Shqiponja-Frederik Rreshpja
Një avion ikën diku dhe zogu suprem
Vështron me përbuzje shpirtin prej duralumini
Që rënkon nga një dhembje metalike.Qetësohu avion i lashtë i rapsodive!
Është ndarja njerëzore që ulërin qiejve.
Ndjekur nga kavaleria e shirave.
Michel Tournier
Shkëputur prej librit “Meteorët”
Përktheu: Balil Gjini
Për M./Bertold Brecht
Natën që ti s’erdhe
s’më zuri gjumi por vajta
tek dera shumë herë
dhe binte shi, ndaj hyra sërish.S’e dija asokohe: ndërsa tani e di:
ajo natë qe si gjithë netët në vijim,
ti më s’erdhe dhe unë flija
dhe thuajse më s’prisja
por shkoja shpesh tek dera
se atje binte shi dhe bënte ftohtë.Por pas asaj natë dhe gjatë viteve që pasuan
dëgjoja, teksa pikonte shiu, hapat e tu
pranë derës dhe zërin tënd erës
dhe dënesën tënde në cepin e akullt
se
s’mundje të hyje.Ndaj çohesha natën shpesh dhe
veja tek dera, e çelja dhe
lija të hynte ndokush pa atdhe.
Dhe erdhën lypsarë e lavire
katandi
nga ishin a s’ishin.Tash shumë vite kanë kaluar dhe
megjithëse
ende pikon shiu dhe era fryn
sikur të vije qoftë dhe tani, unë e di
që s’do të njoh, as zërin tënd
e as ç’fytyrë ke, se tjetër je.I ndiej gjithsesi
hapat e tu ndanë erës që fryn
dhe dënesën në shi dhe
ndokënd që kërkon
të hyjë.
(Ndonëse ti s’erdhe asokohe,
e dashur, unë të prisja!)
Kam nevojë të shkoj tek dera,
të shoh mos është ndokush.
Por s’çohem dhe s’vete jashtë
dhe as shoh
dhe s’vjen asndonjë.Shqipëroi: Edon Qesari
Poezi Vertikale-Roberto Juarroz
52
Sot nuk bëra asgjë.
Por brenda meje u bënë shumë gjëra.
Zogj që nuk ekzistojnë gjetën folenë e tyre.
Hije që ndoshta ekzistojnë gjetën trupat e tyre.
Fjalë që ekzistojnë rifituan heshtjen e tyre.
Të mos bërit asgjë
e shpëton ndonjëherë ekuilibrin e botës,
duke vendosur diçka që peshon
në pjatën e zbrazët të peshores.
Përktheu: Erion Karabolli
Luan Rama
Dora Maar, një nga muzat e mëdha të Pikasos hyri në jetën e artistit të madh duke lënë gjurmë të veçanta në krijimtarinë e tij të viteve ‘30-‘50, shumë më tepër se gratë e tjera të mjeshtrit të madh. Nga të dashurat e para Eve et Fernande, nga Ollga, gruaja e tij ruse e takuar në rininë e tij të hershme në kodrinën e Montmartres, të cilën e gjejmë në disa prej tablove të para të tij, Pikaso do pikturonte më pas Marie-Therese, Dora Maar, Françoise dhe Jacquline Roque, “rojtaren” e fundit të tempullit të pikturave në vilën e tij, e cila përfundoi me një vetvrasje në një nga hotelet e Parisit.
Gruaja do të jetë gjithnjë në qendër të krijimtarisë së tij; femra dhe sensualiteti. E megjithatë portretet e Doras kishin një origjinalitet e unitet të veçantë stili e ngjyre, me ato ngjyra të ndezura dhe një lloj «përqeshje» me vetë personazhin Dora Maar, edhe pse ai e dashuroi atë.
Henriette Théodore Markovitch lindi në Paris me një baba kroat, arkitekt dhe një nënë katolike franceze. Por shumë e vogël, në krahët e nënës shkoi në Buenos Aires të Argjentinës, siç na mëson dhe një nga biografet e saj Alicia Ortiz në «Dora Maar – e burgosur nga vështrimi», vend ku kaloi adoleshencën e saj për t’u kthyer përsëri në Paris në moshën 20 vjeçare ku menjëherë nisi studimet për Artet Dekorative. Poeti Max Jacob e quante atëherë «gruaja e bukur etruske», ndoshta pse ishte një femër origjinale dhe e paparashikuar. Në fillim Dora ishte muza e Man Ray, meqë ajo e donte fotografinë dhe kërkonte të bëhej asistentja e tij. Por Ray i ishte përgjigjur: «Nuk marr asistente, por do t’ju ndihmoj me këshilla.” Dhe ai e ndihmoi.
Dora Maar nisi të botonte fotografi nudo por dhe objekte metaforike mjaft interesante në frymën e surrealizmit. Pikërisht në këtë kohë fotografon André Breton dhe personalitete të tjera të letërsisë franceze në Paris. Fotot e saj atë kohë cilësoheshin si “la beauté convusive”, pasi kishte një lloj tensioni në trupat e saj femërorë. Pastaj një martesë e shpejtë me kineastin Louis Chavance e më vonë lidhja e saj me letrarin Georges Bataille, një specialist i feminitetit dhe seksit tjetër.
Përmes Bataille ajo hyri në rrethet avanguardiste të artistëve parisianë e veçanërisht surrealistëve dhe shumë shpejt fotot e saj u bënë të njohura në kritikën e artit. Pikërisht në atë kohë u njoh me Pikason, u dashurua me të duke jetuar shumë vite së bashku.
