Kam të vdekurit e mi-Yehuda Amichai
Kam të vdekurit e mi varrosur në ajër,
Kam nënë, që qan për mua, edhe pse jam ende gjallë.Unë ngjaj me tokën
Që përleshet me kohën.Dikur drita e gjelbër ish e lumtur
Pranë fytyrës tënde në kornizën e dritares.Tash vetëm n’ëndrra mund të dua ende fort.
Përktheu: Lazër Stani
SA PAK-MARIO BENEDETTI
(Montevideo, 1920 – 2009)
Sa pak
është ajo që ti di
ajo që di
për mua
ajo që sheh
janë retë e mia
janë heshtjet e mia
janë gjestet e mia
ajo që di
për mua
ajo që njeh
është trishtimi
i shtëpisë sime parë nga jashtë
janë kanatat e trishtimit tim
zilja e derës së trishtimit timPor nuk di
asgjë
e shumta
ndonjëherë mendon
se sa pak është
ajo që unë di
ajo që di
për ty
ajo që shoh
domethënë retë e tua
apo heshtjet e tua
apo gjestet e tua
ajo që njoh
është trishtimi
i shtëpisë tënde parë nga jashtë
janë kanatat e trishtimit tënd
zilja e derës së trishtimit tënd.Por nuk thërret.
Por nuk thërras.Përktheu: Bajram Karabolli
Samuel Beckett
Ai u gjet përtokë. Një rastësi. Nuk i mungonte askujt. Askush s’e kërkonte. E gjeti një plakë. Është e paqartë. Faktet janë kaq të vjetra. Ajo po endej në kërkim lulesh të egra. Vetëm të verdha. Duke pasur sy veçse për to ajo u pengua pas të shtririt. Ai prehej me fytyrën nga toka dhe me krahët e hapur. Pavarësisht nga stina kish veshur një pallto dimri. Fshehur poshtë trupit një radhë e gjatë kopsash të cunguara e mbyllte nga lart poshtë. I ngritur në këmbë kindet çiknin tokën. Kjo duket se qëndron. Pranë kokës një kapelë mbështetej për së kithi. Edhe mbi strehë edhe mbi tegel. Ngjyra e gjelbëreme e palltos bënte që të mos e tërhiqte aspak vështrimin. E vetmja gjë që së largu do t’u dukej sheshit syve kërkues ishte koka me thinja. A mund ta kish parë tashmë diku? Në këmbë diku? Kujdes. Ajo ishte në të zeza. Anët e fundit të saj të gjatë e të zi zvarriteshin nëpër bar. Ishte fundi i ditës. Po të nisej drejt lindjes do ishte në ndjekje të hijes së vet. Të gjatës hije të zezë. Ishte koha e qengjave. Por s’kish asnjë. Ajo nuk shihte asnjë. Po t’ia behte një i tretë s’do shihte tjetër trup veç atyre të dyve. Në fillim plaka në këmbë. Pastaj duke u afruar trupi i shtrirë. Kjo duket se qëndron. Livadhi i shkretuar. Plaka në të zeza e palëvizshme në këmbë. Trupi i palëvizshëm përtokë. E verdhë në skaj të krahut të zi. Flokët e bardhë në bar. Dielli duke u zhytur në natë. Kujdes. Koha. Qiell i mbyllur gjer në mbrëmje. Në perëndim-veri-perëndim pranë horizontit tashmë ylli më në fund shfaqet. Shi? Disa pika po të duam. Disa pika në mëngjes po të duam. Tani për t’i dhënë fund. Faktet janë kaq të vjetra. E mbyllur në shtëpi gjatë gjithë ditës ajo del në të njëjtën kohë me diellin. Nxiton të mbërrijë te livadhi. E befasuar që s’sheh askënd ajo endet ethshëm në kërkim të luleve të egra. Ethshëm duke parë afrimin e natës. Ajo vëren me habi mungesën e qengjave të shumtë gjatë kësaj stine në këtë vend. Ka veshur të zezat që veshi vejushë e re. Për të zbukuruar varrin kërkon lulet që ai kish dashur. Sikur të mos i duhej e verdha në skaj të krahut të zi s’do kish asnjë. Ka aq pak sa s’bëhet. Kjo është për të e treta befasi që kur doli. Sepse ato janë me tepri gjatë kësaj stine në këtë vend. Mike e përhershme hija e bezdisë. Gjer në atë pikë sa i del përballë diellit. Sikur një lule të shfaqet tej trajektores së saj ajo shkon tërthorazi ta mbledhë. Perëndimi i diellit vonohet që ajo të endet sërish lirisht në dritën e muzgut të gjatë. I shtohet turbullimit të saj fëshfërima e njohur e të gjatit fund të zi në takim me barin. Ajo ecën me sytë gjysmë të mbyllur si e thithur nga zjarri. Mund të thotë me vete se ka shumë gjëra të çuditshme për një mbrëmje të vetme Marsi a Prilli. S’ka këmbë njeriu. As edhe një qengj i vetëm. Pothuajse asnjë lule. Armike hija dhe fëshfërima. Dhe kulmi i kulmeve përplasja e këmbës së saj me trupin. Një rastësi. Ai s’i mungonte askujt. Askush s’e kërkonte. Të zeza dhe të gjelbra teshat që prekin njëra-tjetrën. Pranë flokëve të bardhë e verdha e luleve të mbledhura. E vjetra fytyrë e përdielluar. Tablo e gjallë siç thuhet. Tash e tutje është qetësia. Për aq sa rri ende atje. Dielli më në fund zhduket dhe bashkë me të çdo hije. Në atë vend. Rënie e ngadaltë e muzgut. Natë pa hënë e pa yje. E gjitha kjo duket se qëndron. Por pa thënë më shumë.
Përktheu: Alket Çani
Beson akoma te Babagjyshi i Vitit të Ri?
I ndjek me vëmendje faqet e gazetave angleze në facebook, jo vetëm për cilësinë e lartë të shkrimeve, por edhe për cilësinë e lartë të komenteve. (gjë që; sipas meje; shpreh nivelin e lartë intelektual të një vendi.)
Ja disa komente brilante në lidhje me bisedën telefonike të Donald Trump-it me një fëmijë shtatë vjeç, ku midis të tjerash presidenti i thotë se në moshën 7 vjeç, të besosh ende te Babagjyshi i Vitit të Ri është “marginal”(e pavlerë.)
