Admin, Author at Defekt-Teknik

Oscar Wilde-Franco Marenco

Published on December 15, 2018 in Letërsi by Admin

Franco Marenco

Jeta dhe vepra

Për Oskar Uajldin, sikurse i pëlqente ta përsëriste shpesh dhe sikundër e dimë të gjithë, jeta ka qenë më e gjallë dhe ka pasur më tepër rëndësi se veprat që shkruheshin nga pena e tij. Ndaj dhe fjala «Jetë», në këtë rast, shkruhet me J të madhe, Jeta si vepër arti, si shprehje e papërsëritshme e individualitetit, si formë e kulluar dhe si stil i qartë, në rastin e tij qëndron më lart se çdo gjykim moral. Së këndejmi merr trajtë edhe pikëpamja e guximshme, e parashtruar nga Jetësi, e Uajldit si njeri i veprimit, po aq dhe përcaktimi grande viveur i Zhidit, apo ai i Frank Herrisit, për të cilin jeta ishte më e madhja dramë që Uajldi ngjizi. Së këndejmi del në pah edhe ankimi i tij se i dha jetës gjithë gjeninë e vet, ndërsa për veprat ruajti vetëm dhuntinë natyrore. Ndërsa ne shtojmë se interesi pothuajse njëshekullor i shfaqur për të ka qenë i lidhur ngushtësisht me aspekte të biografisë së tij, të gjenisë së tij të shfaqur, të gojëtarisë së tij të jashtëzakonshme e të rrebeshtë, të joshjes së tij prej adoleshenti, por dhe të qëndrimit ndaj tij të grave të rrepta, efebit[1] të pashoq dhe të atit të tij të xhindosur, proceset jetësore, vdekja e kaluar në terr, ndërkaq, nga ana tjetër, druajtja para shkrimtarëve, sikur të mos ishte me vend që Oskari i vërtetë të renditej mes tyre. Pasoja qe krijimi i dukurisë uajldiane anekdotike të shfrenuar, me ndihmesën e mitomanëve dhe të pispilingave të panumërta (ndër këta miq, ish-miq, armiq, ekspertë dhe studiues të famës së mirëfilltë të tij), së cilës i kundërvihet sajimi i një kritike të kalbur e të kufizuar, të dhënë fund e krye për të zbuluar se nga e ka marrë tinëzisht këtë apo atë veprim piroteknik, këtë apo atë imazh të shkujdesur artisti, aq shumë të qortueshëm. Ka nga ata që u pëlqejnë më shumë komeditë e tij, disa të tjerë kanë më përzemër përrallat, kush e kush adhuron tregimet e ndonjë tjetër aforizmat, megjithatë që të gjithë bashkohen në një mendje kur thonë se Uajldi është pak origjinal dhe shumë shkërbyes, një gjykim ky, për të cilin fillimisht ai vetë është shprehur se e pranonte plotësisht: «Mes vedit, Hygoi dhe Shekspiri e kanë shterur çdo argument. Origjinaliteti s’është më i mundshëm, as në mëkat. Nuk na mbetet më kurrfarë emocioni i vërtetë, veçse një mbiemërzim hiperbolik.» Ja një gjykim që përcakton një largpamësi të lehtë të një ndryshimi të prirjes. Si shkrimtar, Uajldi është kaq tipësor, kaq i përshtatshëm ndaj sistemit, sa semiologët do t’i kundërviheshin kësaj thënieje me një vullnet të pashuar, kurse biografët, më së fundi, të mbushur me veset e epokave më të mbrapshta, do ta linin fushën e pështjellimit, siç edhe shpresojmë, në mjerim të plotë.

Artisti dhe lexuesi

Uajldi e mbushi me mbiemra të emërzuar hiperbolikë atë që atij i dukej boshllëku artistik i kohës, dhe kjo u bë mënyra e tij për t’u reklamuar, në kërkim të një roli, që me anë të tij ta gjunjëzonte botën londineze. Ç’është e vërteta, nuk është e udhës të shpërfillet aspekti shoqëror i misionit që kishte nisur, për të kuptuar mbrujtjen dhe shfaqjen që u bëri dukurive të trajtuara. Në një kulturë si ajo anglosaksone, ku arti dhe letërsia kanë kërkuar përherë një hapësirë dhe një shtrirje të gjerë (dhe në këtë shtrirje ato kanë jetuar e gëluar gjithmonë) e ku në kohën e Uajldit industria kulturore qe në lulëzim së paku prej një shekulli, të ishe shkrimtar nënkuptonte të ishe i suksesshëm si i tillë, më saktë donte të thoshte që të ishe njeri botor, gjyqtar i modës; donte të thoshte të bëje për vete lexuesin e gjerë. Duke ndërtuar një marrëdhënie simbolike me epokën, Uajldi krijoi një publik të tijin, duke mishëruar kështu konceptin popullor (ose më mirë të përgjithësuar, të përhapur në treg) të estetit dekadent. Vetë ai luajti rol parësor në krijimin e kësaj atmosfere artistike, po aq sa dhe mësuesit e tij: Pateri qëndron në vend të parë, pas tij vijnë Ruskini, Morrisi[2], Suinbërni dhe Prerafaeliti, por edhe francezët, Huysmansi mbi të gjithë, sepse kanë qenë ata që ia patën mësuar këtë. Rëndësia e sulmit të tij qe praktike dhe e dukshme, ngjante me një reformë për sa i përket veshjes, por jo më pak praktike dhe artificiale qenë marifetet e tij pasuese, një udhëtim reklamues (për të dhe për autorët, modelistët, rrobaqepësit dhe për lulerritësit, që tashmë bashkëvepronin në imitimin dhe karikaturën e modelit të tij) në Amerikë, drejtimi i një organi periodik femëror, nxjerrja në pah e stileve të reja të mobilimit, pushimet në parajsën mesdhetare, shoqërimi me shtresën e lartë, një arsye kjo kundër atyre që e kishin akuzuar për devijim seksual, dhe natyrisht botimi i një sërë veprash tejet të gjalla, për të cilat mund të thuhet se përmbanin gjithë gjeninë e tij; veprimet spektakolare, paradokset, përdhosjet, sjelljen e përpiktë në mënyrën e të jetuarit dhe mënyrën e realizimit të synimeve më të larta.

Qysh me botimin e përmbledhjes së parë me poezi, Uajldi shfaqej në vlerësimin e bashkëkohësve si udhëheqës i lëvizjes estetike në Angli, të lëvizjes estetike si dukuri e tregut, e krahasueshme me përhapjen e design-it të Morrisit, në manifestin reklamues të arkitekturës së art nouveau dhe, duhet thënë se emri i tij mbetet i lidhur me këtë. Sa u përket estetizmit dhe manierizmit që e shoqërojnë, gjë për të cilën ishte plotësisht i vetëdijshëm, Uajldi diti t’i përdorte si mjete për të bërë përpara e për të korrur sukses, duke shfrytëzuar me oportunizëm e mjeshtëri në njëzëshmëri me brezin e entrepreneurs të letrave e të artit, mes të cilëve bënte pjesë miku e më pas armiku i tij, piktori Xhejms Uisler[3]. Pavarësisht nga çfarëdo lloj proteste për vetminë dhe moskuptimin e artistit që sa vinin e shtoheshin (dhe kjo s’ka qenë asnjëherë serioze, përkundrazi, ndoshta ndonjë mburrje apo naze ka qenë e asgjë më shumë) shfaqja estetike u bë për të si sentimentalizmi për Dikensin, ekzotizmi për Kiplingun, snobizmi humoristik për Momin[4], teknologjia ultramoderne për Flemingun[5] dhe për këdo autor tjetër të fantashkencës. Të mos njohësh lidhjet e shumta të karrierës dhe të fizionomisë së tij si artist, do të ishte e padrejtë dhe e padobishme. Çasti më i bukur e më kuptimplotë i jetës së tij është, pa dyshim, ai kur Uajldi, i pispillosur me rroba ekstravagante, në përfundim të komedisë së parë shfaqet në skenë i kërkuar prej shikuesve me brohori të fuqishme. Me cigare në gojë e tepër entuziast, i gëzohet suksesit të arritur së bashku me shikuesit, të cilët e duartrokasin papushim. Pa as më të voglin dyshim, gjykimi i tyre duhej të ishte po aq entuziast sa edhe ai i tij…

