrar nuk është thjesht një punë me pagesë (siç konsiderohej para vitit 1886 dhe aktulisht sot prej zotit Ymeri), por një krijim origjinal që mban vulën e përkthyesit.
Koventa e Bernës ka efekt ligjor, por dhe Rekomandimi i UNESCO-s miratuar në Nairobi (UNESCO Nairobi Recommendation) siguron një kudër të fuqishëm ligjor dhe moral për organizatat kombëtare që mbrojnë të drejtat e përkthyesve. Ajo u siguron shteteve standarte konkrete në lidhje me pozitën ligjore, pagesën, kontratat, gjendjen financiare dhe shoqërore, kushtet e trajnimit dhe të punës së përkthyesve, mbështetur në parimin themelor që përkthyesit duhet të gëzojnë të njëjtën mbrojtje që gëzojnë shkrimtarët.
Së fundi, duhet theksuar se marrëdhënia mes botuesit dhe përkthyesit duhet të jetë marrëdhënie vlerësimi, besimi, besnikërie, profesionalizmi, miratimi dhe mbështetjeje të ndërsjelltë, “win-win”, ku në fund fitojnë të gjitha palët, para së gjithash lexuesi. Po zoti Ymeri thotë se ai ka një “Deed of Translation Assignment” , një kontratë që u njihka ndërkombtarisht dhe ai vepron sipas asaj kontrate dhe jo sipas kësaj Konvente ndërkombëtare dhe Ligjit për të Drejtat e Autorit. Se ku e nga e ka marrë zoti Ymeri këtë “Deed” vetëm ai e di se nuk e thotë.
Zoti Ymeri, në fund u jep përkthyesve edhe Porosinë e Madhe që të mos merren me “të drejtat e përkthyesit”, sepse sipas tij ato nuk ekzistojnë. Edhe unë si përkthyes po i lejoj vetes t’ia jap një porosi zotit Ymeri: Në Panairin e Librit në Nëntor të deklarohet se sa është vlera financiare e çmimit që merr përkthyesi më i mirë, çmim që jepet nga Shoqata e Botuesve Shqiptarë. Përkthyesi i romanit fitues Man Booker International Prize merr gjysmën e çmimit prej 50.000 paundësh, shumë të cilën e ndan me shkrimtarin, me autorin e veprës origjinale. Pra, përkthyesi vlerësohet po aq sa shkrimtari dhe ngjitet në skenë bashkë me të për të marrë çmimin, çka sipas kutit të zotit Ymeri, me siguri është e ekzagjeruar! Po ju si Shoqatë zoti Ymeri, sa e vlerësoni përkthyesin në aspektin financiar me çmimin e përvitshëm që jepet në Panairin e Librit, me një teneqe për ta varur dhe një çertifikatë për të fshirë djersët? Këto “vlerësimet e mëdha deri në nderim”, duke mos e shpërblyer financiarisht përkthyesin janë thjesht mashtrim i madh deri në përbuzje dhe përçmim. Kaq.
————-
Deklaratën e kryetarit të Shoqatës së Botuesve e gjeni këtu:
Për përkthyesit…Kam lexuar para shumë ditësh disa opinione dhe sugjerime e mendime lidhur me vlerësimin dhe vënien në…
Posted by Shoqata e Botuesve Shqiptarë on Friday, September 20, 2019
LËVDATË PËR OPINIONIN E KEQ NDAJ VETES- Wislawa Szymborska-Nobel 1996
Qifti nuk ka asgjë për t’u qortuar.
Skrupujt janë të huaj për panterën.
Piranatë s’kanë asnjë dyshim për aktet që bëjnë.
Gjarpri me zile e pranon veten pa rezerva.Askush nuk ka parë një çakall të penduar.
Karkaleci, krokodili, krimbi dhe zekthi
rrojnë mirë ashtu siç rrojnë dhe janë shumë të kënaqur.Zemra e një balene peshon njëqind kilogramë,
por nga një pikëpamje tjetër është fort e lehtë.Po ç’ka më kafshërore
se ndërgjegjia e qetë
mbi planetin e tretë të Diellit?Përktheu: Alket Çani
Një poezi nga Samuel Beckett
Kraharori im
është kopshti yt;
dhe farat
që ke mbjellë
në këtë zemër
me shumë dhimbje
do kthehen në lule
me bukuri përrallore.