Filipe Brizida: Një fëmijë që beson te Babagjyshi i Vitit të Ri meriton më shume respekt se një i rritur që beson te Trump-i.
Lee Whelchel: Jam impresionuar prej faktit që ai e njeh fjalën “marginal” dhe duket se e ka përdorur në mënyrë korrekte.
Michael Edward: Po ti akoma beson te muri? (fjala është për murin ndarës me Meksikën.)
Shim Amabel: A nuk është “marginal” të besosh në një mur kufitar kur je në moshën 72 vjeç?
Helen Veronica Brannigan: I paskan dhënë një telefon prej vërteti????????
Kaarlo Moran: Po e interviston për pozicionin vakant të Shefit të Kabinetit.
Reza Kargar: Unë mendoj se thjesht u mbrojt ngaqë fëmija e pyeti nëse ai është një president prej vërteti apo jo…
Glenn Colotti: Unë lutem përditë për Presidentin Trump; por ai është ende gjallë.
Peter Diaz: Një i rritur që beson në një burrë të padukshëm pyet një fëmijë që beson te një burrë i padukshëm.
Ray Stash: E kuptova, e kuptova. Ai i flet një fëmije 7 vjeç në gjuhën e të rriturve dhe u flet të rriturve me gjuhën e një fëmije 7 vjeç.
Neil Phillip: Përkrahësit e Trump-it janë edhe më “marginal” (të pavlerë) mendërisht se ai.
Dave Ole: Perpara se të qeshni, kujtohuni që ca të rritur akoma besojnë te EU-ja.
Përktheu: Arlinda Guma
Bisedën e ndiqni këtu:
Teoria e të mbajturit distancë-Izet Sarajlić
Teoria e të mbajturit distancë
Është zbuluar nga shkrimtarët e “post-script”-it,
Të cilët nuk duan të rrezikojnë diç.Për vete u përkas atyre
Që besojnë se
Te hënën duhet të flasësh mbi Të Hënën
Sepse E Premtja mund të jetë tepër vonë.Është e vështirë, sigurisht,
Të shkruash poezi në bodrum.
Kur murtajat shpërthejnë sipër kokës.Por është veçanërisht më e vështirë
Të mos i shkruash.
Përktheu: Ali Luca
Kanye West do të kishte nevojë për udhëheqjen shpirtërore të Mama Michelle Obama-s për të gjetur rrugën e arsyes dhe për të hequr atë kapelë prej një idioti trumpian nga koka. Ai do të kishte nevojë për një “mama te bukur, të madhe, të mire”, që ta siguronte duke e mbajtur në gjoksin e saj dhe duke i pëshpëritur se ishte vetëm një ëndërr e keqe, dhe se tani gjërat do të jenë mirë.
Alice Oliveri
Përktheu: Arlinda Guma
Mendoj se u ka ndodhur pothuajse të gjitha grave, të paktën një herë në jetë, t’u duhet të interpretojnë rolin e shpëtimtares në çift. Është kjo bindja e çuditshme, e trashëguar prej shekujsh nënshtrimi dhe përjashtimi të dinamikave “serioze” të jetës, për të cilën vajzat nga natyra janë të mençura, të kujdesshme, të përkushtuara, mirëpritëse, të përgjegjshme, ëngjëllushet e famshme të vatrës së ngrohtë familiare, që ndërkohë kur gjahtarët jetojnë botën jashtë, ato përgatisin një pjatë të ngrohtë për ta.
Dhe nuk është e nevojshme të shkojmë shumë larg për të kërkuar shembuj konkretë të këtij mentaliteti. Në një klasë të shkollës së mesme, ka shumë mundësi që nxënëset më të ndjeshme të jenë vajzat ato që nuk harrojnë kurrë të bëjnë detyrat, dhe ato prej të cilave të tjerët kopjojnë detyrat-ndërkohë që zakonisht nxënësi brilant, por i torturuar, ai i zgjuari që nuk impenjohet, do të jetë sigurisht një djalë. Edhe në marrëdhënie shpesh vendoset kjo dinamikë, në të cilën pjesa femërore luan rolin pozitiv dhe konstruktiv, sa herë kemi dëgjuar shprehje si: – Po vajzat piqen më shpejt! Djemtë janë të gjithë kalamaj, dihet…
Nga njëra anë tentohet të justifikohet papjekuria e një gjinie me një lloj reduktimi që legjitimon tendencën personale për t’ia mbathur nga impenjimet dhe përgjegjshmëria, nga ana tjetër glorifikohet feminiteti për sa i përket mbartjes së parimeve të shëndosha dhe vlerave mëmësore. Të dyja vlerësimet, nuk më duket e pavlerë ta them, janë frute steriotipesh që i hasim kudo, dhe të dyja janë të mbarsura me seksizëm; si grua, në ka gjë që më bezdis më shumë është ky përfaqësim në stilin “E Bekuara Virgjëresha Mari”, që inkuadron gjininë femërore brenda një paragjykimi në të cilin ne jemi ato të mirat dhe të drejtat. Një mënyrë të menduari përveç të tjerash tipike mashkullore, derivat i tipit të argumentit: “Por gratë janë superiore, gratë kanë një marsh me shumë, gratë, ato po që janë më përpara!” Thua se të qenit grua më garanton një biletë prioriteti për në parajsë, sepse personaliteti im është përcaktuar tashmë prej aparatit riprodhues që natyra më ka lejuar që të kem, duke minimizuar kështu jo vetëm fitoret e mia dhe meritat që kam marrë pavarësisht gjinisë sime dhe duke ia atribuar vetëm faktit të të qenit grua të gjitha cilësitë e mia, por gjithashtu duke nënkuptuar që në këtë përkatësi të llojit femëror unë duhet të kem patjetër pjekurinë dhe superioritetin e një shpirti suprem. Edhe sepse kjo ide e bollëkut shpirtëror dhe e të ashtuquajturit superioritet nuk është gjë tjetër veçse një mënyrë hipokrite dhe e pandershme për të nënvizuar varësinë e gruas ndaj burrit, dhe nuk ka gjë më irrituese se një mburravec që ekzalton miken e tij duke e mbytur me komplimente, i vetëdijshëm që është ai që komandon.
Nuk është kështu: gratë janë të këqija, të shtirura, përfituese, të pandershme, hajdutë, vrasëse, po aq sa mund të jenë edhe burrat.