Dashuria me Pikason do të jetë e rrufeshme. Pikaso e kishte zakon të kalonte nga një grua në tjetrën dhe Dora i pëlqente për harmoninë trupore dhe zgjuarësinë e saj, edhe pse më vonë ai do të thoshte se “për mua ajo ishte një grua kafkiane”. Përmes saj, Pikaso filloi të shikonte në një mënyrë tjetër, edhe fotografia ishte art më vete. E habitshme, por Pikaso dhe ajo jetonin në të njëjtën shtëpi, në “Rue des Saints-Augustin”, buzë Senës, por në kate të ndryshme. Ajo zbriste tek ai vetëm kur ai i telefononte të zbriste: «Tani mund të zbrisni!” – i fliste ai. Kishte një lloj autoriteti mashkullor të jashtëzakonshëm dhe kjo padyshim Doran e sfiliste, duke e bërë të ndihej gjithnjë e nënshtruar.
Disa të afërm që kanë njohur Pikason thoshin se ai edhe i rrihte gratë… ndoshta, por ajo nuk na e thotë këtë. Por qëndrimi e tij me gruan e re tregohet qartazi në pikturën e tij «Minotauri», ku Dora është e shtrirë dhe Minotauri përsipër me atë figurë të egërsuar. Eshtë vetë Pikaso me kokën e minotaurit dhe ajo preja e tij.
Dora do të jetë dhe frymëzuesja për dy figurat e grave të tablosë gjigande “Guernica”.
Në vitet 1936-1946, brenda pothuaj një dhjetvjeçari që Pikaso jetoi me të, portretet e Doras përvijojnë në mënyrë të çuditshme dhe ne na mbetet gjithnjë imazhi i saj. Vallë është një shprehje e asaj ç’përmban në vetvete ai personazh? Sigurisht që po. Në tablotë për të Pikaso tregohet një novator i jashtëzakonshëm. Dora Maar i ka qejf kapelet e mëdha, siç e shohim në disa fotografi me Pikason në plazhet e jugut të Francës, veçanërisht në Antibes, Côte d’Azur. Dhe artisti i madh luan me këtë detaj.
Po, Dora, ishte si ajo vajzë e vogël që qan gjithmonë, “La femme qui pleure”. Në fillim Pikaso nuk e kuptonte këtë gjendje, prandaj dhe ato portrete janë me një fytyrë të “shprishur”, qaramaneje; prandaj dhe profili i saj dyzohet, sytë e saj dyzohen në të njëjtin profil, hundët po ashtu. Herë-herë është një fytyrë kapriçioze apo një koketë që do të jetë në qendër të vemendjes, atje, ulur në karrigen e atelierit të Pikasos, çfarë dallohet në disa tablo të tij. Dora Maar pozon. Ajo nuk është asnjëherë e qeshur, e gëzuar. E megjithatë portretet kanë një elokuencë të hatashme të linjës, figurës, të raportit mes ngjyrave, ku nuk ka dritë-hije, por një shfaqje disi brutale dhe të bukur njëkohësisht.
Marrëdhëniet e tyre gjatë viteve ishin të tendosura; një piktor me temperament spanjoll dhe një vajzë e rritur në Buenos Aires. Dy temperamente të forta, por ku Dora e vuante gjithçka përbrenda. Më së fund Pikaso nuk e duroi më. Ai tashmë ishte njohur me një grua tjetër. Atëherë Pikaso dhe Dora bënë një udhëtim në jug, meqë Dora donte të qetësohej. Ai e çoi në fshatin Menerbes, në Luberon. Dhe atje i tregoi një shtëpi duke i thënë: «Ti deshe një shtëpi në fshat që të qetësoheshe, apo jo?! Ja ku e ke, merre!… »
Skulptori Brassai, një mik i afërt me Pikason dhe Eluard, tregon një skenë domethënëse të Dora Maar kur ata ishin në një darkë, diku në një restorant parisian dhe ku prisnin një mikeshë të Pikasos: «Më së fundi, me shumë vonesë ajo mbërriti. Një femër hijerëndë që shtrëngonte duart dhe dhëmbët pa thënë asnjë fjalë. Ulet në tavolinë dhe dy minuta më vonë ngrihet duke thënë: “U mërzita! Nuk mund të rri më këtu. Po iki!” – dhe ajo u largua nga restoranti. Pikaso u ngrit dhe e ndoqi pas të dashurën e vet. Ikja e saj ishte aq e shpejtë sa ai s’mundi ta mbante. Ne vazhduam të bisedonim, por atmosfera tashmë ishte prishur. Ato dy vende bosh na e prenë oreksin. Nush Eluard, me buzëqeshjen e saj të bukur u përkul pranë meje dhe më tha: “S’është për t’u shqetësuar. Histori grash!”… Një orë më vonë, tepër i shqetësuar dhe i frikësuar, Pikaso u shfaq përsëri në restorantin tonë “Catalan”. Kurrë s’kisha parë një hutim të tillë në fytyrën e tij. «Paul, eja shpejt, kam nevojë për ty». Poeti u ngrit dhe ndoqi Pikason. Dhe ne i pritëm. Ishte ora 4 e mëngjesit. Prisnim ende në tavolinë. Një përjetësi. As njëri e as tjetri nuk po vinin. Në orën 5 u larguam.”…
Tri ditë më vonë Brassai takoi Pikason që kishte lënë takim me poetin Jacques Prevert në “Café Flore”. «Ajo kishte një depresion. Kujtonte se ishte një mbretëreshë”, – i tha Pikaso, – dhe jo një mbretëreshë çfarëdo por një mbretëreshë e Tibetit. “Nuk donte të vishte këpucë; një mbretëreshë që ecën këmbëzabathur. S’donte të hante më; mbretëresha është gjithçka, apo jo?!»…
Thuhet se atë mbrëmje që ishte zhdukur nga restoranti, Pikaso dhe Eluard e kishin çuar tek psikanalisti Lacan, i cili e ndihmoi që të shtrohej në një spital psikiatrik. Sigurisht, me një emër të rremë! Madje në gazetat e kohës tregonin se njëherë në sallën e kinemasë, Dora ishte ngritur papritur duke klithur si e çmendur.