Jeta

Uajldi u lind në Dublin më 15 Tetor 1856. I ati, sër Uilliami, ishte një mjek okulist me emër, ndërsa e ëma, Xhejn Françeska Elxhi, ishte një intelektuale e italianizuar tipike e rrymës kulturore e fin de siécle, që me vdekjen e të shoqit vendoset në Londër, ku çeli një sallon letrar. Pasi ndoqi me radhë shkollat formuese dhe më pas kolegjin «Trinity» të Dublinit, Oskari diplomohet shkëlqyeshëm në Oksford, ku ndjek mësimet e Ruskinit dhe të Paterit, bën bujë mes bashkëkohësve të vet, duke fituar pasuri dhe prestigj të madh shoqëror, e ndërkohë kryen me sukses eksperimentimet e para poetike. Viti 1876, kur merr dhe diplomën e parë, e gjen në Itali, ndërsa viti tjetër në Greqi, prej nga ku kthehet për të marrë diplomën e dytë dhe për të korrur fitoren e çmimit më ambicioz poetik të universitetit, e fitoi me poemën «Ravena». Shumë nga poezitë e tij të fillimit gjejnë vend në vëllimin e parë (Poems, 1881). Arrin të botojë edhe një pjesë teatrale, që s’ka ndonjë vlerë kushedi çfarë, «Vera apo nihilistët». Në vitin 1882 ndërmerr një udhëtim për në Shtetetet e Bashkuara, ku mban më shumë se tetëdhjetë konferenca dhe shfaq prova të përsëritura të sjelljes së çuditshme, gjatë të cilave shpaloset më së miri talenti i tij i jashtëzakonshëm, duke u sjellë kështu kënaqësi të madhe organizatorëve, të cilët, sa më shumë që fitonin, aq më të pangopur tregoheshin. Më pas e kanë radhën Londra, Parisi dhe vizitat te mjeshtërit e Manikës, kthimi dhe mbajtja e konferencave për të holla, ndërsa në vitin 1884 bëhet martesa me Konstanca Lloidin, edhe ajo me prejardhje irlandeze, e cila do t’i dhuronte dy djem: Sirilin dhe Vivianin.

Tregimet

Nga viti 1887 deri në vitin 1889 Uajldi ka punuar drejtor i The Woman’s World («Bota e gruas»); fillojnë të dalin tregimet dhe thëniet e urta më të njohura: «Lugati i vilës Kentërvil» dhe «Krimi i lordit Artur» janë të parat, ndërsa «E vërteta e maskave» dhe «E tatëpjeta e mashtrimit» mes të dytave, si dhe përmbledhja me përralla «Princi i lumtur dhe përralla të tjera». Në Londër Uajldi mban në mënyrë të padiskutueshme vendin e profetit të pararojës, rrethuar prej ithtarësh entuziastë, që bien në sy me anë sjelljesh të kalbura. Gjatë viteve universitare, ai vazhdon pa u lodhur veprimtarinë e artikullshkruesit dhe recensuesit, së cilës u përkasin disa nga faqet e tij më të mira, dhe kjo e përfshin ndër ata që ndihmojnë për ta nxitur dhe për t’i çelur shtigje të reja kritikës angleze në fund të viteve 1800. Vitet që pasojnë shënojnë identifikimin e krijimtarisë uajldiane, që vazhdon me nxjerrjen në pah të aftësisë së tij shprehëse dhe me rritjen e suksesit, deri me rastet gjyqësore, që do të provokojnë ndryshimin e qëndrimit të lexuesit ndaj tij.

Komeditë

«Porteti i Dorian Greit» u botua së pari (1890) në një revistë, ndërsa vitin pasues, u botua i zgjeruar dhe me një hyrje të plotë dhe si vëllim i plotë. Bashkëkohësit janë të mençurit e mëdhenj të mbledhur te «Qëllimet», që gjithë hijeshi e shkëlqim dalin në mbrojtje të kredos së re estetike. Në vitin 1892 «Erashka e lejdi Uindërmerit» përuron serinë e komedive ngadhënjimtare, të pasuar me «Një grua pa pikë rëndësie» (1893), «Një burrë ideal» dhe «Rëndësia e seriozitetit» (që të dyja dolën në vitin 1895), që qëndrojnë edhe sot e kësaj dite shembuj të artit mondan; ç’është e vërtetë, në to shoqëria e hijshme londineze shfaq vetveten; falë vetëm një sigurie të mrekullueshme dhe një ndjesie force të pathyeshme, ne mund të shijojmë veçantësinë, mospërputhjen dhe dobësinë. Te komeditë Uajldi diti të nxirrte në pah salltanetet e borgjezisë viktoriane, duke zbuluar marrëzitë e saj: arriti të gjente thumbin e satirës shoqërore, sikundër mund ta bëjë shumëkush sot, por që është pikërisht e kundërta e asaj që bëhet.

Ndërsa shoqëria nuk u tregua njësoj dashamire me të; përkundrazi, e shkatërroi sapo iu dha mundësia. Rasti erdhi kur shkrimtari, teksa i kishte dalë nami i keq për lidhjet me lord Alfred Dagllasin, student në të njëjtin universitet me të, atlet dhe poet jashtëzakonisht i admirueshëm, pinjoll i njërës prej familjeve aristokrate më të njohura, përkthyes i «Salomesë», dramës që fillimisht u shkrua nga Uajldi në frëngjisht në vitin 1891, e cila cilësohet si ndihmesa e tij më dritëshkurtër në përhapjen e subjektit tipik të dekadentizmit, ra në kurthin e ngritur nga i ati i lordit Alfred, markezi i Kuinsbërit, i cili i dërgoi një pusullë fyese. Uajldi e hodhi në gjyq fisnikun për shpifje, por shkrimtari u shpall fajtor dhe u dënua me dy vjet punë të detyruar. Oskar Uajldi, bajraku i estetizmit, modeli i epokës, tashmë qe fikur. Nga përvoja që përftoi në burg doli në dritë e mirënjohura «Balada e burgut të Ridingut» dhe një letër e gjatë plot dinjitet që i dërgoi lordit Alfred, botuar pas vdekjes së Uajldit me titullin De Profundis, pas së cilës janë kapur dhe vazhdojnë të kapen gjithë shtinjakët, që e ndiejnë për detyrë ta «rehabilitojnë» shkrimtarin prej sjelljes së tij «të vajtueshme». Në vitin 1897 Uajldi doli nga burgu për t’u dëbuar në Francë. Ndërmori edhe një udhëtim tjetër në Sicili e në Romë dhe gjatë kthimit për në Paris u godit nga një sëmundje, e cila i mori jetën më 30 Nëntor 1900, në moshën 44-vjeçare.