T’i vizatosh si mbartëse të shëndetshme të ëmbëlsisë dhe mirëkuptimit është njësoj sikur të konfirmosh edhe një herë kafazin në të cilin janë vërtititur prej shekujsh, atë të gjinisë delikate nëse do të përdorja një shprehje nderuese, apo të gjinisë së dobët, për të përdorur në të vërtetë përkthimin që të gjithë kanë në mendje. Një grua nuk është grua aq sa është nënë, dhe as një kujdestare sentimentale për burrat e shthurur. Mëmësia dhe i ashtuquajturi shpirt i Kryqit të Kuq-duke e nënkuptuar në kuptimin e saj negativ, është ajo që i shtyn disa gra të kërkojnë marrëdhënie toksike me gjininë tjetër, në mënyrë që të plotësojnë këtë nevojë për t’u kujdesur për dikë- janë dy elementet që mund të bëjnë pjesë të një personi, ashtu siç nuk mund ta përcaktojnë a priori.
Diferencat e llojit femëror në krahasim me ato mashkullore, ekzistojnë, por ashtu siç nuk mund t’i konsiderojmë as dobësi e as defekt, ato as nuk mund të shihen si një virtyt që në mënyrë të pashmangshme trashëgohet nga momenti që gratë vijnë në këtë botë
Në marrëdhëniet heteroseksuale shpesh mund të ndodhe që kjo ide të marrë formën e një misioni për të shpëtuar- gruaja si superiore ka për detyrë t‘u gjejë rrugën e drejtë deleve të humbura – është disi edhe efekt anësor i asaj që në anglisht përcaktohet si Efekti Nightingale.
Përvoja ime prej gruaje në këtë fushë është mjaft e thjeshtëzuar: kujtoj një herë në një pagëzim; unë dhe i dashuri im ishim në humor për të bërë gjëra të këndshme dhe shkuam të bënim “komunionen” para të gjithë të ftuarve në ceremoni. As ai dhe as unë nuk kishim të drejtën ta bënim atë gjest blasfemues, duke patur parasysh faktin që unë as nuk jam pagëzuar dhe për këtë komentet jashtë kishës ishin të gjithë shumë të ngjashme; të afërmit e tij kishin kujtuar se unë e kisha bindur për të gjetur Perëndinë dhe besimin. Ekuacioni “Gratë baraz me ëngjëjt” ishte aktivizuar automatikisht në mendjet e pothuajse të gjithëve, të vetmit që i ikën kësaj kishin qenë ata më dinakët, të cilët e dinin mirë se gjesti mund të më kualifikonte më tepër si një të marrë të parespektueshme, se sa si një Nënë Tereza e Kalkutës.
E njëjta dinamikë investon sidomos marrëdhëniet publike, ato që lindin pikërisht nën syrin e publikut kureshtar, gjithmonë i gatshëm për të vënë gojën e tij – veçanërisht pasi filluan të ekzistojnë rrjetet sociale – mbi marrëdheniet e yjeve të artit, me argumentin e zakonshëm se në qoftë se keni zgjedhur ta bëni të dukshme jetën tuaj për të gjithë, atëherë është e lejueshme që të gjithë të komentojnë mbi të ashtu siç preferojnë.
Kohët e fundit, një rast ishte veçanërisht emblematik, ai i Ariana Grande-s dhe Mac Miller-it. Të dy artistët amerikanë kanë qenë së bashku nga viti 2016 deri në pranverën e vitit 2018, duke bashkëpunuar me njëri-tjetrin në disa raste edhe si këngëtarë. Në Shtator 2018, Mac Miller u gjet i vdekur për shkak të një përzierjeje vdekjeprurëse droge, por fundi i tij tragjik, edhe pse tronditës për botën e muzikës, nuk mbërriti nëpërmjet lajmeve në mënyrë krejtësisht të papritur, duke ditur që varësia dhe shqetësimet e tij ndaj drogës tashmë ishin manifestuar në mënyrë të përsëritur nga reperi. Reagimi i shumë fansave për vdekjen e Mac Miller-it, megjithatë, ishte ndër më të këqijët që mund të pritej; shumë prej tyre në fakt e kanë akuzuar Ariana Grande-n se ishte ajo shkaku i këtij fundi dramatik, si e dashura egoiste që kishte lënë burrin e saj për t’u lidhur me një tjetër.
Në të vërtetë, edhe përpara se reperi të vdiste, legjionet e fansave, të verbuar nga ideja se çdo gjë që ndodh në botën e argëtimit është subjekt i mundshëm i Fanfiction-it, e kishin kritikuar këngëtaren se kishte lënë vetëm një njeri që vuante. Përgjigjia e Ariana Grande-s ka qenë gjithmonë shumë e qartë, sidomos pas vdekjes së ish-partnerit: “Unë nuk jam një kujdestare fëmijësh, dhe as nëna e tij.”Marrëdhënia që jetuan të dy ishte e thënë të ishte e ndotur nga një situate toksike e rrezikshme dhe zgjedhja e saj për ta lënë ishte një akt force. Vendimi për të ndihmuar një person me të cilin je i dashuruar dhe që gjendet në vështirësi, duhet të jetë një mision i cili vjen prej rolit që shoqëria të ka dhënë – në këtë rast, infermierja e gatshme për të shpëtuar botën me një buzëqeshje dhe “pak sheqer “- por mbi të gjitha, nuk mund të ketë si pasojë shkatërrimin e dy jetëve. Ariana Grande do të ketë pasur arsyet e saj për të lënë Mac Miller-in, dhe se si ishin gjërat, këtë e dinë vetëm atë dy të prekurit nga kjo. Por reagimet masive japin zë në ndjesinë e përbashkësise, dhe publiku, për të dy yjet amerikanë tepër të suksesshëm, duhet të marrë përsipër detyrën që të mos hidhet në vlerësime të gabuara. Sepse ato njëqind mijë twitter-a mbi këtë temë, shumica përmbajnë brenda tyre embrionin e një mendimi të vjetër, radikal dhe të gabuar.