Pikaso e kishte ndërruar atë shtëpi në Menerbes me një tablo që donte ta blinte pronari i saj. Doran ai donte ta hiqte qafe dhe kurrë nuk i tha që po e ndante. Por kjo do të vinte më vonë, kur një ditë në Paris, ajo e ndeshi atë përballë me Françoise, një vajzë më të re se ajo. Ishte diçka e rastësishme por Dora nuk e dha veten se mendonte se do të ishte thjesht një flirt njëditor. I zënë ngushtë, Pikaso e ftoi dhe atë në restorant. Kur kishin dalë nga restoranti, Pikaso i kishte thënë: “Atëherë Dora s’po të shoqëroj. Tani ti je një vajzë e rritur!” – “Sigurisht, jam e zonja të kthehem vetëm në shtëpi, – ia ktheu ajo, – ndërsa ti ke nevojë të mbështetesh tek rinia. Besoj se kjo do të zgjasë 15 minuta…” Por dy javë më vonë Pikaso e mori Françoise-n e re në shtëpinë e tij. Dora e ndeshi në holl dhe e tmerruar i tha Pikasos: “Ti kurrë nuk ke dashur njeri në jetën tënde. Ti nuk di të duash!… Dhe u largua duke u vendosur në një apartament tjetër. Ishte viti 1946.
Që atëherë, si katolike që ishte nga e ëma, jeta e saj seksuale ndaloi edhe pse ishte veçse 36 vjeç. Dhe ajo nuk foli fare në shtyp. Pikaso tentoi disa herë ta takonte por ajo ishte shumë krenare. U mbyll si një murgeshë në shtëpinë e saj rrethuar nga kujtimet, objektet, tablotë që i kishte falur Pikaso, vizatimet, madje dhe një letër me një njollë gjaku ku ajo kishte shkruar: «Ky është gjaku i Pikasos»… ishte diçka që i kishte ndodhur në një restorant, por ajo i mblidhte dhe vizatimet me të vogla që bënte Pikaso nëpër restorante.
Një ditë, për ditëlindjen e saj, Pikaso i kishte dërguar një pako të madhe. E habitur ajo e kishte hapur dhe kishte parë atë karrige të vjetër ku ulej në atelierin e Pikasos kur ai e pikturonte. Ishte një karrige e shëmtuar. Pikërisht në këtë kohë dhe Dora nisi të merret me pikturë. Tablo abstrakte të frymëzuara nga Pikaso. Madje ajo hapi dhe një ekspozitë në një nga galeritë me emër të Parisit.
Pikaso asnjëherë nuk e linte veten pa një femër. Që nga koha me gruan e parë Ollga, ato ndërroheshin me njëra-tjetrën. Dhe ai i pikturonte. Prandaj dhe në krijimtarinë e Pikasos, femrat kanë ruajtur shpesh rolin e modeleve.
Në vitin 1958, e mbyllur në vetmi të plotë, Dora Maar i njoftoi të gjithë të njohurit e saj: «Mos më merrni më në telefon dhe ju lutem respektojeni këtë dëshirë që kam!” Piktori i famshëm Balthus, mik i saj, kishte dëshirë të dëgjonte zërin e saj, por ajo nuk iu përgjigj asnjëherë. Ishte mbyllur në manastirin e saj, në fshat apo në Paris. Çdo ditë në mëngjes shkonte në kishën e Saint-Sulpice, në Saint-Germain-dès-Près, lutej aty, bisedonte me peshkopin dhe zhdukej pastaj si një fantazmë. Vitet do kalonin dhe të gjithë e harruan Dora Maar, edhe pse në restrospektivat e Pikasos ajo ishte e pranishme si portret i pikturuar nga ai.
Një ditë, në vitin 1997, njerëzit panë një grua që mezi ecte, gërmuq dhe që shkonte buzë Senës drejt katedrales së «Notre Dame». Sapo kishte mbërritur atje, duke parë lart, nga kambanorja, papritur ishte shëmbur dhe kishte vdekur menjëherë. Personazhi i tablosë «Gruaja që qan», më së fundi kishte vdekur, më shumë se një dekadë pas të dashurit të dikurshëm të saj.
Aurora Sahatçi jeton prej vitesh në Milano. Ёshtë aktore, regjisore, përkthyese, madje vitet e fundit ka themeluar dhe një kompani teatrale të sajën.
Më datë 1-2-3 Nëntor, 2018, në orën 21.00, dhe më datë 4 Nëntor, 2018, në orën 16.15, në Teatro Studio Frigia Cinque, Milano (Rruga Frigia, 5) do të jetë premiera e shfaqjes së saj “Infinita Letizia della Mente Candida”.
Mbi këtë shfaqje dhe të tjera bën fjalë edhe biseda e mëposhtme.
Sahatçi thotë midis të tjerash se:
Kriza tashmë e gjatë ekonomike shemb lehtësisht ata që nuk kanë antitrupa dhe emigranti, me atë optimizmin dhe njëkohësisht dëshpërimin e vet, duke punuar për dy pará, mund të shihet shkarazi në shumicën e rasteve.
Ndërsa citon fjalët e një regjisori kur ai i ka besuar një rol të rëndësishëm:
Kur regjizori ma propozoi, më tha: “Mendova që ti je e përshtatshme për këtë pjesë, sepse sikur ndihesh githmonë në faj për gjithçka që ndodh në botë.”
Më tej ajo e shpjegon kështu marrëdhënien e saj me teatrin:
Por për çudi teatri të ofron një vizion realiteti si të kthyer nga lart poshtë. Kur shfryn dhe eksploron anët e tua më të errëta, jeta normale bëhet më e qetë dhe e ekuilibruar. Në skenë ulërin apo mekesh nga të qeshurat sa të duash, je e lirë dhe e justifikuar për ta bërë. Po ata “normalët” që nuk munden ta bëjnë këtë, si e përballojnë jetën e zakonshme? Këto ishin dhe janë akoma pyetje që i bej vazhdimisht vetes.