«Portreti i Dorian Greit»

«Dekalog i estetizmit të fin de siécle», «kompilim vendesh të zakonshme të dekadentizmit», «një varg parodish, thuajse një amalgamë», «studim lëvizjesh të ndryshme artistike»… Ja disa nga përkufizimet që i janë bërë romanit, të shigjetuar thekshëm nga harqet e kritikëve, të cilët me një saktësi të parashikueshme, gati-gati monotone, gjithmonë kanë qëlluar në shenjë. Po, «Porteti i Dorian Greit» është vepër e paramenduar, është e saktë artistikisht në kuptimin negativ, është një vepër ekzibicioniste. Në të Uajldi ngre akuzën e sensacionalizmit dhe të konceptit deri diku të ngurtë të stilit. Megjithatë, ekziston një vlerësim i veprave letrare, që nuk gjendet i shkruar në librat e kritikës, sido që në regjistrat e shitjeve të shtëpive botuese ekziston: dhe ky vlerësim, në rastin e «Portretit të Dorian Greit», është jashtëzakonisht miklues. Lexuesi i gjerë nuk u tregua shumë mendjehollë në lidhje me veprën, duke i dhënë Uajldit suksesin e një klasiku të vogël. Natyrisht, sot ka më shumë rëndësi të kërkohet pse-ja e këtij suksesi, në vend që të vazhdohet me litaninë e frazave të vetëmjaftueshmërisë e të mosmiratimit.

Nuk mjafton të shpjegohen aftësitë teatrore dhe dhuntitë e autorit për të përhapur shijen e një shkolle të re, të asaj që mban emrin shkolla e dekadentizmit. «Portreti i Dorian Greit» ia detyron popullaritetin e tij diçkaje më të ndërlikuar, domethënë, marrëdhënies që ai vendos me lexuesin. Siç do ta shohim, ndërtimi i tij ideologjiko-formal arrin të na japë me një efikasitet të jashtëzakonshëm efektin e një përmase të saktë e të përcaktuar: atë të spektatorit, konsumuesit të historisë, të një historie të tillë, që jo e gjithë abstraktësia dhe pamundësia e asaj që na kumtohet na tërheq nga afër.

Lexuesi

Lexuesi i «Portretit…» ndodhet në rolin e publikut të një shfaqjeje, prandaj është njëherazi brenda historisë, sa u përket emocioneve, drithërimave e gabimeve, por dhe skandalit të parashtruar; ndërkaq është jashtë historisë sa u përket pasojave, dhembjeve, fitoreve dhe tragjedisë së përjetuar. Dhe sado që trillimi i autorit mund të duket imagjinar e i sajuar, sado arbitrare që duket fantazia dhe formal arti i parashtrimit, aq më shumë realist do të ngjajë pozicioni i publikut, i provuar për sa i përket cilësisë së tij të jashtme, i shkëputur nga gëzimi e gjykimi, për rrjedhojë, nuk është aspak blerës i gjithë këtyre atributeve. Tiparet e gjykuara negativisht nga kritika fitojnë vlera në këtë perspektivë të ndryshme e antagoniste, duke filluar me situatat pothuajse mësimdhënëse dhe duke vazhduar me thurjet thuajse të parashikueshme. Sibila, rinia e pandotur, që përballet me jetën dhe që shkatërrohet; lord Henri, përvoja e të cilit e shthur në mënyrë pasive Dorianin; Bazili, arti, mjeti i pavullnetshëm mes përvojës dhe mungesës së saj, përfaqësuesi dhe preja e prishjes; por dhe Doriani, bukuria dhe turpëria, rinia dhe poshtëria, prishja dhe pafajësia, veprimtaria dhe mosveprimtaria, zotësia dhe pahijshmëria, që shkojnë krah për krah me njëra-tjetrën, për të përfunduar me stilin e pandryshueshëm, zbatuar gjer tek episodet më të vockla, ja momentet ku shihen shpresat dhe zhgënjimet në dialogët e familjes Vejn. Në lidhje me këtë vërejtjet që u bënë me rastin e botimit të veprës, sot duken jashtëzakonisht të ashpra e të pavenda. Duke mos e peshuar shumë, këta kritikë nuk donin ta kuptonin se pretendimit të Uajldit në lidhje me amoralitetin, vetëkënaqësia e tij për të propozuar kënaqësi (krime të urryera) u kundërvihet gjithnjë prania munduese e një caku krahasues të plotë e të padiskutueshëm: moralizmi viktorian. Portreti që arrin të shfytyrojë kanavacën e shenjtë të të pasurit, është një emblemë e përsosur e këtij moralizmi. Në atmosferën prej esteti, që Uajldi arrin të krijojë përmes fjalëve shkatërrimtare të lord Henrit, fakti që figura në kanavacë (arti) tërheq mbi vete të metat e fizionomisë së vërtetë të Dorianit (jetës), nuk bën tjetër veçse vërteton ngërthimin e tregimit: mbrapa kumashit të qëndisur me ar fshihet e vërteta morale, që kryeson në mënyrë të fshehtë e despotike gjithë çështjen, është ky «një moral i tmerrshëm», siç do ta përcaktonte vetë Uajldi te një nga mbrojtjet e tij të vazhdueshme. Peripecitë e marra e të errëta, të kryera nga Doriani, mund t’i japin një frisson[6] çlirues çastit kur vijnë, por e vërteta do të zbulohet në fundin e përkundërt: janë pikërisht këto, ato që sjellin me vete skllavërinë dhe shthurjen. Duke fshehur, duke e zhvendosur vetveten në art, Doriani s’bën veçse thekson ecurinë e zhvendosjes, prandaj dhe këmben mungesën e mëkatit, që piqet në fshehtësi, me praninë e mundimshme vepruese. Pas kumashit të qëndisur me ar (mbas pamjes së jashtme të tregimit) qëndron ndërgjegjia, ndërgjegjia e zakonshme e së keqes, të cilën publiku e njeh. Kjo fytyrë, që prishet fshehurazi, qëndron atje për t’u kujtuar të gjithëve se si janë (realiteti) dhe jo si mund të ishin (utopia). Tek Uajldi, funksioni fillestar i letërsisë së madhe borgjeze të fundshekullit davaritet, sepse në vend të një idealizmi të mundshëm e të hamendësuar, të një realiteti të prapsur, kemi një realitet të vërtetuar nga praktika, negativ dhe jonormal, të idealizmit; me fjalë të tjera, këtu këndvështrimi hapet jo për të kapërcyer librin, por për të pohuar ekzistencën.