Përktheu: Redi Sheqeri
Milan Šimečka (1930-1990)
Milan Šimečka (1930-1990) është shkrimtar i njohur sllovak. Pas pushtimit sovjetik në vitin 1968 ai u kthye në një disident dhe autor aktiv artikujsh politikë, të cilët u botuan në Gjermani (1970) dhe më pas në gjuhën angleze me titullin “Rivendosja e rendit: normalizimi i Çekosllovakisë, 1969-1976”. I botuar në anglisht në vitin 1984, libri bën një analizë të “normalizimit” të imponuar në Çekosllovaki pas shtypjes së Pranverës së Pragës (1968) dhe rivendosjen faktike të politikës dhe kontrollit kulturor sovjetik. Botimi jashtë vendit shihej si akt subversiv nga autoritet dhe ai iu nënshtrua paraburgimit. Në gjyq u dënua me dhjetë vjet burg dhe u burgos në 6 Maj, 1981, në burgun Ruzyne të Pragës. I njohur tashmë në nivel ndërkombëtar, ai u lirua në 27 Maj, 1982, pasi qëndroi trembëdhjetë muaj në qeli.
“Letra nga burgu” e botuar në fillim në Bratisllavë (1989), shihet si një nga librat më të mirë të kësaj gjinie, ku shpërfaqet mendimtari dhe njeriu. Ndryshe nga kushtet e skajshme të qelisë, proza e tij karakterizohet nga butësia, dashuria e palëkundur për të shoqen dhe fëmijët, dhe solidariteti për bashkëvuajtësitë. Letrat nuk mendohej se do të botoheshin ndonjëherë dhe sot na kujtojnë barrën e rëndë të vetmisë, pasojat e izolimit dhe përgjimit. Ai ishte dëshmitar i rënies së komunizmit, por vdiq papritur në vitin 1990, në moshën 60 vjeçare. Në atë kohë shërbente si këshilltar i presidenti Vaclav Havel, disidentit dhe mikut të tij.
Letra nga burgu
Mbi natyrën e realitetit
Mund të të siguroj se nuk i kam diskutuar kurrë këto gjëra me askënd tjetër, por përkundrazi kam dëgjuar me ëndje se si i parashtronin të tjerët me stil dhe entuziazëm. Dhe ishte një kohë kur duhej ta fshihja pëlqimin tim për përsitajet elegante të Platonit mbi ekzistencën e një mbretërie të ideve të kulluara si një paraformësim të botës sonë. Më tërhoqi shumë si një koncept tejet poetik, i cili gjithashtu ushtronte një lloj trysnie psikologjike tek unë. E kush nuk është ndier si banor i shpellës gjatë përpjekjes për të depërtuar në misteret e realitetit? Platoni largon ankthin që ndiejmë si banorë të shpellës me anë të bindjes së tij qetësuese se çdo gjë është e bukur, se dielli i së vërtetës po ndriçon jashtë, dhe gjithë çfarë nevojitet të bëjmë është të ecim drejt tij. Në fund të fundit, ne kemi një lloj ideje të vakët për llojin e trysnisë që ideja e Zotit ushtron tek njerëzit, sepse u largon barrën e dyshimit. Zoti përfshin të gjithë misterin dhe pasigurinë dhe në mënyrë ideale tejkalon të gjitha kontradiktat. Ai u heq sipërfaqen absurde shumë gjërave. Ai na ndihmon për ta kuptuar kohën, pasi Ai ka qenë gjithmonë dhe gjithmonë do të jetë. Ai krijoi gjithçka, dhe pse në këtë mënyrë dhe jo në një tjetër, nuk është shqetësimi ynë. Epo, dhe pse nuk u dashka që Zoti ta krijojë botën duke përdorur atë kombinim të veçantë të elementëve kimikë të tabelës së Mendelejevit, të cilët ne i njohim mirë? Zoti ishte i detyruar të besonte para së gjithash në mundësitë e materies, përderisa ai e krijoi atë. Nëse nuk do të kishte vlerë, nuk do ta kishte krijuar.
Jam i bindur që njerëzit gjithmonë i kanë krijuar bindjet dhe konceptet e tyre nën një lloj të tillë forme të trysnisë psikologjike. Dhe për këtë arsye, idetë moniste kanë të njëjtën vlerë. Është një koncept dhe i njëjti për realitetin. Nga ky këndvështrim, tani vetëm mund të shprehim keqardhjen për gjithë energjinë që është harxhuar në debatet mes interpretimeve kryesore moniste të botës. Materializmi dhe idealizmi janë përpjekur gjithmonë të tërheqin kundërshtarët në fushën e lojës ku skuadra pritëse ka përparësi. Vetëm në terma filozofikë, duke lënë mënjanë interpretimet ideologjike, është e pamundur madje të shpjegohet pse kjo mosmarrëveshje ishte kaq e ashpër. Mosmarrëveshja mes nominalistëve dhe realistëve kishte të paktën një logjikë të brendshme, ndërsa mosmarrëveshjet mes idealizmit dhe materializmit ishin më së shumti pasojë e luftës për pushtet dhe antagonizma shoqërorë. Në të vërtetë, gjithçka që na mbetet nga kjo mosmarrëveshje është një trekëndësh i ngatërruar. Kryeneçësia dhe militantizmi i vjetër mbijetojnë vetëm në ideologjinë e sferës sovjetike.