Bisedoi: Arlinda Guma
Arlinda Guma: Ju jetoni prej vitesh në Milano. Jeni aktore, përkthyese, asistente-regjisore, regjisore, dhe vitet e fundit edhe themeluese e një kompanie teatrale të titulluar “Persona teatro”, frymëzuar nga një film i Ingmar Bergman-it “Persona”. Sa e vështirë ishte për një joitaliane të ndiqte pasionin për teatrin, në një kohë kur statusi i emigrantit të dikton pragmatizmin e mbijetesës? Si e shihnin miqtë tuaj italianë këtë etjen tipike shqiptare për t’ia dalë mbanë, për të mbërritur diku, etje e cila qëllon ndonjëherë që u mungon vendasve.
Aurora Sahatçi: Faktorët e vështirësisë ekonomike të mbijetesës në botën e artit nuk vlejnë vetëm për emigrantët. Edhe kolegët e mi italianë luftojnë në betejën e tyre të përditshme për të mbijetuar në një botë të ashpër si ajo e teatrit. Por unë nuk kisha shumë rrugë për të zgjedhur në fakt, duke qenë se vetë natyra ime ishte dhe është fortësisht e vulosur nga arti. Mamaja ime ishte regjizorja e përrallave të orës 18.30 në jetën e përditshme televizive socialiste në Shqipëri. Vëllai im është violinist, tashmë me një karrierë të padiskutueshme në Zvicër, etj. Por emigranti në radhë të parë emigron për të zhvilluar statusin e tij, dhe faktori kryesor që e karakterizon është pikërisht përparimi ekonomik. Unë isha tërësisht jashtë kësaj skeme. Dukej si një çmenduri e pakuptueshme, një luks ose kapriço mazokiste.
Miqtë e mi italianë më kanë admiruar gjithmonë për përpjekjet e mia. Madje shpesh më idealizojnë. Unë shihem si modeli perfekt i integrimit, si emigranti ideal që secili do që të ketë fqinj, por realiteti është pak ndryshe; problemet e emigrimit janë të shumta, sidomos në bashkëjetesën e përditshme të kulturave të ndryshme. Vendasit natyrisht nuk kanë atë përvojën e mbijetesës që kemi ne dhe kështu që mbase ky faktor ndikon në njëfarë mase. Kriza tashmë e gjatë ekonomike shemb lehtësisht ata që nuk i kanë këto antitrupa dhe emigranti, me atë optimizmin dhe njëkohësisht dëshpërimin e vetë, duke punuar për dy pará, mund të shihet shkarazi në shumicën e rasteve. Por është diskutim i gjatë dhe më i ndërlikuar.
Arlinda Guma: Si ishte eksperienca me “Extramondo Teatro”? Një emër interesant që duket sikur përkufizon hidhurazi artin e vërtetë, i cili në këto kohë komerciale duket vërtet jashtë kohe. A shenjoi kjo eksperiencë një pikë kyçe, një shteg të pakthyeshëm, dhe a ndikoi në vetëbesimin tuaj natyra e roleve që interpretuat me këtë teatër?
Aurora Sahatçi: Ashtu është vërtet. Emri është marrë nga anija kozmike ExtraWorld (“jashtë bote”) i filmit Blade Runner dhe mua më tërhoqi shumë ky emër kur u rregjistrova në këtë shkollë.
Në “Extramondo Teatro” bëra katër vjet shkollë, në fillim një herë në javë, pastaj dy. Bëja dhe teatër fizik (në Itali ishte një gjë e rrallë, pasi teatri tradicional italian është i bazuar mbi fjalën dhe dialogun). Teatri fizik është lodhje e madhe dhe disiplinë, por të jep një liri të madhe në shprehje; pikërisht nuk je më i kufizuar nga fjala, por përdor trupin në trasmetimin e ideve dhe figurave artistike që do të shprehësh. Nga saxhot që bënim, kuptoja që kisha talent dhe kisha gjithmonë pjesë kryesore, kështu që po, qe një pikë kyçe në vetëbesimin tim.
Arlinda Guma: Ç’mund të më thoni për personazhin e Sarës në trillerin psikologjik që u vu në skenë në vitin 2005; viktimës në kronikën e zezë, ku vrasësi bëhet hero, ndërsa viktima lihet në një cep apo zhduket fare nga faqja? Sa thellë hytë në këtë rol? Dhe a ishte e vështirë të dilnit prej tij kur mbaroi shfaqja njëlloj siç dilnit prej grimit?
Aurora Sahatçi: Po, pjesa ishte Parlami di te (“Tregomë për ty”) e shkruar nga një psikiatër forens, italian i shquar, që takova personalisht. Ai kishte punuar mbi serial killer të famshëm italianë, si p.sh.; Donato Bilancia, vrasësi i trenave. Vetë psikiatri më tregoi se sa urgjent ishte një demistifikim i këtyre figurave. Sara nuk ishte veçse një viktimë e re si shumë të tjera, por me një kurajë shumë të veçantë. Ajo gjatë gjithë kohës nuk flet asnjë fjalë, ndërsa vrasësi i përsërit “Tregomë për ty, tregomë për ty”, në pamundësinë dhe patologjinë shumë të njohur moderne për të komunikuar me seksin femeror. Sara mbetet e pamposhtur deri në fund të jetës, mbas shumë torturave dhe dhunës që pëson gjatë rrëmbimit të saj.
Për mua si aktore puna qe mjaft e lodhshme, sidomos nga ana psikike.