Prej këtej lind krahasimi i dy lëvizjeve të barasvlershme e të njëkohshme, por të anasjella, të bashkëlidhura në marrëdhënien e përhershme art-natyrë, që është boshti i autondërgjegjes dekadente, së paku nga Bodleri e më pas. Kurse fakti që Uajldi arrin ta zbërthejë në mënyrë jo shumë të qartë antishoqëroren, antiborgjezen, është i pranishëm edhe te «Shpirti i njeriut në socializëm», botuar në të njëjtin vit me «Portretin e Dorian Greit». Lëvizja e parë shtjellon një hipotezë lirate, që e vesh natyrën me vlera estetike, i heq çfarëdo frenimi, lidhjeje, kanosjeje (marrëveshje dhe sanksion shoqëror, ndjesi «borgjeze» dhe të tjera si këto), dhe e redukton në kuintesencën e vet, artin e konsideron plotësimin e njëmendtë të fantazisë. Pika e nisjes e këtij zhvillimi bazohet te lutja, nëpërmjet së cilës Doriani i zhvendos proceset e natyrës kundër artit, duke i shenjtëruar vetes një plakje vetëm të figurshme, kurse realitetit të tregimit i shenjtëron rininë e pasosur. Pika e mbërritjes është dhënë në fund të vetë protagonistit, në të cilin jetën e pason vdekja me boshllëkun e saj, pa ndërhyrjen e moshës, të zyrës së gjendjes civile dhe të marrëveshjes, që është edhe rënia fizike. Me këmbimin me radhë të gjendjeve dhe me anë të përsëritjes së tërësishme të jetës e vdekjes, pa hijesira dhe mendime të ndërmjetme, ose më mirë me hijesirat dhe pasojat e jetës së dhënë tjetërkund, në një përmasë tërësisht të jashtme e spektakolare, realizohet fati i lirë i Dorian Greit, e po ashtu edhe modeli artistik, i idealizuar, antishoqëror e antiborgjez i Natyrës. Tek episodi i vdekjes së Sibilës ngadhnjen ky model, jo vetëm për arsye se edhe ajo përjeton boshtin jetë – përvojë – vdekje në një kohë tmerrësisht të shkurtër dhe pa zgjedhje për vazhdimësi, por mbi të gjitha, ngaqë te Doriani del në pah pjekja e një ndërgjegjjeje të veçuar, estetike. Qysh në çastin e dështimit të Sibilës si aktore, ai na trondit duke përmbysur hierarkinë e vlerave të vendosura tradicionalisht nga vetvetishmëria e ndjenjave dhe artificializmi i tyre përmes aktrimit. Në vend që të gëzohet se dashuria e Sibilës për të e ka fshirë cilësinë kryeneçe të imitimit, ai inatoset për vdekje, ngaqë ka humbur përgjithmonë epërsinë dhe madhështinë e tij, epërsinë e artistit mbi gruan që dashuron, ndërkaq konfliktin mes luftës dhe çiltërisë ai e zëvendëson me normalen dhe bukurinë, duke zgjedhur në hatër të së dytës. Me lajmin e vetëvrasjes së saj, ai i përmbys edhe më, me një përpikëri që është épatante[7], ndjenjat tradicionale që kanë lidhje me një gjë të tillë, duke e përkufizuar vdekjen e saj si «përfundim i mrekullueshëm i një paraqitjeje të mrekullueshme», ku ndërkëmbimi mes katastrofave të jetuara dhe rastit të shfaqjes bëhet vetë thelbi i personazhit.

Sidoqoftë, nuk ka asnjë që të mos shohë se si lëvizja e përshkruar deri tani fsheh në të vërtetë një lëvizje të përkundërt, dhe kjo është e gërshetuar, çka zbulon artin, me bashkëjetesën vetëm të pjesshme të autorit, zbulon jo më fantazi shëlbuese, por iluzioni të brishtë kundër të cilit merr hak një natyrë e kufizuar dhe shtypëse, që është natyra e majtë e mitologjisë dekadente. Meraku shpirtvogël i lord Henrit gjendet i fshehur në grishjen metafizike të Dorianit, në turrjen e tij drejt një gjendjeje absolute dhe të lumtur. «Ne nuk do ta jetojmë kurrë më rininë….» – do të thotë zemërplasur ai. Lutja çliruese lind nga kjo causerie[8] e sallonit, që tradhton frikën e jetës e të fatit; ndërkohë që plotësimi i saj i përkohshëm nuk mund ta mohojë klishenë e një vegimi tashmë të reduktuar, të zvogëluar të natyrës.

Të gjitha veprimet që bën Doriani në regjimin e «çlirimit» të tij, janë kriminale: nga indiferenca vetëdashëse ai kalon në veprimin e vullnetshëm të shthurjes, të vrasjes së ndërgjegjshme, të kanosjes së turpshme dhe gëzohet pa masë kur merr vesh vdekjen e një hakmarrësi të mundshëm. Ndërsa qëllimi i tij përfundimtar, i përkufizuar me fjalët se «do ta vriste të shkuarën dhe kur kjo të mos jetonte më, do të ishte i lumtur», shpreh në mënyrë të përkryer identitetin e rrezikshëm mes çlirimit dhe krimit, që, i selitur gjatë gjithë jetës, taninë e çon në prag të vdekjes. Estetizmi që piqet në karakterin e personazhit sjell me vete gëzimin e veçuar, kënaqjen e ndjenjave të pazakonta dhe njëherësh humbjen e ndjeshmërisë së përbashkët, sikundër e tregon shumë mirë një tjetër aspekt i episodit kryesor të vdekjes së Sibilës: qoftë në tregim, qoftë në ndërgjegjen e Dorianit, fshehja e së vërtetës i paraprin zbulimit të saj, falë disa veçantive të letrës së parëndësishme në dukje dhe të bisedës tinëzare me lord Henrin; reagimet e protagonistit përballë së vërtetës së zbuluar nuk ndryshojnë në lidhje me ato përballë së vërtetës së fshehur; ajo që e shtyn lexuesin të dallojë, të strukur nën pafajësinë e estetit të lirë e të paditur, është cinizmi tronditës i një gjakpirësi.

Në kryqëzimin e këtyre kundërshtive dhe dykuptimësive qëndrojnë përdorimi dhe funksioni i artit: kryevepra e Bazilit i nënshtrohet njëherazi parimit të fshehjes së plotë dhe reklamimit të tërësishëm (në libër këto nuk i tregohen asnjëherë lexuesit, por ne e njohim mjaft mirë subjektin dhe historinë). Kësisoj, gjithë arti i Uajldit shtrihet mbi këtë kufi të dyfishtë: ai është jo vetëm zbulimi më i epërm, por edhe lëvizja më e epërme e së vërtetës.

Personazhet

Personazhet kryesore të veprës ndërgjegjësohen plotësisht për jetën nëpërmes një vepre arti. «Personat e zakonshëm presin që jeta t’u zbulojë atyre të fshehtat e saj, kurse të paktëve, të zgjedhurve, misteret e jetës u zbulohen para se të ulet perdja. Këtë efekt e prodhon nganjëherë arti, e para së gjithash arti i letërsisë, që mbështjell drejtpërsëdrejti pasionet dhe intelektin. Megjithatë, hera-herës një personalitet i ndërlikuar zë vendin dhe merr detyrën e artit dhe bëhet, sipas mënyrës së tij, një vepër e vërtetë arti; jeta prodhon kryeveprat e saj të zgjedhura, ashtu sikurse prodhojnë poezia, skulptura a piktura» – lexojmë. Për Dorianin mishërimi i veprës së artit është lord Henri, të cilit të parit përveç ndikimeve të veta i shtohen edhe ato të portretit të parë, të librit të famshëm yellow book[9] . («Gjërat që ai s’i kish ëndërruar zunë t’i zbuloheshin pakëz nga pakëz…»), por edhe lord Henri, nga ana e vet, i kishte njohur të fshehtat «në moshën 16-vjeçare me anë të një libri, që i kishte zbuluar shumë nga ato të cilat ai nuk i kishte ditur më parë»; ndërsa Bazili në saje të Dorianit mundi që «të rikrijonte jetë në një mënyrë, që gjer tani kishte mbetur e fshehtë për të». Natyrisht, jashtë këtyre të «zgjedhurve» qëndron Sibila, që mban vulën e pafajësisë dhe që te Doriani rastis jetën si antitezë e artit, një zbulim tronditës që e shkatërron.