Përktheu: Granit Zela
Agota Kristof
Kutinë postare e kontrolloj dy herë në ditë. Në orën 11 të paradites dhe në 5 të pasdites. Postieri përgjithësisht kalon më herët, paradite midis orës 9 dhe 11, nuk është shumë i rregullt, ndërsa pasdite rreth orës 4. Shkoj ta kontrolloj sa më vonë të jetë e mundur, për të qenë i sigurt që ai ka kaluar, kalim pa të cilin kutia e zbrazët do më jepte një shpresë të rreme, do thosha me vete: “Ndoshta s’ka ardhur akoma”, dhe do detyrohesha të zbrisja sërish më vonë.
Keni hapur ndonjëherë një kuti postare të zbrazët?
Sigurisht. Kjo i ndodh gjithkujt. Por juve as që ju bëhet vonë, për ju është njëlloj, si të jetë e zbrazët si të jetë e mbushur; ndonjë letër nga vjehrra, ndonjë ftesë për ekspozitë, ndonjë kartolinë e miqve nga pushimet.
Unë nuk kam vjehrrë, nuk mund të kem përderisa s’kam grua.
Nuk kam as prindër, vëllezër e motra.
Sidoqoftë, këtë nuk mund ta di.
Kam lindur në një jetimore. Jo se kam lindur në jetimore, kuptohet, por aty gjendesha kur kuptova se ekzistoja në këtë botë.
Në fillim, kjo gjë më dukej e natyrshme, pandehja se jeta kjo ishte, një grup fëmijësh, ca më të vegjël e ca më të mëdhenj, ca më pak e ca më shumë të këqinj, dhe disa të rritur që ishin aty për të na mbrojtur nga më të mëdhenjtë. Nuk e dija që tjetërkund kishte fëmijë të tjerë, me baba, me nënë, me motra, me vëllezër, një familje siç e quajnë.
Më vonë, ata fëmijë të një bote tjetër që kishin prindër, vëllezër e motra, i takova.
Atëherë, zura ta përfytyroja veten me prindër, detyrimisht që kisha patur, fëmijët nuk i sjell lejleku, si dhe me vëllezër e motra, ose, së paku me një vëlla e një motër.
E vara shpresën te kutia postare.
Prisja një mrekulli, një letër të llojit: “Zhak, më në fund të gjeta. Jam vëllai yt, Fransua.”
Ç’është e vërteta, më tepër do preferoja:
“Zhak, më në fund të gjeta. Jam motra jote, Anë-Maria.”
Por as Fransuaja, as Anë-Maria nuk po më gjenin.
Dhe as unë nuk po i gjeja.
Do kënaqesha shumë edhe nga një letër e nënës ose babait. I përfytyroj ende gjallë, meqenëse vetë jam ende i ri. Sikur të më shkruanin, për shembull, kështu:
Nëna:
“I dashur Zhak, mora vesh që je në gjendje të mirë. Të përgëzoj që ke arritur aty ku je. Unë, ashtu si në kohën kur të linda, vazhdoj të jetoj në mjerim e varfëri. Por jam e kënaqur kur kujtoj që ti je për bukuri. Që nuk munda të të mbaj e të të rrit ashtu siç do kisha dashur, është për faj të tët ati që më braktisi, megjithë dëshirën e madhe që kisha për të të shtrënguar në gjirin tim përgjithmonë.
Tani që u plaka, ti ndoshta mund të më dërgosh ndonjë lek, meqë ndodhem në këtë mjerim e që askush s’më jep më punë për shkak të moshës. Nëna jote që të do e që të mendon gjithnjë.”
Babai:
“Bir i dashur. Gjithmonë kam dashur të kem një djalë dhe jam krenar për ty që ia ke dalë kaq mirë. Nuk di si ia ke bërë për t’ia dalë, sepse unë dështova në gjithçka, ndonëse punova tërë jetën si skllav.
Kur jot ëmë më tha që të kishte në gji, unë ika me anije, jetova nëpër porte e pijetore, i gërryer nga mendimi që kisha diku një grua dhe një fëmijë por që s’kisha mundësi t’ju kisha pranë vetes, për shkak të atyre pak parave që fitoja e që i harxhoja duke pirë për të mbytur dhimbjen që kisha brenda vetes kur mendoja për ju të dy. Tani, kështu të dobësuar nga alkooli dhe hallet, nuk duan më të më marrin në anije. Bëj ç’punë të dalë në ndonjë port, por pako gjë ngaqë jam plak. Atëherë, nëse mund të më dërgosh ndonjë lek, do ta mirëpres. Babai yt që të do në jetë të jetëve.”
Ky ishte lloji i letrave që prisja dhe me sa gëzim do t’i kisha ndihmuar, me ç’lumturi do t’i përgjigjesha thirrjes së tyre.
Por s’kishte asgjë, asgjë të tillë në kutinë postare, asgjë, deri sot në mëngjes.