Aty kuptova se cilat janë rreziqet e profesionit dhe se duhet një ekuilibër personal i domosdoshëm për të ecur përpara. Por për çudi teatri të ofron një vizion realiteti si të kthyer lart e poshtë. Kur shfryn dhe eksploron anët e tua më të errëta, jeta normale bëhet më e qetë dhe e ekuilibruar. Në skenë ulërin apo mekesh nga të qeshurat sa të duash, je e lirë dhe e justifikuar për ta bërë. Po ata “normalët” që nuk munden ta bëjnë këtë, si e përballojnë jetën e zakonshme? Këto ishin dhe janë akoma pyetje që i bej vazhdimisht vetes.
Arlinda Guma: Po Ana? Fotografja londineze; e pavarur, interesante, empatike dhe katastrofë në dashuri? E cila duket sikur përkufizon gjithë trajektoren ekzistenciale të gruas moderne? Sa më intelektuale, po aq edhe e palumtur…
Aurora Sahatçi: Ana është një nga personazhet femërorë të Closer nga Patrick Marber. Kur regjizori ma propozoi, më tha: “Mendova që ti je e përshtatshme për këtë pjesë, sepse sikur ndihesh githmonë në faj për gjithçka që ndodh në botë”. Qesha shumë, por edhe e kuptova se ku donte të dilte. Kur mban mbi shpatulla problemet intelektuale dhe sidomos shprirtërore të botës, fytyra të merr pakëz atë shprehjen e Shën Mërisë. Por pjesa në përgjithësi thekson problemet sentimentale në një qytet simbol të pragmatizmit, civilizimit dhe lirisë individuale, siç është Londra. Në emër të kësaj lirie, këto personazhe përzihen në lidhje poliamoroze, dmth., shumë-dashurore, me pasoja katastrofike nga ana sentimentale dhe psikologjike. Vetë Ana perfundon single, duke jetuar me qenin e saj, qenie besnike, me dashuri pa kushte dhe pa kufi…
Arlinda Guma: Si ju lindi ideja për “të vënë në skenë poezinë”? Madje pjesë që i keni shkruar vetë. Kohët që jetojmë janë edhe më të vështirat për poezinë. Shkruhet shumë dhe lexohet pak, fare pak poezi… A është egoiste nevoja për t’u marrë me poezi? Unë e shoh të shkruarit e poezive si një nevojë për t’u vetëshpëtuar. Një proces i dhimbshëm dhe i bukur njëherazi. Si e shihni ju?
Aurora Sahatçi: Kërkonim diçka krejt ndryshe nga ekperiencat e mëparshme me kompaninë time të teatrit. Nuk është fare e thjeshtë të vësh poezinë në skenë në mënyre origjinale. Zakonisht mbështetesh te proza. Pjesa me të cilën po merremi titullohet Infinita letizia della mente candida (Lumturi e përjetshme e mendjes së pastër), dhe flet për një histori dashurie që përfundon. Por kjo histori tregohet nëpërmjet mjeteve dhe mobiljeve shtepiake, si p.sh.; një garuzhde që vjen nga nje vend i Ballkanit, një tenxhere me presion nga Milano, një libër i prezantuesit të programeve televizive shkencore, Piero Angela, etj., etj. Dy të dashurit nuk dalin asnjëherë në skenë, por janë mjetet shtëpiake (me humor dhe naivitet) ato që tregojnë se si lind e zhvillohet historia e tyre.
Poezia veç nuk mund të jetë asnjëherë egoizem. Do të ishte njësoj sikur të thuhej që bota mbijeton edhe pa muzikën. Antropologjikisht dhe shkencërisht nuk është e mundur që në botë të mungojë poezia, por shpesh herë janë fazat e historisë së humanetit ato që e hijëzojnë. Unë jam njeri “arrogant”, dua të shpëtoj botën.
Arlinda Guma: Ju jepni dhe mësime anglishteje përveçse përktheni nga kjo gjuhë pjesë teatrale që i vini në skenë. Më tregoni një çast prej punës suaj me studentët, kur keni kapur kokën duar prej asaj që keni dëgjuar, apo thjesht ndonjë çast që ka shkaktuar hilaritet dhe ju ka shpërqendruar prej solemnitetit që të delegon profesioni i mësimdhënies.
Aurora Sahatçi: Pyetje e bukur. Studentët për mua përfaqësojnë shpesh herë një formë poezie, sepse një student, sidomos një student gjuhësh, vjen tek ty me zemër dhe mendje të hapur; do që të thithë sa më shumë “muzikë” nga gjuha që ti po i mëson. Natyrisht, pjesa më e vështirë e profesionit është pikërisht dëgjimi dhe ka shumë raste në të cilat studentët kanë probleme të theksuara dëgjimi dhe kuptimi të gjuhës. Është diçka që do kohë të kultivohet. Këtu has edhe momente hilariteti, p.sh.; kur ata kuptojnë, si i themi; “rroma për toma”. Një nga këto momente të rralla ka qenë me një psikolog dhe konsull të rëndësishëm në Milano. E them këtë sepse situata ishte me të vërtetë shumë serioze dhe pompoze. Hyj në shtëpinë-konsullatën luksoze të tij dhe më thotë: “Can I hang you?” (A mund të të var?) Unë hap sytë si filxhan dhe kur e shoh në fytyrë më bën shenjë për pallton. Siç duket donte të thoshte “Can I hang up your coat?” (A mund të të var pallton?). U skuqa dhe e përmbajta veten, po kur mbarova mësimin ia dhashë gazit jashtë. Ia tregova këtë psikologut, pas disa muajsh kur kishim më shumë konfidencë dhe s’pushonte së qeshuri.
Arlinda Guma: Midis roleve që keni interpretuar spikat ai i Virgnia Woolf, një shkrimtare feministe me një stil letrar jo dhe aq të lehtë. A pati sukses shfaqja? Ç’mendim keni ju për feminizmin?