Prapëseprapë, nëpërmjet artit, materiali i vërtetë njerëzor i peripecisë, faji, hiqet vazhdimisht: nuk është vetëm portreti që e rinon poshtërsinë e Dorianit, po nuk është as ndjesia e një paraqitjeje teatrale ajo që e largon tragjedinë e Sibilës; as dhe zhdukja e Bazilit, që vepron në fshehtësi ndaj mikut dhe modelit të tij, rindërtuar sipas fantazisë së lord Henrit në kufijtë e një metamorfoze romantike dhe skenografike në lagjet e varfra mbi lumë; çdo merak i mundshëm zhduket nga mendja e Dorianit falë soditjes nga ana e tij të koleksioneve të sendeve të lashta plot vlerë, që ai vetë i quan «mjete të harresës».

Kjo shkëputje nga funksioni i artit, që shërben për të tradhtuar njëkohësisht të vërtetën, mund të shpjegohet me një frazë kuptimplote që Uajldi e vë në gojën e lord Henrit. Tek përsiatet mbi marrëdhëniet e ndërlikuara që vendosen mes protagonistëve, ai i vë vetes si qëllim që t’i zbulojë Dorianit vetveten, duke e çliruar thelbin njerëzor nga mbeturinat e ekzistencës, ashtu si skulptorët e mëdhenj çlirojnë trajtën sublime të përmendoreve të tyre nga mermeri që përmbajnë; ai do të bëhet për «Dorian Grein njëfarë rioshi, pa e ditur se ky qe pikërisht ai piktori që i kishte bërë portretin e madhërishëm. Ai do të përpiqej që ta sundonte…». Ja, pra, që në kontekstin uajldian «zbulimi» bëhet sinonim i «sundimit». Veprimi që themelon ndërgjegjjen, domethënë që i hap rrugë për të ndërhyrë dhe për të ndikuar te realja, bazohet në fuqinë e një njeriu tjetër, në mohimin e lirisë. Po zbulesa s’ka se si të jetë çlirim, ajo është e kundërta e tij dhe kjo për arsye të veçorisë dyvlerëshe që ngërthen brenda vetes gjëja e zbuluar, e cila njëherë e një kohë s’ishte veçse shkëlqim dhe kënaqësi. Pikërisht këto Doriani i ndjek dëshpërueshëm. Janë njëherazi dhe poshtëri e ndëshkim, prej të cilave Doriani ua mbath me të shpejtë. Dhe në papjekurinë, dhe në ndarjen e këtyre dy formave të ndërgjegjes, që bazohen në ndarjen e pandreqshme të realitetit dhe të pasojave që ajo sjell me vete, del në pah nevoja e kontrollimit dhe e fuqisë. Dy prej shumë formulave uajldiane takohen në një pikë: e para është se «gjëja më e rëndomtë bëhet e këndshme nëse është e fshehtë»; e dyta është se «prapa çdo gjëje të shkëlqyeshme ekzistuese fshihet diçka tragjike». Ose, tej së fshehtës që prodhon, tej lojës, me të cilën asaj i duhet që të fshihet për të mos u zbuluar, dhe kështu të shfuqizohet për të mbijetuar, mbetet një bërthamë themelore, dhe kjo është «diçka tragjike». E fshehur nga joshja, si para kërcënimit të ekzistencës, ashtu edhe para pamjes së jashtme të shkëlqyer tregimtare, vepra është analiza e fundit e botës borgjeze. Ajo bën fjalë për dashurinë e pamundur të protagonistëve, për rininë e humbur të Dorianit, në të gjejmë ndrydhjen e plotë të ndjenjave, madje edhe në figurat jokryesore: në gjithë veprën nuk ekziston asnjë marrëdhënie e vetme njerëzore e plotë dhe e plotësuar.

Ja ku shpjegohen edhe qendërzimi dhe shkëputja e artit te një autor i dekandencës angleze: për të zbuluar plotësisht jetën dhe natyrën, atij i duhet ta sundojë; i duhet të bëjë një shkëputje të madhe e të papërgjegjshme të fajit dhe të tragjedisë. Në krimin e tij të parë, gjë që nuk kalohet pa u vënë re nga miku i tij, Doriani thotë: «I dashur Bazil, në rast se doni të më ngushëlloni me të vërtetë, atëherë mësomëni ta harroj atë që ndodhi, ose ta shoh nga një këndvështrim artistik më të përshtatshëm. Vallë a s’ishte Gotieja që shkruante për consolation des arts?» Dhe pasi vrau edhe Bazilin, ai do të arrijë që ta kuptojë se e fshehta e gjithçkaje qëndronte jo në ndërgjegjësimin e situatës, detyrë që e ndihmon ta arrijë me anën e një llambe arabe të punuar mjeshtërisht, mbi të cilën e drejton vëmendjen e tij. Ngjashëm, pas çdo episodi që paralajmëron ardhjen apo përfshirjen në ndonjë tragjedi, vëmendja e lexuesit tërhiqet në mënyrë të pashmangshme drejt karakterit mondan të zhytur në shkëlqim, të paraqitur edhe me mendjemprehtësi, edhe me mëtime për estetizim, që është një high society londineze.

Personazhi si spektator i vetvetes

Në një arenë të tillë zhvillohet marrëdhënia mes veprës uajldiane dhe publikut. Skena në të cilën Doriani tregohet indiferent ndaj vdekjes së Sibilës, është e një rëndësie kryesore. Sa i frikshëm dhe i shtirë është bërë pozicioni i tij, sa shumë skandalizohet publiku! Pikërisht këtu del në pah ndërgjegjja, që është tregues i natyrës së vërtetë; nga aktor ajo e bën personazhin një spektator të thjeshtë të vetë veprimeve të tij: «Të bëhesh spektator i vetë jetës, siç thotë lord Henri, do të thotë t’u ikësh vuajtjeve të saj». Kësisoj, arrihet të kuptohet se tragjedia individuale do të përpihet, do të zhduket, se në emër të artit dhe të dramës, tragjedia do të bëhet material soditjeje, siç ndodh mbrëmjen që Doriani dëgjon Tannhäuserin e tij «i përhumbur nga kënaqësia, duke parë në preludin e asaj vepre të madhe arti pasqyrimin e tragjedisë së vetë shpirtit të tij»; vërehet gjithashtu se si dy konceptet «kënaqësi» dhe «tragjedi» bëhen njësh me njëra-tjetrën. Shkëmbime të tilla janë më se të zakonshme te «Portreti i Dorian Greit» dhe në pjesën tjetër të veprës uajldiane. «Këqyrim dhe vetë joshja e kësaj shfaqjeje na mbërthen me veriga», – na vjen ndër mend fraza e mirënjohur e tij te «Kritiku si artist». Arti dhe letërsia mund të falin ngushëllim sa kohë që në lojë është pafrytshmëria e tyre: aksioma që mbizotëron hyrjen e librit se «arti është krejtësisht i pavlefshëm», shfaqet tek aforizmat e lord Henrit: «Arti nuk ndikon te veprimet; ai davarit dëshirën për të kundërvepruar; është fund e krye shterp.» Ky është gjithashtu kuptimi i antirealizmit të Uajldit, që e gjejmë te fjalët e piktorit Bazil: «Arti duhet të jetë gjithmonë i pavetëdijshëm, ideal, i largët.»