Sot mora një letër. Ajo vinte nga njëri prej sipërmarrësve më të mëdhenj të qytetit. Një emër shumë i njohur. Mendova mos ishte fjala për ndonjë letër zyrtare, për ndonjë ofertë pune. Meqenëse jam dekorator. Por letra fillonte kështu:
“Biri im,
Ti ishe një gabim i rinisë sime.
Por unë nuk i lashë pa marrë përsipër përgjegjësitë e mia. Nënës sate i krijova të gjitha kushtet e duhura të jetesës; ajo mund të të rriste pa punuar, por ajo thjesht përfitoi nga paratë e mia, duke të lënë ty në jetimore, për të vazhduar jetën e saj të çrregullt. (Mora vesh që kish vdekur para dhjetë vjetësh.)
Unë, për shkak se kam qenë gjithmonë në qendër të vëmendjes publike, nuk munda të merrem me ty drejtpërdrejt, sepse kisha ndërkohë një familje me kurorë.
Por do doja që ta dije se nuk të kam harruar kurrë dhe se, tërthorazi, jam kujdesur gjithmonë për ty. (Shpenzimet e studimeve, bursa për artet e bukura të vinin prej meje.)
Duhet ta pranoj, ama, që edhe ti ia ke dalë shumë mirë dhe për këtë të përgëzoj. Duhet të më kesh ngjarë mua, sepse edhe unë jam nisur nga hiçi.
Për fat të keq, nuk pata djem të tjerë. Vetëm vajza dhe dhëndurët më qëlluan të paaftë.
Tani jam në perëndim të jetës dhe s’pyes më se ç’do thonë bota. Kam vendosur të të besoj drejtimin e aferave të mia, sepse ndihem i lodhur dhe dua të pushoj.
Prandaj të lutem të vish të më takosh në zyrë, në adresën e shënuar në krye të kësaj letre, në datën 2 maj, ora 15.
Yt atë.”
Më poshtë nënshkrimi i tij.
Kjo ishte letra që mora nga im atë pas tridhjetë vjet pritje.
Dhe, për më tepër, është i sigurt që do t’i vete në zyrë më 2 maj, ora 15, i mbushur me gëzim.
Data 2 maj është pas dhjetë ditësh.
Sonte ndodhem në një aeroport, duke pritur avionin për në Indi.
Po përse në Indi?
Mund të kish qenë kudo tjetër, mjaft që im “atë” të mos më gjejë dot.
Përktheu: Alket Çani
Kapërcim logjik nga vetvrasja te “kanga” e trumcakut
Zija Vukaj
Në skicën “Vetvrasja e trumcakut’ ndeshemi për herë të parë në letërsinë shqiptare me surrealizmin. Brenda hapësirave të vogla të këtij etydi autori ka marrë pozicionin e krijesës dhe të Krijuesit. Drama e trumcakut është tragjedi. Tragjedi moderne ekzistenciale. Procedimi artistik është sa surreal, aq edhe i guximshëm. Vetë autorit i duket e parakohshme për nivelin e lexuesit shqiptar, sepse fut fenomenin e kapërcimit logjik, që me sa duket është togfjalëshi më i saktë dhe i përshtatshëm për të shpjeguar fjalën surrealizëm, i pabindur mirë nëse do të kuptohet dhe ndërgjegjja e tij prej krijuesi tejpamës zbret në nivelin e shpjegimit të tekstit të vet: (Çka janë këto kapërcime logjike? Ka me bërtitë ndokush.) Mos pyesni si e tek u gjet trumcaku n’at vend dhe si e tek u gjet njeriu në këtë pikë kozmike; nuk dijmë shumë. Hipoteza dhe andrra. Miliona vjetësh dhe një fjalë goje, si për shembull: “… t’bahet dritë! Dhe drita u ba!” – A e shifni? Një fjalë magjike! Hokus- pokus! Sa bukur! Dhe unë thashë: të lindet trumcaku në një vend, ku në vend të barit bijnë qimet e derrit e në vend të pemve – brinat e një kafshe prehistorike.” Këto dy nivele krijimi: Zoti krijoi Migjenin dhe e vendosi ku deshi ose e flaku në një pikë e çdo të kozmosit, ky krijoi trumcakun dhe e vendosi ku deshi ose e flaku në një antibotë, që nuk ofron asgjë, madje as aq sa i duhet një trumcaku për të jetuar; që të dyja arbitrare (sipas autorit), realizuar nga Zoti i madh dhe zoti i vogël, shprehin edhe kredon filozofike, thelbin dhe vijën ndarëse mes dy degëve të ekzistencializmit dhe unisonin e autorit me bashkëkohësit e vet evropianë, përfaqësues të ekzistencializmit ateist, që krijuan realitete artistike, si ai i “Procesit”, “Metamorfozës” “Murtajës” dhe personazhe si Jozef K, Merso, Gregor Zamza etj., të zhytur në qerthullin fatal e pa rrugëdalje të