Nuk është një episod shumë i ndryshëm nga historia e famshme e Kurt Cobain-it dhe Courtney Love, e cila prej kohësh është akuzuar se është përgjegjëse për vetëvrasjen e burrit të saj. Në atë rast ishte vetë Courtney Love, e cila ishte në një gjendje të dramës ekzistenciale dhe të varësisë nga droga po aq sa dhe Cobain: pse atëherë do të pritej lëvizja e saj shpëtuese në shpirtin e humbur të këngëtarit? Po ashtu, por me role të kundërta, Yoko Ono, për dekada me radhë është identifikuar si rrënimi i John Lennon-it. Në praktikë nëse je grua dhe nëse je në kontakt me një njeri problematik, reflektimi automatik i mendimit të përbashkët është se ti nuk je gjë tjetër përveç elementit që përcakton suksesin apo humbjen e atij personi – për të mos përmendur akuzat kundër Asia Argento-s pas vdekjes së shokut të saj Anthony Bourdain. Ose je grua e famshme e madhe që qëndron prapa një njeriu të madh, ose je magjistare që i ngatërron shqisat e tij dhe e tërheq vogëlushin në ferrin e humbjes. Kjo sepse, edhe pse gjërat po ndryshojnë dhe marrëdhëniet mes dy gjinive po mbërrijnë gjithnjë e më shumë drejt barazisë, femërorja interpretohet si një lloj vartëseje, bashkëprotagoniste e narrativës kryesore, që është ajo mashkullore.
Pra, siç na tregon Donald Glover në videon “Ndihet sikur është verë”, Kanye West do të kishte nevojë për udhëheqjen shpirtërore të Mama Michelle Obama-s për të gjetur rrugën e arsyes dhe për të hequr atë kapelë prej një idioti trumpian nga koka. Ai do të kishte nevojë për një “mama te bukur, të madhe, të mire”, që ta siguronte duke e mbajtur në gjoksin e saj dhe duke i pëshpëritur se ishte vetëm një ëndërr e keqe, dhe se tani gjërat do të jenë mirë.
Nëse flitet për historitë e të famshëmve ose ato të jetës sonë si qenie njerëzore pa miliona followers-a, pika mbetet e pandrysheshme. Stereotipet gjinore janë të këqija, sepse, si të gjitha stereotipet, ata i mbërthejnë nëpër kafaze njerëzit dhe i kthejnë në karikatura. Nëse ata janë gra, burra apo trans, duke pritur që një individ të reagojë në përputhje me një model të paramenduar, bën që kjo të anulojë lirinë e shprehjes së secilit prej nesh dhe të na dhurojë një rol të parapaketuar. Gratë nuk janë të gjitha të krijesa te përsosura, të mira, të kujdesshme dhe të gatshme për të shpëtuar çdo qenie njerëzore nga mundimet dhe vuajtjet e shpirtit. Ashtu si nuk janë vetëm burrat që nuk kryejnë detyrat e shtëpisë ose rrezikojnë të korruptojnë pastërtinë e vajzave tuaja. Do të jetë më mirë nëse të gjithë ta fusim në kokë këtë, kështu që ndoshta – si meshkujt, si femrat, edhe pse në rastin e fundit është qartësisht më e zakonshme të ndodhë – mund të shmanget të drejtuarit në atë lloj qarku emocional të shkurtër të tipit “por ai ka nevojë për mua, unë po e shpëtoj”, dhe pastaj të gjithë përfundojnë në dhomën e urgjencës, me infermiere dhe infermierë të vërtetë, e jo me ata që thjesht luajnë rolin e tyre.
Marrë nga The Vision
EMILIA PARDO BAZÁN
Një buzëmbrëmje, duke shëtitur rrugëve të qytetit, shikoj një objekt të kuq; ulem për ta parë më mirë: ishte një zemër e përgjakur, por me jetë. E mora plot kujdes. «Duhet t´i ketë humbur ndonjë gruaje», mendova, duke vrojtuar pastërtinë dhe delikatesën e atij organi të dashur, që, me ta prekur me gishta, ndjeva regëtimat e saj, sikur të ishte në gjoksin e së zonjës. E mbështolla me kujdes në një shami të bardhë dhe, për ta mbajtur ngrohtë, e futa nën rroba, pranë gjirit tim. Pastaj nisa të kërkoj se cila ishte ajo grua së cilës i kishte humbur zemra në rrugë. Për të hetuar më mirë, sigurova një palë syze të posaçme e të mrekullueshme për këtë punë, të cilat do të më lejonin që përmes rrobave, sutienave, mishit dhe brinjëve – si në ato bustet e shenjta që kanë një dritarez prej kristali në gjoks – të shihja vendin ku ndodhet zemra.
Me të vënë syzet magjike, gjithë gjakim vëzhgova gruan e parë që më kaloi pranë. Ajo nuk kishte zemër. E gjeta, pra! Sigurisht, kjo duhet të jetë pronarja e gjetjes sime. Po kur i thashë se kisha gjetur zemrën e saj dhe isha gati t´ia jepja, nëse e edonte, ajo, për çudi, e indinjuar, u betua e stërbetua se nuk kishte humbur ndonjë gjë të tillë; se zemra e saj ishte në vendin e zakonshëm dhe ndihej mirë që vazhdonte të punonte, duke thithur e lëshuar gjak. Duke parë qëndrimin kryeneç të saj, e lashë atë dhe iu ktheva një tjetre. Ishte e re, e bukur, joshëse dhe e gëzuar. O Zot! Në gjoksin e saj të bardhë pashë po atë zgavër bosh, po atë gojëz ngjyrë trëndafili, brenda së cilës nuk kishte asgjë, asgjë. Pra, nuk kishte zemër! Dhe kur, plot respekt, i tregova se atë që kishte humbur ia kisha gjetur unë, kurrsesi nuk deshi ta pranojë. Madje shtoi se po e ofendoja rëndë, duke i thënë se i mungonte zemra. Si mundej që ajo të qenkësh aq e pakujdesshme sa të humbiste zemrën në rrugë dhe të mos e vinte re?!
Kaluan qindra gra, të vjetra e të reja, të bukura e të shëmtuara, flokëzeza e flokëverdha, melankolike dhe gazmore; të gjitha i vrojtova mirë me syzet e mia magjike dhe tek të gjitha pashë se vendi i zemrës ishte bosh, se aty mungonte organi i shtrenjtë, se ato nuk kishin pasur kurrë zemër, ose u kishte humbur kushedi që kur. Dhe që të gjitha, pa përjashtim, nuk donin ta merrnin zemrën që u mungonte, nuk e pranonin; ose besonin që e kishin, ose pa të ndiheshin mrekullisht mirë, madje ndiheshin të fyera kur ua ofroja unë. Asnjera nuk guxonte ta përballonte rrezikun për të pasur një zemër.