Perdja mbyllet

Larg nga tragjedia, larg nga veprimi, larg nga kundërshtimi. Në të njëjtën mënyrë mbyllet edhe perdja e hapur ndaj sfidave antiborgjeze të lëshuara nga estetizmi uajldian. Goditjet që vijnë nga detyra e ndarjes dhe e veçimit s’janë veçse forma kryengritjeje. Efekti i tyre është për të turbulluar ndërgjegjen, që «jeton, jeton vetëm për t’i dhënë kryengritjes grishjen dhe mosbindjes thirrjen. Të gjitha mëkatet, që teologët s’lodhen duke na i kujtuar, janë mëkate mosbindjeje». Gjendemi përballë pohimit të përtërirë të publikut në rolin e spektatorit të thjeshtë, të konsumuesit të historisë, e për pasojë edhe të tragjedisë, të gabimit të tij, të ndërkryerjes së tij. Në veprimin e zbulimit ky art përdoret në mënyrë të paligjshme, në mos në trajtën e një shfaqjeje të mbyllur që s’ka kurrfarë lidhjeje me jetën; këtij mekanizmi ia detyron «Portreti i…» suksesin.

Pikërisht ky është arti uajldian, një art i pandjeshëm, i ashpër, i mpirë; një art që duket se është i mbyllur në fshehtësi, një art i paanshëm, siç kishte thënë dhe vërtetuar vetë Uajldi tek eseja e tij, tek e mirënjohura kushtuar estetit dhe vrasjes së T. G. Uejnrajtit «Pena, lapsi dhe helmi». Doriani bëhet mishërimi i prirjes së plogështisë morale, emblema e plotë e botës uajldiane, e asaj dekadente, në çastin që edhe vetë lord Henri, mësuesi i tij, s’arrin që ta besojë shthurjen e Dorianit; ky i fundit i kishte pranuar deklaratat për realitetin si sajesa prej të marri të atij, që gjer tanimë lord Henrit i qe dukur kulmi i paimitueshëm i psikologjisë cinike e të sëmurë të «dekadentizmit». Abstragimi dhe shkëputja e madhe e Dorianit janë kaq të plota, sa janë në gjendje t’ia kalojnë edhe vetë zëdhënësit të estetizmit të papërgjegjshëm, këtij motori të fshehtë të peripecisë. Por, me sa duket, është jo aq e madhe sa ta kalojë dëshminë e lexuesit, që tani di më tepër dhe është shumë më i vetëdijshëm për lord Henrin. Embleciteti i vërtetë i Dorianit nuk ka ndonjë lidhje kushedi çfarë me anën e brendshme të shtjellimit romanor, por priret drejt anës së jashtme, në marrëdhënie të drejtpërdrejtë me publikun, në dorë të të cilit gjenden tërë efektet e mundshme, vetëm se asnjë koment s’është më i arritshëm nga personazhet. Gjesti i fundit i kryer nga Uajldi është largimi i ndërgjegjjes nga skena dhe nga aktorët që luajnë, për të privilegjuar ndërgjegjjen e platesë që merr pjesë: pra, bëhet fjalë për një gjest zbulues. Në largimin e fundit gjejmë edhe rrëfimin e fundit që ai i bën lexuesit, pozicionin në të cilin ndodhet në realitetin e ndarë e bashkëkohor: në plogëtinë dhe pasivitetin me të cilët merr pjesë spektatori.

Domosdo, aftësia krijuese dhe shpërthyese e pranishme tek Uajldi nuk mund të bënte tjetër vetëm se të humbiste në një tertip të ri: utopia e tij është në të vërtetë hedonizëm, «një hedonizëm i ri» siç e quan lord Henri, version i ngushtë e dritëshkurtër i lirisë, që përdorej vetëm nga intelektualët e rrymës fin de siècle, të cilët nuk e marrin parasysh ekzistencën e masave (e pra, ato janë risia e njëmendtë e historisë), por që i lë jashtë ato. Veçimi i Dorian Greit, ky mishërim i kultit, përkon me largimin e artistit perëndimor, që lufton mes vetëplotësimit dhe krijimtarisë («bukuria» absolute e Dorianit) dhe mohimit të dhuntisë së krijimit e asaj të lirisë, që atij i duken si bashkësia e masave të kulturuara, që bien pre e gabimit, e mistifikimit dhe e shtypjes («etika borgjeze»). I paafte për të kontrolluar historinë, ai është i paaftë t’i japë asaj zgjidhje.

Përktheu: Klodian Brici

Treni i varrosur- ROBERT BLY

Published on December 14, 2018 in Letërsi/Përkthim by Admin

Treni i varrosur- ROBERT BLY

Tregomë mbi trenin që njerëzit thonë se u varros
Nga orteku … ishte kohë dëbore? Ishte
Në Kolorado, dhe askush nuk e pa ndodhinë
As tymin e motorit kacavjerrur përpjetë
Shpërthim ciflash zjarri dhe zhurmë motori

Atje ishin të gjithë ata që patën lexuar diçka
Nga Thoreau, apo Henry Ward Beecher.
Dhe inxhinierët tymojnë, trutë të hedhin në erë.
Pyes veten kur ndodhi kjo? Ishte pas
Jetës studentore, apo ndër vitet kur ishim, ku?

Të gozhduar në cep e dëgjuam zhurmën që ndërsillte
Poshtë nesh treni lëvizte me shpejtësi të përbindshme.
Ishte e paqartë se ç’ndodhi më pas. Ti dhe unë
Jemi ende pasagjerë në atë tren. Duke pritur për dritën
E nisjes? Apo treni me t’ vërtet’ u varros nën dëborë?
Netëve të mia një tren fantazmë vjen dhe ikën…

Përktheu: Flurans Ilia

Kritikët ngjajnë me berberët që qethin njëri-tjetrin për qejf*/William Faulkner

Published on December 13, 2018 in Letërsi by Admin

William Faulkner

Një nga thëniet e Uollt Uitmanit që përmendet shpesh edhe sot, është ajo se për të patur poetë të mëdhenj duhet të ketë edhe audiencë të madhe. Nëse Uollt Uitmani e kuptoi këtë, kjo është kaq e dukshme në kohën e mbizotërimit të radios, e cila shërben për të na informuar ashtu si revistat elitare të cilat e korrigjojnë informacionin masiv, pa përmendur pastaj gjykimet e stërholluara në formën e leksioneve universitare. Dhe prapëseprapë, lind pyetja: Çfarë kanë bërë botimet e specializuara në fushën e letrave bashkë me botën akademike për të krijuar shkrimtarë të mëdhenj? A e marrin me të mirë këta Sibila shkrimtarin rishtar për ta trajtuar si të parapëlqyerin e tyre? Ato madje as që përpiqen që të rrënjosin tek ai nderimin për misteret që fshehin (duke e zhveshur kritikën kësisoj edhe nga vlera e saj emocionale. Po si mund të kontrollohet ndryshe turma përveçse nëpërmjet emocioneve? A ka ekzistuar ndonjëherë një turmë e logjikshme?). Kështu që duhet pranuar që s’ekziston një traditë, një ndjenjë përkatësie; gjithçka që nevojitet për t’u pranuar nga kritika është një makinë shkrimi.