jetës. Fatalitet ose ironi e fatit, që paralajmërohet edhe nga mbititulli “Rrota e jetës”. Antimaterien artistike autori e ka vizatuar me dy penelata, që janë të mjaftueshme për të dhënë të plota dimensionet e ferrit social (natyra që nuk mund të quhet natyrë): qimet e derrit dhe brinat e një kafshe prehistorike, sepse kjo prehistoria është torturuese për autorin futurist në të gjitha kuptimet, kurse trumcaku jepet që në fillim i humanizuar, pra një qenie sociale (bëhet melankolik). Në këtë habitat infernal, të denjë për vegimin dantesk, luhet drama e individit që nuk ka asnjë shpëtim dhe robinsonada e tij është e paralajmëruar të dështojë pa nisur. Loja simbolike është tepër e thjeshtë, gati pa nëntekst, sepse gjithkush e di se cili është trumcaku dhe vendi apo fati i tij (thuajse autobiografi), por edhe këtu kemi Migjenin çmitizues. Pse trumcaku? Një zog pa simbolikë, pa romancë, pa lavdinë e shqiponjës apo të albatrosit, pa zymtësinë e korbit apo kotësinë e sorrës, pa muzikën e bilbilit apo të laureshës, pa misterin dhe bukurinë e pëllumbit, pa krekosjen e gjelit. Pa ngjyra të ndezura. Pa asgjë mitike. E zakonshmja dhe e përditshmja vetë, por më konkretja, më e besueshmja, individi mesatar. Mimetizmi, si dukuri biologjike, bëhet aleati i autorit. Ambienti të jep ngjyrën e vet të murrme, aspak romantike. Por trumcaku është gjëja më e vërtetë, ajo që të bind më shumë, tipikja, e përgjithshmja, e zakonshmja, modestja. Kësisoj është drama e vërtetë sociale. Ndërsa vetëvrasja, përveç revoltës, ka ndër të tjera dy aspekte: së pari, është një vetëvrasje që kufizon me heroizmin, me respektin e individit ndaj vetes. Reagim ekstrem dhe fatal. Si e tillë kthehet në tragjedi: cicrroi një herë, cicrroi dy herë, cicrroi tri herë. Mandej një crrrr e gjatë e plot mallëngjim ishte porosia e tij e fundit. Testamenti i dhimbave të tij. Mos vallë cicrrimat e tij janë akoma çastet dilematike para vetvrasjes; apo piskamat dhe klithjet alarmuese që vajtojnë dhe akuzojnë këtë realitet dhe që duhen transmetuar diku. Mbase edhe një lloj egoizmi për të mos ikur pa u vënë re dhe njëlloj përmallimi për jetën e humbur. Klithma e fundit, e gjatë, me jehona kozmike, që del nga shpirti i autorit, kumbon thekshëm në çdo shpirt, si një testament tragjik. Aspekti i dytë, prapë çmitizues, ka të bëjë me kundrimin e kësaj vdekjeje si diçka cinike. Më së shumti një hara-kiri. Një bjerrje e heroizmit, që jepet nga pamja e erës që luan me puplat e trumcakut të ngulur në heshtën- qime derri, që sillet si gjeli metalik sipër oxhaqeve tona. Ja sa vlen heroizmi. Këtu, duket sikur na thotë autori, s’ke si të rrosh dhe s’ke si të bësh as edhe një veprim të denjë edhe po sakrifikove jetën. Në finalen e këtij teksti Migjeni duket sikur ndihet i shqetësuar nga ashpërsia me të cilën ia përplas lexuesit këtë absurd dramatik deri në grotesk dhe në mënyrë empatike tenton ta zbusë impaktin që krijon realiteti artistik, por edhe procedimi i tij surreal. Pra gjakon ta fusë edhe lexuesin e nivelit mesatar në zonën e double coding-ut të tekstit, për ta “miqësuar” me kapërcimin logjik: “Po, lexues i dashtun e jo i cekët. Po! A pak po kemi kapërcime logjike, morale dhe dogmatike në botën tonë reale? Pse po zemrohe dhe po don me më gjykue për disa kapërcime logjike aspak damsjellse?” Dhe siç duket, këto kapërcime logjike janë logjika e vetme dhe më efikase për të kumtuar përmasat e vërteta të skenës dhe të personazhit. Ç’mund t’i themi këtij teksti? Fillim i një vepre të gjatë e të madhe? Thjesht, skicë?Kapriçio? Pikturë?Apo shpalosje sintetike e një pjese të kredos filozofike të autorit?Sepse motivi i trumcakut është rimarrë në një tjetër kohë, me gjykime më të zgjeruara dhe alternative e mbase edhe më të thelluara, te dorëshkrimi “Kanga e