Duke mos gjetur një gjoks gruaje për të rivendosur zemrën e braktisur, ika e dëshpëruar. Ndërkohë aty kalon një vajzë e vogël, e zbehtë. Gjithmonë me ndihmën e syzeve magjike, në gjoksin e saj të vogël dallova një zemër të vërtetë prej mishi dhe gjaku, që rrihte, regëtinte dhe ndihej që ishte e gjallë. Nuk e di pse më shkoi në mendje – ishte vërtet e pakuptimtë t´i jepje zemrën dikujt që e kishte atë shumë të mirë e shumë të gjallë – të provoja e t´i ofroja asaj atë që nuk e kishin dashur gjithë të tjerat. Dhe ndodhi çudia e vërtetë: vajza e vogël, në vend që të më kundërshtonte, si të tjerat, hapi gjoksin dhe e mori zemrën, të cilën, tashmë e lodhur, unë do ta lija përsëri atje në rrugë, mbi gurë.
E pasuruar tashmë me dy zemra, vajza e vogël dhe e zbehtë u bë edhe më e zbehtë: emocionet, sado të parëndësishme, e dridhmuan dhe e rrëqethën deri në palcë; e prekën dhe drodhën atë, me një forcë mizore; miqësia, keqardhja, trishtimi, gëzimi, dashuria, xhelozia, gjithçka tek ajo ishte e thellë dhe e fuqishme; duke qenë budallaqe, në vend ta hidhte poshtë njërën zemër, ose që të dyja njëherazi, mendoi se do të ishte e lumtur po të bënte një jetë shpirtërore të dyfishtë, po të dashuronte, të gëzonte dhe të vuante dyfish, po të grumbullonte mbresa të tilla që mjaftojnë për ta shuar jetën. Ajo krijesë e vogël ishte si ai qiriri i ndezur nga të dy anët, që tretet menjëherë. Dhe ashtu ndodhi. Edhe ajo u tret né çast. E shtrirë në shtratin e vdekjes, e zverdhur, tejet e dobësuar dhe e ligështuar, ngjante si një zogëz. Erdhën mjekët dhe, të sigurt, thanë se atë po e rrëmbente nga kjo botë tortura e madhe e një aneurizmi. Asnjëri prej tyre (sa të trashë!) nuk arriti të gjente të vërtetën, asnjëri nuk kuptoi dot se vajza kishte vdekur ngaqë ishte treguar e pakujdesshme dhe i kishte hapur vend, në gjoksin e saj, një zemre të humbur në rrugë.
Përktheu: Bajram Karabolli
Anita Zela
Përroi që është në fund të parkut, matanë rrugës, kishte ngrirë i gjithë. Akulli nuk zbardhte vetëm mbi të, por edhe mes drurëve me pllaka në forma të ndryshme. Nuk kishte asnjë pellg, vetëm akull ngado ku ktheje kokën. Hapat e mi bënin një zhurmë kërcëllitëse si dhëmbët nga të ftohtët. Ecja ngadalë. Ndihesha bosh. Dridhesha. Parku vazdonte anash përroit dhe mbi pemë dukej sikur rrinte varur një qiell plumb i rëndë. Dëgjova një zhurmë nëpër degë mbas shpinës time, por nuk e ktheva kokën. E dija çfarë ishte. Zogu ndaloi në një degë gjysmë të rrëzuar. Ndalova dhe unë. Kishte syte e tim eti. Fytyra m’u ngroh nga lotët dhe eca drejt tij, por ai qëndroi derisa u afrova aq sa mund ta prekja dhe kur zgjata dorën fluturoi dhe iku tutje mbi një stol. E ndoqa ngadalë. Përsëri fluturoi kur arrita atje dhe më humbi nga sytë. Unë u ula mbi një copë akull. Një letër e vjetër ishte harruar aty. Duhej ta lexoja. U gris në vendet e palosjes teksa e hapja.
Akoma më merr malli për ty, ndonjëherë aq shumë sa më duket sikur ke vdekur. Akoma sillem rreth të kërkoj dikë si ti… e njoha shkrimin e tij, por nuk qava më. Do të doja të qaja. Nuk mundja.
U ngrita. Akulli kërciti. Pas disa drurësh me zunë sytë time motër. Kishte një foshnjë lakuriq në duar… Matanë përroit dallova disa burra të mbledhur kokë më kokë që pëshpërisnin. Foshnja më nguli sytë kur desha ta marr, por ime motër kishte nxjerr ndërkohë njërin gji dhe priste që foshnja ta vinte re. Shikova me radhë; gjirin e saj, e pastaj fytyrën e bebes. Ngjyrën e qumështit kishin edhe sytë e time motre. Më preku në krah duke kaluar dhe iku pa më folur. Bëra t’i them nga pas “vishi diçka vajzës”, por fjalët më mbeteshin brenda gjoksit si një nyje e fortë, e mbytesha me to.
U ktheva drejt përroit. Atëherë i pashë… Nuk ishin njolla akulli ato nëpër park por fletë libri. Aty kishte më shumë. Të gjitha të ngrira, të bëra pis, të grisura keq. Paragrafë që nuk përfundonin, fjali pa shenja pikësimi, fjalë të shkruara me gabime. E dija cili ishte. S’kisha gjetur kurrë kohë ta përfundoja. Koha ime kishte ngrirë në pritje për atë që vinte rreth të gjente dikë si unë!!!