Ata as që përpiqen të ndikojnë në formësimin e opinioneve për shkrimtarin. Është e vërtetë që nuk ia vlen të modelosh opinionin e gjithkujt për një shkrimtar, por ia vlen të ndryshosh gjykimet e gabuara të së kaluarës që vetëm përsëriten, të paktën për të shpëtuar shpirtin tënd. Kritiku amerikan, mu si një prestigjator, përpiqet të gjejë se sa shumë mund të mbajë pezull vëmendjen e spektatorit, pa i treguar atë që fsheh prej tij, duke vlerësuar shkathësinë e duarve kundrejt mprehtësisë së shikimit. Ai e merr në shqyrtim artin letrar duke e parë si një instrument me anë të të cilit ushtron shkallë të ndryshme të inteligjencës së vet. Kjo duket kaq e dorës së dytë, kaq e padobishme, krejt njëlloj si instrumentisti që luan me instrumentin, ndërkohë që pret ardhjen e bandës muzikore të cirkut. Por me një ndryshim; instrumentisti, lodhet pas ca kohësh dhe ndalon. E habitshmja në rastin e kritikës është që kritiku mahnitet nga muzika që ai krijon. Atëherë, mund të pyesim a u jep kritikëve kënaqësi leximi i njëri-tjetrit? Në këtë rast ngjajnë kaq shumë me berberët që qethin njëri-tjetrin për qejf.

Kritiku amerikan e verbon, jo vetëm audiencën e tij por edhe veten, në lidhje me thelbin e punës që bën. Zeja e tij shndërrohet në gjimnastikë mendore. Ai shndërrohet në rimishërim të të parëndësishmes, magjepsës me kujtime të lumtura, duke e pataksur turmën e pagdhendur, jo me atë që thotë, por me mënyrën se si e thotë. Mendjet e tyre mbyllen para stërhollimeve të gjithfarllojshme të kritikut. A s’ju duket diçka që sot ndodh rëndom?

“A e keni parë botimin e fundit të…..(vini një emër që keni dëshirë)? Xhouns Braun (Jones Brown) ia ka bërë fora kësaj here, ai… eh, si e pat titullin e librit? Sikur është roman më duket, e ka… në majë të gjuhës e kam… por flet… ka një goxha personazh. Nejse, Xhounsi e cilëson bojskaut estetik. Ia vlen, ta lexosh patjetër!” “Po, sigurisht. Brauni gjithmonë shkruan bukur. Të kujtohet se çfarë tha për filanin? “Është si një papagall që ka mësuar të fluturojë, por s’mësoi që s’mësoi dot të shajë”. Dhe prapëseprapë, kur e pyet këtë kritik për emrin e autorit, ose titullin e librit, ose se për çfarë bën fjalë, s’ta thotë dot? Ai, ose s’e ka lexuar, dhe nuk është se libri s’e ka tërhequr, por thjesht ka pritur të lexojë kritikun Braun për të krijuar një opinion. Dhe Brauni nuk ka dhënë asnjë opinion. Ndoshta edhe Brauni nuk e ka një të tillë.

Kritika në Angli është ku e ku më e zhvilluar se ajo në Amerikë! Pa dyshim, në SHBA gjen kritikë me gjykim të shëndoshë dhe tolerantë, të mirë-pajisur me njohuri, por me pak përjashtime ata nuk e kanë një status të tillë. Revistat, të cilat janë ato që vendosin standarde i shpërfillin ata, ose krijojnë gjendje të padurueshme për ta, kështu që edhe ata i shpërfillin revistat dhe jetojnë jashtë vendit.

Në një nga numrat e fundit të “E shtuna letrare (The Saturday Review), zoti Xheral Goulld (Gerald Gould), në shkrimin kritik për “Lojtari i fshehur” të Alfred Noyes, shkruan: “Njerëzit në jetën reale nuk flasin si në këtë libër… Nuk është e dobishme të tjetërsosh ligjërimin bisedor të njerëzve të zakonshëm, pasi kjo ia zbeh vlerën librit. Dhënia e një detaji të tmerrshëm e çorienton lexuesin”. Kjo vërejtje është thelbi i kritikës së këtij autori. Kaq e saktë, e qartë dhe e plotë, s’i shton as s’i heq dot asnjë presje. Një shkrim kritik prej të cilit përfiton jo vetëm publiku, por edhe autori. Por cili kritik amerikan do ta bënte një gjë të tillë? Cili nga gjyqtarët tanë letrarë nuk do ta shfrytëzonte rastin për ta quajtur zotin Noyes “bojskaut estetik”, apo të mos merrej me diçka tjetër të dorës së dytë dhe të parëndësishme?

Cili do të ishte ai lexues atëherë, që s’do ta merrte librin pa një paragjykim të njëanshëm, pa një lloj ndjenje të zbehtë hatri dhe mëshire… jo për librin por për zotin Noyes? Një në njëqind. Cili shkrimtar, duke e pasur prirjen e brendshme për të vuajtur, me shtysën e brendshme për të hequr qafe letrën e bardhë që nuk e lë të qetë, mund të frymëzohet apo nxitet prej një epiteti të tillë si ai i “bojskautit estetik?”. Asnjë.

Gjykimi i shëndoshë, kjo është fjala e duhur. Mos u bëj të tjerëtve çfarë s’do të doje të ta bënin ty. Kritikët anglezë bëjnë kritikën letrare të librit, kritikët amerikanë bëjnë të autorit. Kritiku amerikan ia hedh paq publikut, duke ia paraqitur autorin si një gaztor të shfytyruar, hija e të cilit në volume të trasha librash zor se të josh. Sigurisht, nëse ekzistojnë dy profesione në të cilat nuk duhet të ketë xhelozi profesionale, ato janë prostitucioni dhe letërsia.

Në këto rrethana, gara bëhet mbytëse. Shkrimtari nuk mund të filloj të konkurrojë me kritikun. Ka kaq shumë punë me të shkruarit ndërkohë që edhe nuk është i përshtatshëm për një garë të tillë. Edhe po të kishte kohë sa të duash dhe të ishte i mirëpajisur, gara do të ishte e padrejtë. Leximi i kritikut, sapo të bëhet zakon për lexuesin, shihet prej tyre si i pagabueshëm, dhe kontakti i tij me ta është aq i drejtpërdrejtë, sa i mundëson që gjithmonë të thotë fjalën e fundit. Dhe në shoqërinë amerikane fjala e fundit ka rëndësi, është vendimtare. Ndoshta, ai kështu arrin të na bindë.

Përktheu: Granit Zela

*Titulli është redaksional

A keni një përkufizim për dashurinë?-Ester Perel

Published on December 12, 2018 in Meqë ra fjala by Admin

Pyetjes: “A keni një përkufizim për dashurinë?”, në një intervistë të fundit në ‘The New Yorker”, Ester Perel, psikoterapeute, i përgjigjet:

“Është një folje. Kjo është gjëja e parë që më vjen në mendje. Është një angazhim aktiv i të gjitha llojeve të ndjenjave – ato pozitive, primitive, po dhe ato të neveritshme apo të urryera. Pra është një folje shumë aktive. Dhe shpesh është e çuditshme se mund të jetë si një lloj batice dhe zbatice. Është si hëna. Ne mendojmë që është zhdukur, por papritmas, ajo shfaqet sërish. E sigurt është që dashuria nuk është një gjendje entuziazmi i përhershëm. Unë vet kam tridhjetë e pesë vjet martuar dhe praktikoj terapinë e këshillimit në çift. Kam edhe dy djem dhe dashuria ime nuk është vetëm romantike.