trumcakut”. Megjithëse dorëshkrimit i mungon faqja e parë, nuk është e vështirë të merret me mend ajo çfarë mund të jetë trajtuar në tekstin e munguar. Këtu kemi evoluimin e personazhit, që nuk e merr vetëvrasjen si të vetmen alternativë. Në rastin e vetvrasjes konflikti është me botën që e rrethon, me natyrën që s’është natyrë dhe jeta është e pamundur. Por tek “Kanga e trumcakut” jepet apo sprovohet alternativa e jetës. Dhe konflikti më së shumti është me veten. Në tekstin e munguar autori duket se e ka quajtur trumcakun e vetvrarë pa fat, sepse në fillim të dorëshkrimit të mbetur autori shprehet: “… i lodhun dhe ma i pakënaqun trumcaku me fat, qëndron mbi degë. Me urrejtje shikon natyrën që s’e krijoi ma artistikisht. Me përbuzje vërente bilbilin. “Në ballafaqimin me fatin apo fatalitetin e vet, (pse trumcaku asht trumcak e nuk mund ta thotë kangën e bilbilit), trumcaku i “kangës” është shndërruar në një filozof jete. Por në një filozof dinak e pragmatist, cinik e faqezi. Sokrati i vuajtur është bërë gati një derr i kënaqur: “…trumcaku filozof e mundi trumcakun harbut.” Në këtë zhvendosje ontologjike, nga vetvrasja tekanga, Migjeni ruan kohezionin e një gjykimi në zhvillim, duke na shfaqur metamorfozën e individit të kushtëzuar nga nevoja për mbijetesë, përballjen e fatalitetit duke bjerrë me vetëdije idealizmin e tij dhe vlera të tjera, pra duke “kënduar” këngën banale të jetës së vet dhe duke iu nënshtruar paktit me djallin. Por këtu vjen paradoksi: për t’ia arritur kësaj duhet edhe një milion vjet. Një e ardhme e largët. Ndërkohë që ne e mendojmë të ardhmen si shpresë drejt përsosjes së individit, ajo na projektohet si stërmundim i gjatë drejt shpërbërjes së modelit nëpërmes një evolucioni që ecën së prapthi. Pra, nëse duam të jetojmë në natyrën që s’është natyrë, të mos vetëvritemi dhe të mos ua kemi zili njerëzve që na rrethojnë, duhet të mësohemi të këndojmë këngën e shpërfytyrimit.
ËSHTË DIKUSH TJETËR- Alfred Mehmeti
Është dikush tjetër që udhëton
në udhëtimin tonë.
Në rrugën e tij… jetët tona janë hapa,
në kohën e tij… jetët tona janë sekonda,
e shumta-e shumta… minuta,
minuta gëzimi, habije, lotësh e dhembjeje.
Skeletet tona janë gurë,
gurë që tejzgjaten në ujdhesën e kohës,
gurë ku dikush tjetër vendos shputat,
nga njëri breg për të kaluar në bregun tjetër.
Po vjen midis nesh, poeti vetë mbi krahët e fjalës së tij.
T’i dalim përpara ta presim.
-Mirë se vjen vëlla!
Mitrush Kuteli
Një lajm i mirë për lëçitësin shqiptar: Komisjoni për shqyrtimin e librave, që vepëron pranë Ministrisë së Kulturës Popullore, dha pëlqimin e vet për qarkullimin e Vargjeve të lira të Migjenit.
Vargjet e lira! Një histori më vete kjo e Millosh Gjok Nikollës. Mburoi nga një shpirt i bardhë, sulmin e të cilit për drejtësi e liri nuk ja pat ndalur as dogmatika e theologjive, as statika e trajtave të fjetura dhe as balta e sëmurë që i përbënte trupin e tij.Bota shqiptare i njihte këto vjersha, sepse ishin shtypur edhe rishtypur në revistat e kohës. Po bota desh më shumë. Desh një përmbledhje të plotë.
Paradoksale kjo botë shqiptare! Asohere nuk kish blojtur édhe (édhe as sot!) edicionin prej 500 copë të Valles së Yjve të Lasgush Poradecit, dhe kërkonte një përmbledhje tjatër vjershash.
Edhe Migjeni iu përul këtij vullneti: Vuri në shtyp Vargjet e lira. Asohere s’kish dalë në botë editori shqipëtar. Sidoqoftë, për Migjenin, jo. Duhej pra që vetë autori të jepte paratë e shtypjes. Edhe këtë e bëri poeti. Ish asohere mësonjës në Pukë. Pra nëpunës, me rrogë të ultë që e merrte, si pas mënyrave të ahershme, në dy-tre muaj një herë. Së këndejmi këputi paradhënien e dërguar me dorë miku shtypëshkronjës. Të hollat e tija: kursimet e bukës e të ilaçeve që i duheshin aqe fort një trupi të sëmurë!
Kjo ngjiste më 1936.