I shihja vitet që iknin si fletë në fortune, e unë me krahët mbledhur në gjoks përpiqesha të pengoja dridhjen e shpatullave. Me njërën dorë i mora disa fletë e i futa poshtë krahut. Poshtë atij krahu që më dhimbte gjithnjë. Ia kisha vënë mbi gjoks atëherë. E kishte puthur dorën më pas…
Vazhdova të ec mbi akullin e përroit duke mbledhur fletë. Dy fëmijë qeshën diku në anën tjetër. Ime motër ishte pas tyre me gjirin ende të nxjerrë. Një erë e fortë më vuri në fytyrë një fletë akull të ftohtë dhe kur e hoqa askush nuk ishte më matanë. Ktheva kokën pas…
I pashë vetëm shpinën. E njoha nga hapat që hiqte zvarrë. Ndaloi dhe u kthye. U shemba përdhe me gjunjët mbledhur poshtë vetes. Shtrëngova barkun me krahë. Më priti atje. Kishte marrë fytyrën e vdekjes time… Nuk kisha frikë. Vura kokën mbi gjunjët dhe prita… fjalët u mbytën brenda meje…
U zgjova…
Dhjetor, 2018
Luan Rama
Fytyra e vetme e Mërkur Bua Shpatës, por dhe e rrallë ndër stratiotët shqiptarë të shekullit XVI,[1] qëndron sot ballë nesh, shfaqur kështu pas thuajse pesë shekujsh, duke kapërcyer nëpër mjegullat e historisë. Eshtë një portret i fuqishëm e njëkohësisht melankolik, me një tis të lehtë trishti, çka në fillim studiuesit dhe historianët e artit nuk e kuptonin se i kujt ishte. Për më tepër që Lorenzo Lotto që e kishte pikturuar këtë portret, nuk e kishte shkruar emrin e stratiotit pas telajos, as datën apo emrin e tij si artist. Kështu, piktura me dimensionet 1,18mx1,05m dhe në bojë vaji, ishte anonime, me një titull galeristi: «Portret burri» apo «Ritratto di gentiluomo». Një dritë okër e ndriçon në veçanti fytyrën e stratiotit Mercurio Bua, me një beretë të zezë në kokë, portretin e këtij stratioti që edhe pse një figurë heroike e luftrave të Italisë, por dhe në luftrat e Europës, atë çast të jetës së tij kishte dy sy të paqtë, por gjithashtu të lodhur, ndoshta nga luftrat e gjata e të pambarimta. Mund të imagjinosh për një çast stratiotin që ka ardhur në atelierin e piktorit për të pozuar, duke i treguar njëkohësisht historinë e tij, siç ndodhte gjithnjë midis artistit dhe personazhit para tij. Dhe sigurisht ai duhet të ketë shkuar disa herë në atelierin e venecianit Lotto, një piktor që punonte shumë me metaforën, simbolin, siç vihet re edhe në këtë tablo.
Në fillimin e viteve 1500, në Itali apo vendet e tjera të Europës, portrete të tilla bënin mbretërit dhe princat e oborreve mbretërore e të perandorive, si ndodhte me portretet e François I, Louis XII, të Henri IV, Henri VIII, të dozhëve të Venedikut si Loredano, etj., të Papëve të Vatikanit apo mbretërve të Napolit, princave e markezëve të Milanos (Sforza), Firences, Pizës, etj., apo proveditorëve e “condotiere”- ve të principatave italiane, kalorës të mëdhenj, emrat e të cilëve hynë në historinë e madhe të Europës, siç ishte dhe ajo e Mikel Maruli nga Botticelli. E padyshim, një prej tyre ishte dhe Mërkur Bua Shpata (1478-1542), pinjoll i një familjeje të madhe, emrat e të cilëve historiani gjerman Carl Hopf i ka gjetur në librat kishtarë të kohës bizantine dhe ku në krye të dinastisë shqiptare Bua, ai ka vendosur N. N. Bua. Vallë një tjetër Nikolla?… Hopf shkruan se emri Spatas gjendet që në vitin 1304 ndërsa Bua në 1333. Bua kishte dy djem, Nikolla, “protovestiaire” (funksionar i lartë në oborrin perandorak bizantin) i Stefan Dushanit (më 1345-1349) dhe Mihali. Biri i Nikollës ishte Petro, zot i Angelocastro dhe i Delvinës, e kështu me rradhë te Gjin Bua Shpata, Zebenishti, etj. Dihet që Bizanci që sundonte edhe në shekujt XIII-XIV në Konstantinopojë, bëri zhvendosje popullate, ku mijra shqiptarë i dërgoi drejt Artës, Prevezës, Kretës dhe kryesisht Peloponezit. Sidoqoftë më vonë, emri i Mërcurio Bua-s do lidhej me bëmat e tij historike si kalorës i shquar në luftrat e More-së dhe veçanërisht nën flamurin e Venedikut, duke theksuar në veçanti dhe një nga betejat më të famshme siç ishte ajo e Marignano-s bashkë me “condotiere”-n venecian Bartolomeo d’Alviano. Por stratioti shqiptar kishte shërbyer edhe nën flamurin e mbretit të Francës, Henri II, edhe të perandorit të perandorisë romano-gjermanike Maksimiliani, të princit Ludovico Sforza të Milanos apo Republikës “Serenissima” të Venedikut ku pritej gjithnjë me nderet më të mëdha. Madje pikërisht në këtë periudhë, në 1523, ai ishte pritur në mënyrë të bujshme nga dozhi Gritti në Venecie. Bua kishte një trupë të vetën stratiotësh që e ndiqte nga një luftë në tjetrën.
Historianët e artit thonë që kjo pikturë është pikturuar nga Lotto në vitet 1530. Por kur saktësisht? Piktori nuk e ka shkruar prapa pëlhurës dhe mesa ngjan, letrat shoqëruese kanë humbur si nga librat e piktorit (“Libro di spese diverse”), të cilët në përgjithësi shënonin të gjitha shitjet e pikturave, por dhe në librat e atyre që e blejnë, dhe pikësëpari Bua. Por si duket pas vdekjes së Bua-s, e shoqja e tij e re dhe fisnike nga Treviso, e ka shitur si një punë të Lotto-s, i cili atë kohë vlerësohej shumë, krahas Tician-it, Boticcelli-it, Giorgione-s, etj. Pra shumë detaje janë të errëta, por sidoqoftë mund të themi se kjo vepër e Lotto-s është ndoshta më e hershme se viti 1530. Pas betejës së Pavia-s, ku mbreti francez François I u mund dhe u kap rob, në Italinë e Veriut pati një lloj qetësie dhe ndoshta pikërisht atëherë duhet të jetë pikturuar dhe kjo tablo. Mërkurio ishte ende një “condotiere” me shumë emër në Venedik. I biri i tij kishte shkuar në shërbim të perandorit Maksimilian, ku dhe do të vritej vite më vonë në një nga betejat e famshme të perandorit.