Aurora Sahatçi: Virginia Woolf nuk mendoj se ishte shkrimtare feministe sepse luftonte për një kauzë feminizmi. Është adhuruar më pas nga feministet për lirinë e saj femërore dhe sidomos për atë intelektuale. Kur unë u hasa me intimitetin e saj si grua, nëpërmjet letrave, miqve apo burrit të saj, mësova që kishte shume pasiguri dhe dëshira si grua. Mendoj se feminizmi duhet të jetë në radhë të parë një eksplorim i paheshtur i intimitetit për një grua; cilat janë dëshirat e saj? Çfarë do të thotë për një grua liri personale? Dhe pastaj, sa kundërshtime ka mbi këtë realiteti ku jetojmë? Sa e kërcënuar ndihet ende shoqëria jonë moderne nga liria e të qenit person femëror, përpara se të qenit nënë, bashkëshorte, etj.?
Woolf kishte edhe probleme psikike që ishin të ndërthuara me të shkruarin. Mjekët ia kishin ndaluar kategorisht të shkruante, por ajo nuk mundej. Nuk ishte fare e lehtë shoqëria e atëhershme për një të “çmendur”, e mendo pastaj për një grua aq të veçantë si ajo. Pjesa “A thing is a thing and not what is said of that thing” bënte fjalë pikërisht për kontrastin midis intelektualit në përgjithësi nga një anë, gjendjes së gruas nga ana tjetër dhe realitetit. Dhe doli me shumë sukses në qarqet e teatrit të pavarur milanez.
Arlinda Guma: Mendoni se kemi ndërtuar një rend të drejtë botëror, ku njerëzit që bejne teatër të mirë dhe njerëzit që shkruajnë libra të mirë nuk sigurojnë dot as mbijetesën? Si mbërritëm deri ketu? Pse shitet kaq lirë kultura e vërtetë dhe kaq shtrenjtë vulgu? Përse kjo pabarazi, kjo distancë humnerike ndërmjet “masës” dhe artit të vërtetë? Ç’mund të bëhet për ta zvogëluar këtë distancë apo tani është tepër vonë “për ta çuar punëtorin në Opera”?
Aurora Sahatçi: Sa pará fitoj për t’iu përgjigjur kësaj pyetje? (Bëj shaka.)
Çështja është shumë e ndjerë dhe kyçe edhe këtu në Itali. Unë personalisht mendoj se mediokriteti e ka fituar lojën për momentin. Procesi i shndërrimit ka qenë i gjatë natyrisht dhe e kanë studiuar shumë sociologë. Thjesht po hasim një ndryshim epokal të vetë qenies njerëzore në tru, në mendime dhe në zakone; është njësoj sikur të jetosh në epokën e gurit apo të zjarrit… ne thjesht po asistojmë epokën e teknologjisë. Tekstet janë të thjeshta, të shkurtra, videot po ashtu. Mbreteron Social Media. Çdo gjë po kthehet në diçka të sipërfaqshme dhe kjo si rrjedhojë influencon politikën, ekonominë, mënyrën e jetesës dhe pikërisht artin dhe prioritetin e tij. Por kjo është vetëm një fazë. Kam besim se si çdo fazë ka nevojë për njohje dhe eksperiencë. Dhe më vonë njohja do të çoje tek veprimi dhe reagimi. Por do kohë, duhet që njeriu të shkatërrojë më parë e pastaj të ndërtojë e të shkatërrojë përsëri; është pjesë e qenies sonë.
Arlinda Guma: A mund ta ndryshojë botën një njeri i lumtur?
Aurora Sahatçi: Nuk e di, sepse nuk jam njeri i lumtur, as e di nëse ekziston. Por kam përshtypjen që bota ndryshohet sepse diçka mungon. Kur një njeri vendos ta ndryshojë atë, lufton për këtë mungesë dhe në fund të fundit për dashurinë e tij, dmth., për lumturinë.
Arlinda Guma: E keni ndjekur protestën kundër shembjes së Teatrit Kombëtar? Keni ndonjë mendim për këtë?
Aurora Sahatçi: Jo, nuk e kam ndjekur… dhe me qëllim. Kam vështirësi të mëdha me përballimin e çështjeve të vendit tim të lindjes, sidomos kur i përkesin artit. Dmth., nxehem.
Arlinda Guma: Çfarë ju nervozon dhe çfarë ju entuziazmon kur vini në Shqipëri?
Aurora Sahatçi: Më entuziazmon natyra dhe njerëzit (e paktë) të thjeshtë, ashtu si dhe kuzhina shtëpiake. Më nervozojnë burokracia dhe e rëndomta në përgjithësi.
Arlinda Guma: A keni në qytetin tuaj, në Milano, ndonjë cep, ndonjë bar apo vend piktoresk ku uleni dhe e vetmja gjë që doni të bëni është të heshtni?
Aurora Sahatçi: Po, kam parkun më të madh të Milanos dy minuta afër shtëpisë. Atje është edhe një rrugë me pemë që i ngjan pak Rrugës së Liceut në Tiranë. Ulem në një stol aty ose bëj pak meditim te fusha pranë.
Arlinda Guma: Ju falënderoj për bisedën!
Aurora Sahatçi: Ju faleminderit juve!
Poezi vertikale-Roberto Juarroz
Jemi kopja e një teksti
që kurrë s’do të hidhet në të pastër.
Me fjalë të fshira,
të përsëritura,
të shkruara keq
e madje edhe me gabime ortografike.
Me fjalë që presin,
siç presin gjithë fjalët,
por këtu të braktisura,
dyfish të braktisura
mes kufijsh të çrregullt dhe të ngurtë.
E megjithatë, do të mjaftonte që kjo kopje e rëndomtë
të lexohej vetëm një herë me zë të lartë,
që të mos prisnim më
asnjë tekst tjetër përfundimtar.