Lëftohej asohere në Spanjë, për të provuar armët e reja; bërtitej në Piazza Vemezia, sa dridhej gjithë bota; kurse shtypit shqiptar (ku jini gazetaxhinj ku jini?) i binte zalija dyke lëvduar Aleaten e madhe dhe shpirtimadhërinë e Konti Ciano…Në Shqipëri kishte ardhur asohere në Shqipëri qeverija e Mehdi Frashërit. Ministër i Brendëshmë ish Et’hem Totua. Frynte një fllad liberalizmi dhe lirije. Rriheshin në shtyp mendime të mëdha. Kish rilindur lirija e fjalës dhe e shkrimit. Ndër këto rrethana i vuri Migjeni në shtyp Vargjet e tija. Vetë caktoi formatin e librës, vetë zgjodhi kartën, vetë i bëri korrekturat. Ay në Shkodër, libra në Tiranë-po edhe kësilloj puna mbarohej. Ish i nxituar fort me nxjerrjen e kësaj libre, sepse ndjesija e tij, e hollë parashihte ré të zeza. Mbase munt të parashihte edhe Torre Pellice-n e Italisë, ku duhej të shuhej në Gushtin e vitit nëntë qint e tridhjet e tetë. Të lutem fort nxitoju të më dalë libra, i pat dërguar fjalë shtypëshkronjës. Ja, po të çoj edhe një pjesë të çmimit. Paratë e siringave këto të Milloshit që duhej të bëheshin kartë e shtypur për të përhapur fjalën e tija.Dhe përpara se të mbarohej libra (i mungonte kolla e fundit dhe kopertina!) ra nga fuqija qeveria e Mehdi Frashërit edhe vazhduan ngjarjet e Gjirokastrës. Iku lirija e shtypit si ik rrezja e djellit, kur i del përpara reja e zezë.
Dhe kësilloj nuk u dëgjua kënga e fundit e Mjellmës shqipëtare.
Vargjet e lira, të pambaruara, hynë në burgun e qilareve, ku marimangat edhe këmbë-shumjet iu bënë miq e shokë.Vetë Millosh Gjok Nikolla u nis për nj’atë rrugë të gjatë ku kemi për të vajtur-shpejt a von-ne të gjithë.Kjo pat ngjarë, më 26 të Gushtit 1938, në Torre Pellice, ku kish vajtur për një rreze djelli e për një fije erë më të pastër për nj’ato mushkërit e tija të lodhura fort. Nuk kish asohere as njëzet e shtatë vjet…Po ç’janë vjetët përpara talentit? Ç’janë vjetët përpara zjarrit që rreh së brendëshmi? Ç’janë vjetët përpara një shpirt të math?
Asgjë!
Dhe pikërisht kjo asgjë nuk e ndaloi Migjenin të jetë poet me gjith se ish i ri fort.Poet sepse e njomi pendën jo në trajtat konvencionale të një arti konvencional, po në nj’atë mellanin e dhembjes së vërtetë, të dhembjes të të gjithëve, për të mjerë e të mjeruarit, me një gjenerozitet e sulm të pa shoq. Kësaj dhembje për të cilën kërkonte jo mëshirë, po liri, Migjeni i gjeti edhe trajtën buçitëse të vargut të lirë.Sikur se një esencë e lartë fort s’ka se qysh të mbahet për gjithmonë nënë tokë, ashtu edhe fjala e Migjenit nuk u ndal të dalë nga t’errtit e qilareve. U kopjua e u shumua me dorë-si bëhej edhe me vjershat e Fan. S. Nolit-edhe u përhap kudo.
Dhe tani në këtë fillim parvere ku rin bari mbi varrin e Torre Pellice-s, po derdhet, e lirë, fjala e të vdekurit në botën shqiptare.
…dhe pranvera erdhi…
Nëpër ftyra t’ona rrëshqiti një gëzim dhe ndër zëmra t’ona ngrehi një folé e një jetë e bukur,
e një jetë e ré me dëshira të shumta po buzqeshë në lulëzim.…
dhe dallndyshja erdhi…
Po vjen midis nesh, poeti vetë mbi krahët e fjalës së tij.
T’i dalim përpara ta presim.
-Mirë se vjen vëlla!
15 Mars, 1944
Heinrich Böll
Nuk e pohoj pa njëfarë rezerve zanatin me të cilin jetoj, pa dyshim, por duke më shtrënguar të veproj në një mënyrë që ndërgjegjja ime nuk e aprovon gjithmonë. I caktuar në detyrën e vjeljes së taksave mbi qentë, përshkoj vëra e guxhuvëra të qytetit tonë në kërkim qensh të padeklaruar. Me pamjen e shëtitësit të paqtë, trupvogël e rondokop, me një puro dylekëshe në gojë, eci përmes kopshtesh publike e rrugësh të qeta për të hyrë në muhabet me ata që kanë nxjerrë shëtitje qenin. Atëherë mbaj shënim emrat dhe adresat e tyre gjithë duke përkëdhelur me dashuri kafshën, nga e cila e di se së shpejti shteti do përfitojë pesëdhjetë marka.