Siç dihet, gruaja e parë e Mercurio-s, Maria Bokali (Boccali), vajza e bashkëpatriotit të tij Niko Bokali dhe e Catarina Arianitit, krushkë e Skënderbeut, vdiq papritmas në moshë të re në vitin 1524 në Venecie, dhe u varros në kishën e San Biagio-s të këtij qyteti. Ajo ishte vajza e miqve të tij Bokali, shqiptarë edhe ata të ikur nga luftrat në Moré, kundër osmanëve, kur më së fundi ranë dhe kështjellat veneciane të Greqisë si në Nafplio, apo më parë bastionet e fuqishme venedikase si në Qipro e Kretë. Një nga pinjollët e famshëm të Bokalëve vazhdonte të shërbente në gardën e afërt të mbretit francez François I. Pasi qëndroi pak kohë i ve, Mërkurio u martua me vajzën e një fisniku të pasur nga San Juliano, Alvise Balbi, çka tregohet dhe në unazën e dytë që ka vendosur në gisht. Dora e tij është vendosur në cepin e tavolinës, ku pranë qëndron një kafkë e vogël që të kujton gruan e tij të vdekur si dhe petalet e zbehta të trëndafilit përreth. Duket sikur ajo dorë i mban pranë ato.
Pikërisht në atë periudhë, nga Roma, Lotto kishte ardhur në Marches e pastaj në Bergamo dhe Treviso. Vallë tabloja është pikturuar në Marches apo në Treviso? Imazhi i Treviso-s në tablo të sugjeron se është pikturuar pikërisht atje, por nuk është e vështirë për një piktor ta bëjë ilustrimin e një qyteti edhe pa qenë konkretisht në atë vend, mjafton ta ketë skicuar më parë.
Po përse historiani i artit Humphrey e ka datuar këtë tablo në vitin 1535, ndërkohë që mendimi i mëparshëm unanim kishte qenë se Lotto e kishte punuar në vitin 1530? Mjafton të bëjmë një përafrim me tablonë tjetër të Lotto-s “Portreti i argjendarit, i parë në tri këndvështrime”, për të kuptuar se këto dy portrete janë pikturuar në të njëjtën kohë, me të njëjtat ngjyra dhe se janë tepër të ngjashëm. Mjekra e dy personazheve është e njëjtë, madje dhe hunda apo drita e portretit. Eshtë e habitshme të arësyetosh se nuk përkon ky portret me pikturat e tjera të kësaj periudhe. Por ç’janë 5 vjet në krijimtarinë e një piktori? A ndryshon vallë shumë stili i tij brenda pesë vjetëve? Sigurisht që jo, veçanërisht për piktorët e Renesansës…
I pari që shkroi për këtë portret ishte historiani Pordenone, i cili iu referua inventarit të galerisë Borghese në vitin 1790 në Romë. Por shumë më vonë, në vitin 1952, Della Pergola e identifikoi këtë portret të Lotto-s, duke cituar inventarin e fisnikes romane Olimpia Andobrandini, si «një tablo me pëlhurë e pikturuar nga Lorenzo Lotto dhe që vinte nga koleksioni i xhaxhait të saj, kardinalit Ipolitto Aldobrandini dhe që duhej të ishte një autoportret.” Kjo u pranua nga disa historianë, por historianë të tjerë qëndruan skeptikë dhe me rezerva ndaj këtij pohimi, meqë unazat në dorën e personazhit të pikturuar sugjerojnë se ai kishte qenë apo ishte i martuar. Pra pse ishte pronë e tij s’do të thoshte se në atë tablo ishte vetë ai. Më 1530, Lotto ishte 50 vjeç, por personazhi dukej i ri për këtë moshë. Kur shkruhej se është bërë nga “medessimo”, duhet kuptuar se është bërë nga vetë ai, dora e Lotto-s. Më 1981, historiani tjetër Puppi deklaroi se duhet të jetë portreti i një filozofi okulist e letrar venecian, por kjo dukej e pabazë, siç shkruan dhe studjuesi Peter Humphrey në librin Lorenzo Lotto. Kritiku tjetër i artit, Riccardi, në vitin 1989, deklaroi se ky portret ishte ai i stratiotit Mercurio Bua, “condottiere Albanese” në shërbim të Venedikut. Me këtë hipotezë u bashkuan dhe kritikë e historianë të tjerë arti të epokës së Rilindjes siç ishin Beguin (1993). Tri ishin argumentet e këtyre historianëve e kritikëve: Bua ishte një ushtar që vinte nga Ballkani, pra ai duhej ta kishte adhuruar Shën Gjergjin; se qyteti prapa i ngjan Treviso-s, ku Bua ka jetuar dhe ka ngritur madje një shapelë kushtuar Shën Gjergjit në kishën Santa Maria Maggiore, ku dhe u varros në vitin 1541, siç shënohet në pllakën e varrit monumental me një ansambël skulptural të skulptorit italian Agostino Busti. Aty ndodhej dhe mbishkrimi ku jepeshin shërbimet e tij ndaj Venedikut, mbretit të Francës, perandorit të Gjermanisë, etj: “MERCVRIO BVA COMITI E PRINCIBYS PELOPONESI, EPIROTARYM EQVITVM DVCTORI QUI GALUS IN ARAGONEOS DOMICANTIB…», duke vazhduar me shërbimet e tij ndaj pizianëve, Ludovico Sforza-s, Papës, perandorit Maximilian apo mbretit francez François I në betejën e Marignano-s.
Mërkurio Bua ishte një luftëtar që lufta e thërriste çdo çast dhe pak qëndronte në Venedik apo në Treviso e Bergamo, Verona, Milano, etj. Atdheu i tij i vërtetë ishin vendet ku luftonte. Disa herë ai kishte ndërmjetësuar pranë Venedikut të vinin forca të reja stratiotësh nga Morea dhe nga brigjet shqiptare. Dihet kërkesa këmbëngulëse e Bua-s ndaj dozhit të Venedikut që pas tërheqjes së forcave turke nga Korfuzi më 1537, të nisej në krye të një trupe të madhe stratiotësh dhe të çlironte Morea-n. Por Republika “Serenissima”, nuk donte të bënte luftë të hapur me perandorinë osmane. Kështu, Bua nuk do ta shikonte më vendlindjen e tij dhe atdheun e të parëve. E vetmja gjë që e lidhte me atdheun e tij ishte tashmë vetëm gjuha, besimi (kisha ortodokse) dhe miqtë e tij besnikë stratiotë.