Përktheu: Erion Karabolli
Kujtim Drishti
Ai pinte cigare dhe tregonte me zë të butë. Kishte shoqëruar në vitet 80-të një grup të çuditshëm turistësh italianë në Shqipëri. E filloi kështu rrëfimin:
– Kur kaluan kufirin dhe u futën në tokën tonë ne u habitëm. Asnjë grua midis tyre. Asnjë vajzë. Shkurt, grupi i tyre nuk ndriste…
– Sa vjeç ishit ju? – e pyeta unë.
– Ne ishim njëzet e pesë vjeç, – tha ai, por pyet më parë se sa vjeç ishin ata.
– Sa vjeç ishin ata?
– Ata ishin te njëzetë – u përgjigj ai dhe më pa drejt në sy, i ngacmuar nga pyetja ime përsëritëse.
– Gjashtëdhjetë vjeç.
Kuptova që ai nuk donte ta ndërprisja dhe e lashë të tregojë historinë e tij deri në fund.
– Po, unë shpresoja të shihja më në fund vajzat italiane. Ne i shikonim vetëm në televizor. Dhe u zhgënjeva kur pashë vetëm njëzet burra gjashtëdhjetëvjeçarë. U pa puna, thashë, do kaloj pesëmbëdhjetë ditë me një ushtri pleqsh. Ata ishin të qeshur, por nga pyetjet ne ndjenim se kishin një ankth që i shoqëronte.
– Ç’mendim keni per Italianët? – Na pyetën pa hipur ende në autobus.
– Më të mirin mendim, – iu thamë ne.
Unë ia fillova me Adriano Çelentanon dhe Minën, ndërsa kolegu im filloi me Leonardo Da Vinçin e Mikelanxhelon, dhe përfundoi me Verdin e Puçinin. Ata na panë të pataksur.
– Por italianët, – thanë ata, – kanë ardhur dy herë në Shqipëri me ushtri, si pushtues.
– Jo, – iu thamë ne, “non e vero”, kanë ardhur dhe romakët para 2000 vjetësh e kjo bën tre.
Ata qeshën. Qeshëm edhe ne.
– Por, – tha njëri prej tyre, – nuk na keni marrë inat?
– Juve jo! – iu thashë unë.
– Ju keni ardhur si vizitorë, e ne shqiptarët i mirëpresim vizitorët. I mirëpresim si miq, – e përforcoi kolegu im. -Pastaj, – tha ai, – si mund të merret inat një popull artist?
Ky ishte prezantimi i parë. Ata mbetën shumë të kënaqur. Por edhe ne. Në autobus filluan pyetjet. Pyetje, pyetje, pyetje… Sa më shumë që ata pyesnin, aq më shumë ndjenim ne popullin fqinj. Kur zbritëm në Tiranë, më erdhi përsëri ndjenja e zhgënjimit në mungesë të elementit grua, të elementit vajzë. E nuk e mbajta veten pa iu treguar revolten time naive.
– Po ju, si ka mundësi që nuk keni asnjë grua, asnjë vajzë midis jush? – i pyeta.
– Na kishin thënë se jeni hakmarrës, se jeni të këqinj.
– Nooool!!! – bëra unë. – Noooooooo!!!! – bënë ata në grup e shpërtheu një e qeshur.
– Ju qënkeni të mrekullueshëm, – thanë.
Ditët kalonin. Ata ishin më shumë se të gëzuar. Ishin pothuajse të mallëngjyer.
Ne shkuam në Durrës. Shkuam në Krujë. Iu treguam kështjellën. Iu treguam historinë e Skenderbeut. Dhe historinë e turqve që nuk na kishin lënë veçse mullirin e kafesë. Ata qeshën. Qeshnin dhe këndonin këngë italiane. E bashkë me ta edhe ne.
Afërsia me këtë popull na dukej “e një natyre shumë të natyrshme”…
Këtu nuk munda ta mbaja dot të qeshurën prej shprehjes së mikut tim, por e përmblodha shpejt veten, sepse historia po më dukej interesante, e miku im nuk donte ta ndërprisja.
Pasi vizituam Veriun, sipas marrëveshjes që ata kishin bërë që në Itali, ne filluam rrugën drejt Jugut. Pyetjet nuk pushonin. Për çdo gjë. Edhe për xhamat e ngulura në muret e oborreve. Edhe për macet. Edhe për gomerët. Edhe për tokën pjellore… Edhe për mamatë e baballarët. Edhe për dashuritë tona, edhe për punën, edhe për vdekjen. Edhe për malet, edhe për fushat.
Në fillim ne kishim ndjerë ne pyetjet e tyre fqinjin tonë italian. Por sa më shumë që kalonte koha, ne po ndjenim se ata ishin më shumë se fqinji. Ata dinin disa gjëra që ne njezetepesëvjeçarët nuk i dinim për vendin tonë. Mbërritëm në Berat. Vizituam qytetin. Treguam lashtësinë e tij mbi tremijëvjeçare dhe zbritëm në hotel. Pasi kishim mbaruar së ngrëni, unë bëra të çohesha nga tavolina. Papritur ndjeva dorën e fortë të Luixhit i cili luante rolin e shefit të grupit, të kapte krahun tim për të më penguar që të ngrihesha. Ai më bëri shenjë se donte të fliste përpara të gjithë burrave, shtruar në atë tavolinë të gjatë.
Ai u ngrit, i ra pjatës me thikë disa herë për t’u tërhequr vëmendjen shokëve të tij. Të gjithë heshtën. Unë prisja një fjalim komplimentash mbi vendin tonë. Por doli ndryshe.
– Të dashur miq të rinj shqiptarë, – tha ai me një ton solemn, por me një zë që u drodh, e që më drodhi edhe mua shpirtin. – Ju të dy keni qenë për ne të njëzetë burrat italianë; L’anima di Albania. Përpara shpirtit tuaj të pastër, ne na duhet t‘i japim fund pamjes sonë, që ju e keni njehësuar me fjalën “turistë”. Ne, të njëzetë burrat që ju shikoni, e kemi njohur vendin tuaj të bukur përpara se ju të lindnit. Ne ishim ushtarët italianë, të ardhur si okupatorë në tokën tuaj.