Qentë e rregullt i njoh. I dalloj menjëherë falë shpengimit me të cilin përmjerrin rrëzë ndonjë peme: duket qartazi që e kanë ndërgjegjen të qetë. Vëmendja ime përqendrohet veçanërisht mbi bushtrat me barrë që janë duke lindur kontribues të ardhshëm: i gjurmoj gjithë kujdes, shënoj ditën kur pjellin, diktoj vendin ku i strehojnë këlyshët e rinj dhe i lë këta të rriten qetësisht deri në çastin kur askush s’do guxojë më t’i mbysë… vetëm atëherë ia dorëzoj ligjit. Ndoshta do kisha bërë mirë të kisha zgjedhur një zanat tjetër, kaq shumë dashuria për qentë më shkakton një brerje të pandërprerë ndërgjegjeje. Detyra dhe dashuria zhvillojnë brenda meje një betejë të pamëshirshme dhe jam i shtrënguar të pohoj se ndonjëherë është dashuria ajo që del fitimtare. Ka qen të cilët nuk kam as më të voglën kurajë t’i denoncoj. Atëherë, siç thuhet, i mbyll sytë. Ndjenjën e përdëllimit ma shton edhe fakti që qenin tim bastard nuk e kam deklaruar. Ime shoqe përkujdeset dhembshurisht për këtë lodër të preferuar të fëmijëve të mi dhe këta as që e vënë në dyshim paligjshmërinë e asaj krijese që i falin dashurinë e tyre.
Ekzistenca, vërtet, gëluaka nga rreziqet. Ndoshta duhet të veproj me më tepër kujdes. Por fakti i të qenit deri në njëfarë pike mbrojtës i ligjit ma forcon bindjen e shkeljes së tij pa u ndëshkuar. Kam zanat të vështirë: kaloj orë të tëra i strukur nëpër gëmushat gjembaçe të periferive duke pritur që një lehje të dalë nga ndonjë barakë ku dyshoj praninë e një qeni të dyshimtë. Apo, ulem në bisht mbrapa ndonjë muri gërmadhë për të përgjuar ndonjë qen për të cilin e di që s’ka as kartelë as numër llogarie. Pastaj kthehem në shtëpi, i ndotur e i këputur, dhe tymos puron time pranë stufës ku Plutoja ynë që tund bishtin nën përkëdheljet e mia më kujton sakaq paradoksin e situatës ku ndodhem.
Prandaj është e kuptueshme që unë di t’i çmoj shumë shëtitjet e gjata të të dielave me gruan, fëmijët dhe Pluton, shëtitje gjatë së cilave interesi im për qentë mbetet në njëfarë mënyre krejtësisht platonik, sepse të dielave, të deklaruar ose jo, qentë nuk i nënshtrohen asnjë mbikëqyrjeje.
Në të ardhmen do më duhet thjesht që për shëtitjet tona të zgjedh një trajektore tjetër, sepse u bënë dy të diela rresht që takojmë shefin tim të shërbimit. Të dyja herët ai ndaloi për të përshëndetur time shoqe dhe fëmijët, si dhe për të përkëdhelur Pluton. Mirëpo, gjë e habitshme, Plutoja nuk para e do, hungëron e kruspullohet, gati për t’u sulur. I përpirë nga shqetësimi, detyrohem t’i ngut përshëndoshjet, duke zgjuar sakaq dyshimin e shefit, i cili, duke mrrudhur vetullat, vëzhgon pikat e djersës që më shkëlqejnë në ballë.
Ndoshta duhet ta kisha deklaruar Pluton, por rroga ime është e vogël… Ndoshta duhet të kisha ndërruar profesion, por në të pesëdhjetat s’ta ka më qejfi ndryshimin. Sidoqoftë, rreziku po bëhet vërtet shumë shtypës dhe jam i sigurt se do ta deklaroja Pluton nëse kjo do ishte ende e mundshme. Por është tepër vonë. Me mendimin se duhej të sillej sa më njerëzishëm, ime shoqe i tregoi shefit që qenin e kishim qysh prej tre vjetësh, që ky mik i pandashëm i fëmijëve ishte tashmë pjesë e familjes… dhe plot pallavra të tjera që më pengojnë tani të deklaroj qenin.
Më kot sforcohem për ta qetësuar ndërgjegjen duke dyfishuar zellin në ushtrimin e funksioneve të mia, më kot… Jam zhytur në një situatë shumë të ndërlikuar. Sigurisht që nuk duhet “t’i vësh gojëz demit kur shin grurin”, por nuk e di nëse shefi është aq mendjemprehtë sa për të pranuar në këto rrethana vlerën e një reference nga tekstet biblike. S’e kam nisur hiç mirë. Dikush mund të më trajtojë si cinik, por si të mos jesh i tillë kur s’pushon së marruri me qentë…
Përktheu: Alket Çani