Vitet e fundit Mërkur Bua kishte vazhduar luftrat kundër spanjollëve, madje dhe kundër gjermanëve apo trupave të Brunswick: në Nëntor të vitit 1526, ishte “condotiere” Francesco Maria Della Rovere (Tiziano i ka bërë ndërkohë atij një portret të mrekullueshëm) që i kërkon të luftojnë kundër gjermanëve në Frundsberg; më 1527, Bua shkoi të mbrojë Bergamon bashkë me proveditorin venecian Domenico Cantarini; në shtator të atij viti sulmon në Pavia; më 1529, «Consiglio des Savi» e emëroi Bua-n guvernator të Rovena-s: 250 stratiotët e tij Bua i çon të shlodhen në Treviso dhe 62 të tjerë në Padova; më 1531, Bua i kërkoi “Coollegio”-s së dozhit të Venedikut që nëse vdes, “trupa e tij t’i jepet ta komandojë i biri me të njëjtat ndere e shpërblime”; më 1532 e gjejmë të vendosur përfundimisht në Treviso dhe shtëpia e tij është pranë kishës San Nicolo.
Një nga takimet interesante dhe të fundit të Mërkur Bua-s, ishte dhe ajo e vitit 1541, kur ai priti dhe përcolli drejt Francës ambasadorin francez, që vinte nga Stambolli, fisnikun Antoine Rincon bashkë me ambasadorin tjetër të mbretit François I, Cesare Fergoso. Por kur ata të dy kishin kaluar lumin Po dhe ishin ndarë me Bua-n, më pas ishin vrarë pabesisht nga guvernatori i Milanos. Ishte fundi i vitit 1541. Tashmë Bua nuk ishte më në moshë të përdorë shpatën si dikur, nuk ishte në gjendje të rendë majë kalit e të luftonte në këmbë me heshtën e gjatë të tij.
Nga stratiotët e tjerë të familjes Bua, kronistët mesjetarë, veçanërisht ata të epokës së “Luftrave të Italisë”, përmendin dhe Alessio Bua-n apo stratiotin tjetër Pradano Bua, nipi i vet Mërkur Bua-s. Alessio apo Aleksi, kishte ardhur nga Nafplio e Moresë në Venedik në vitin 1509 dhe më vonë kishte luftuar në Veneto, në krye të 30 stratiotëve (1510); në Mestre, në krye të 130 stratiotëve, etj. Në Veneto, gjatë një beteje ai u kap rob, por shumë shpejt u shkëmbye me robin kundërshtar Francesco Maldonaldo. (1511). Alessio morri pjesë në mbrojtjen e Veneto-s në vitin 1514 dhe vdiq në vitin 1526. Lidhur me Prodano Bua-n, ai shërbeu në fillim në ushtrinë e Federico Gonzaga dhe më pas u bashkua me trupën e Mërkur Bua-s. Në fillim ai i printe një skuadre prej 15 stratiotësh, por në Crema, e gjejmë në krye të gjashtëdhjetë stratiotëve shqiptarë; mori pjesë në luftën për pushtimin e Pavias në vitin 1528 dhe vdiq në vitin 1540, pra para se të jepte frymën mbrojtësi dhe idhulli i tij Mërkur Bua, bëmat e të cilit do të përshkruhen nga shumë historianë të mesjetës italiane e frënge, veçanërisht për «Luftrat e Italisë» në fundin e shekullit XV dhe fillimin e shekullit XVI.
Lorenzo Lotto vdiq në vitin 1557, pra 15 vjet pas Bua-s, duke lënë pas tij vepra të jashtëzakonshme, tablo dhe afreske si Virgjëresha me fëmijët, Triumfi i Virgjërisë, San Jeronimi, Portreti i një gruaje me imazhin e Lucrece apo afreskun gjigand të vendosur në shapelën e Suardi-t në Trescore, «Krishti – hardhia e Zotit». Gjithashtu, një nga tablotë e tij Lucina Brembati (por edhe tri të tjera), gjendej në koleksionin tepër të pasur të familjes Albani me origjinë shqiptare në Urbino, të cilën zonja Grumelli Albani e kishte shitur në vitin 1882. I pari që tërhoqi vëmendjen ndaj pikturës së Lotto-s ishte specialist amerikan i “primitivëve italianë” Bernard Berenson. Pesëqind vjetori i lindjes së piktorit më 1980, dha mundësinë e një ekspozite të madhe retrospektive në Washington, Paris dhe Bergamo, ku u ekspozua dhe portreti i Mercurio Bua-s, stratiotit të famshëm shqiptar. Me interes do të ishte padyshim që ne shqiptarët të kishim një kopje të kësaj tabloje në Muzeun Historik Kombëtar, ku kontributi i stratiotëve shqiptarë më së fundi të gjente vendin e vet, pasi është pjesë e kontributit shqiptar në mbarë kontinentin europian. Dhe për këtë nuk mungojnë as dëshmitë historike, botimet, portretet, as emrat e imazhet e tyre, as bëmat e tyre të mëdha.
Shkëputur prej librit: «Përballë tablosë», 2016, Luan Rama
[1] Një tablo e bukur ekziston edhe mbi stratiotin tjetër të famshëm, Giorgio Manessi, duke ecur në një fushë beteje dhe duke tërhequr pas kalin e tij. Po kështu, së fundi janë gjetur edhe disa portrete stratiotësh në një muze të Londrës.
Fjetja-Raymond Carver
Ai fjeti me kokën mbi pëllëmbë.
Mbi një gur.
Në këmbë.
Mbi këmbët e tjetërkujt.
Ai fjeti nëpër autobusë, trena, nëpër avionë.
Fjeti në krye të detyrës
Fjeti në anë të rrugës.
Fjeti mbi një thes me mollë
Ai fjeti brenda WC-së me pagesë.
Brenda një plevice.
Në pallatin e sporteve.
Fjeti në një Jaguar dhe në cepin e një kamionçine.
Fjeti nëpër teatro.
Në burg.
Nëpër varka.
Fjeti nëpër kapanone, dhe njëherë, në një kështjellë
Fjeti nën shi.
Nën diellin përvëlues fjeti.
Në shalë të kalit.
Ai fjeti mbi karrike, në kisha, nëpër hotele luksi.
Fjeti poshtë çative të çuditshme një jetë të tërë.
Tani ai fle nën tokë.
Fle dhe fle.
Si një mbret i motshëm.
Përktheu: “Ivan Katastrofov”