Unë ktheva kokën me vrull nga kolegu im, për t’i kërkuar shikimin në këtë befasi që më kishtë kapur fytin. Por ai shikonte i qetë e me një buzëqeshje të lehtë drejt Luixhit.
– Ne, – vazhdonte të fliste Luixhi, – kemi qenë regjimenti i ushtarëve Alpinë, që nisën sulmin nga toka juaj kundra grekëve. Ne ishim të vendosur në Berat, Tepelenë e Gjirokastër. Ne e njohim relievin tuaj të Jugut përmendësh.
Ndaloi, uli kokën dhe kruajti napën e bardhë të tavolinës përpara se të rimerrte fjalën.
– Ne në Itali ishim të gjithë fshatarë. Ne ishim të gjithë njezet vjeç kur i hipëm për herë të parë në jetë trenit, kur u nisëm drejt bregut të detit nga ku morëm anijet.
Luixhi heshti përsëri. Heshtja ishte e rëndë.
– Por ne… nuk u kthyem të gjithë, – tha me një zë që përmbahej fort në dridhjen e tij.
Ai fliste dhe lotët i rrëshkisnin në faqe. Të njezetë burrave u pikonin lotët rrëke, por asnjëri nuk bënte më të voglën lëvizje për t’i fshirë.
Luixhi ndaloi së foluri. Por nuk u ul. Ne u kemi kërkuar autoriteteve shqiptare të na lejojnë të devijojmë trajektoren zyrtare të udhëtimit tonë, për të shkuar në Urën e Dragotit. Ne u thyem nga grekët. Dhe pika jonë e fundit e tërheqjes ishte Ura e Dragotit. Por deri tani nuk kemi asnjë përgjigje.
Luixhi përsëri ndaloi. Pastaj befas e braktisi tonin solemn, për ta shndërruar atë në lutje:
– Ju lutemi, – na u drejtua ai, ne; dy djemve njezetepesëvjeçarë, – bëni çdo gjë që është e mundur të shikojmë edhe njëherë vendin ku na ranë shokët tanë.
Unë përsëri ktheva kokën nga kolegu im. Ai u përgjigj:
– Do mundohemi.
– Ja ku është rruga që mund të marrim, – tha Luixhi, – duke treguar një rrugë që shkonte e kthehej pas një kodre të Beratit.
Unë e ndjeva veten shumë keq. Mendimi se kisha ngrënë drekë me njerëz që dikur kishin qenë okupatorë ose armiq, më dukej surreal. Ajo që më shqetësonte ishte thjeshtësia e konkretes. Thjeshtësia e lutjes. Ajo nuk ishte lutje e një shteti. Nuk ishte lutje e një kombi. Ajo ishte lutja e një fshatari të varfër që aksidentalisht kishte lindur në Itali, e që trenin për herë të parë e kishte marrë kur e kishin nisur për në luftë.
Por në pritje të një përgjigjeje nga autoritetet e vendit, ne duhej të vazhdonim programin turistik sipas marrëveshjes që ata kishin bërë në Itali. Tek ne ndalohej iniciativa private, iniciativa e njeriut të lirë në këtë botë. Vazhduam rrugën në pritje të përgjigjes. Ajo që ndodhi pas atij rrëfimi ishte e dhimbshme. Dhimbja kishte qenë aty, por unë nuk e shihja. Nga ai çast unë nuk pashë më njëzet vizitorë, por njëzet ushtarë që qanin dhe qeshnin me ne, në përpjekje të na pengonin të jetonim dramën e tyre. E kjo tregonte shpirtin delikat të italianit që nuk ishte bërë për luftë apo pjekurinë që jep trauma e tragjedisë.
Në kthim nga Saranda morëm lajmin e dritës jeshile. Nuk do ta harroj atë ditë, kur ata pushuan së kënduari në autobuz, sepse kthyem drejtimin drejt Urës së Dragotit, duke lënë rrugën kryesore. Heshtja që pllakosi, fytyrat e vrara që kërkonin relievet që u kishin mbetur në kujtesë që prej më shumë se dyzet vjetësh, relievet që u kishin dalë në ëndërr edhe natën e martesës, edhe kur u kishin lindur fëmijët.
Kur mbërritëm tek ura, autobusi qëndroi. Shoferi ynë nuk pushonte së psherëtiri.
Ata zbritën një nga një. U vunë në faqe të malit dhe filluan të ecin si të pirë me lotë në sy. Dikush edhe me ngashërimë. Me ngashërimë, edhe me zë. Pa filluan të ulen në gjunjë. Pa filluan të mbledhin gurë e t‘i fusin në çantat e tyre…
Luixhi erdhi drejt meje.
– Ti je i lumtur, – më tha, – sepse nën të qeshurën tënde nuk do të qëndrojë kurrë tragjedia. Mëso edhe ti, mëso të thuash “NO! NO ! NOOOOO !!!!”. Dhe ulëriti sa zë pati, pastaj ia plasi një të qari me denesë.
E mora në krahë. E pushtova.
Këtu e mbaroi tregimin miku im.
Tavlla e cigares ishte mbushur plot.
Poezi Vertikale-Roberto Juarroz
17
Duhet të biem dhe s’mund të zgjedhim ku.
Por ekziston një formë e erës mes flokëve,
një pushim i çastshëm i goditjes,
një kënd i krahut
që mund ta përthyejmë ndërsa biem.
Është thjesht caku i një shenje,
skaji i pamenduar i një mendimi.
Por mjafton për të shmangur thellësinë e cekët të disa duarve
dhe mjerinë mavi të një Zoti të shkretuar.
Bëhet fjalë që ta harkojmë pak më shumë presjen
e një teksti që s’mund ta korrigjojmë.
Përktheu: Erion Karabolli