Mendoj se përkufizimi i sotëm për dashurinë duhet të evolojë nga – “Ti je gjithçka”, kur çiftet janë vërtet në ekzaltim të plotë, dhe këtë e sheh në premtimet/zotimet e dasmës, ku çiftet i përbetohen njëri-tjetrit me zotime të tilla si: “Do të të fshij çdo pikë loti që do të rrjedhë nga sytë e tu, para se ti vet ta vësh re që po të rrjedh,” në një zotim më real që mund të jetë:

“Më duhet të pranoj që do të të bëj edhe gjëra të keqija ose të papërshtatshme/të pahijshme, me raste, por edhe rregullisht, në bazë të humorit të ditës që do të kem.”

Përktheu: Meli Ajazi

Një denoncim për portalet që vjedhin shkrime nga defekt-teknik.com

Published on December 10, 2018 in Denonco plagjiaturën by Admin

Më datë 1 Dhjetor 2018, ora 12.45, publikova një shkrim me disa përshtypje të miat rreth fotografisë së një vogëlusheje siriane. Shkrimi titullohej: “Fotografi i tha të bënte një përpjekje të buzëqeshte”. Shkrimin tim e gjeni këtu: http://defekt-teknik.com/fotografi-i-tha-te-bente-nje-perpjekje-te-buzeqeshte/

Ato ditë, një portal me emrin ALSATM, e vodhi shkrimin tim, i hoqi autorësinë time Arlinda Guma, autorësinë e faqes defekt-teknik.com dhe e publikoi si një shkrim të vetin. Shkrimin e vjedhur e gjeni këtu: https://www.alsat-m.tv/fotografi-i-tha-te-bente-nje-perpjekje-te-buzeqeshte-dhe-kjo-vogelushe-siriane-buzeqeshi-keshtu/

Edhe një portal tjetër me emrin KIDS TIME e vodhi këtë shkrim, duke i hequr autorësinë time dhe autorësine e faqes. Shkrimin e vjedhur e gjeni këtu: http://kidstime.al/fotografi-i-tha-te-bente-nje-perpjekje-te-buzeqeshte-dhe-kjo-vogelushe-siriane-buzeqeshi-keshtu/

Këtë shkrim e grabiti gjithashtu edhe një portal i Kosovës me emrin kultplus, ata e kishin shkruar autorësinë time, por kishin hequr autorësinë faqes defekt-teknik.com. Shkrimin e grabitur e gjeni këtu: https://www.kultplus.com/arti-pamor/fotografi-i-tha-te-bente-nje-perpjekje-te-buzeqeshte-dhe-kjo-vogelushe-siriane-buzeqeshi-keshtu/

Portali Albania Time ka hequr autorësinë time dhe autorësinë e faqes. Shkrimin e vjedhur e gjeni këtu: http://www.albaniatime.com/2018/12/05/fotografi-i-tha-te-bente-nje-perpjekje-te-buzeqeshte-dhe-kjo-vogelushe-siriane-buzeqeshi-keshtu/?fbclid=IwAR3jQ_A4QsUu9Tv4AP9pnGDyCcGjS4NKmwjtb84rJTERDPEHqudl4O-SFLk

Portali Artistat Shqiptar (këta as emrin e tyre nuk dinë ta shkruajnë pa gabime), ka vënë autorësinë time, por ka hequr autorësine e faqes. Shkrimin e grabitur e gjeni këtu: http://www.albaniatime.com/2018/12/05/fotografi-i-tha-te-bente-nje-perpjekje-te-buzeqeshte-dhe-kjo-vogelushe-siriane-buzeqeshi-keshtu/?fbclid=IwAR3jQ_A4QsUu9Tv4AP9pnGDyCcGjS4NKmwjtb84rJTERDPEHqudl4O-SFLk

Portali Lajmet.net ka vënë autorësinë time, por ka hequr autorësinë e faqes: http://www.albaniatime.com/2018/12/05/fotografi-i-tha-te-bente-nje-perpjekje-te-buzeqeshte-dhe-kjo-vogelushe-siriane-buzeqeshi-keshtu/?fbclid=IwAR3jQ_A4QsUu9Tv4AP9pnGDyCcGjS4NKmwjtb84rJTERDPEHqudl4O-SFLk

Portali Frame Press ka hequr autorësinë time dhe autorësinë e faqes. Shkrimin e vjedhur e gjeni këtu: http://www.albaniatime.com/2018/12/05/fotografi-i-tha-te-bente-nje-perpjekje-te-buzeqeshte-dhe-kjo-vogelushe-siriane-buzeqeshi-keshtu/?fbclid=IwAR3jQ_A4QsUu9Tv4AP9pnGDyCcGjS4NKmwjtb84rJTERDPEHqudl4O-SFLk

Portali Fryma ka vënë autorësinë time, por ka hequr autorësinë e faqes. Shkrimin e grabitur e gjeni këtu: http://www.albaniatime.com/2018/12/05/fotografi-i-tha-te-bente-nje-perpjekje-te-buzeqeshte-dhe-kjo-vogelushe-siriane-buzeqeshi-keshtu/?fbclid=IwAR3jQ_A4QsUu9Tv4AP9pnGDyCcGjS4NKmwjtb84rJTERDPEHqudl4O-SFLk

Portali Shkodër Info ka hequr autorësinë time dhe autorësinë e faqes. Shkrimin e vjedhur e gjeni këtu: http://www.shkoder.info/2018/12/05/fotografi-i-tha-te-bente-nje-perpjekje-te-buzeqeshte-dhe-kjo-vogelushe-siriane-buzeqeshi-keshtu/?fbclid=IwAR1l-C4bbK99RT9zv6EBDL5ed_P97GQp4HXpEgWyoQmAzbQIDpzM6iMhWow

Këto janë portalet që hasa unë për këtë shkrim, por ka shumë portale të tjerë që grabisin rregullisht shkrime prej defekt-teknik.com. E perveç këtyre portaleve, një lumë i madh njerëzish në facebook kanë postuar fjalët e shkrimit pa autorësinë time dhe pa emrin e defekt-teknik.com.

Herë tjetër do t’u nxjerr edhe atyre emrat!

Ta shohim nëse do guxojnë më!

U pjekshim në denoncime të tjera!

Pa respekt

Arlinda Guma

Radikalizimi i selfie-t/ India Ennenga

Published on December 10, 2018 in Feminizëm by Admin

Ndoshta ne nuk e dimë kë duam për audiencë. Ndoshta selfie-t tregojnë atë që ndodh atëherë kur një shoqëri dërgon një mesazh dhe nuk ka aty asnjë që ta dëgjojë. Ashtu si transmetimi ndëryjor i radios “Një përgjigje e thjeshtë ndaj një mesazhi thelbësor”, i cili dërgon frikën njerëzore për shkatërrimin e mjedisit të Tokës në Univers ndaj jetës së mundshme jashtëtokësore, autoportretizimi sot nuk komunikon të vërtetat unike, aq sa reflekton ankthin kolektiv.

India Ennenga

Përktheu: Arlinda Guma

Marrë nga “The Paris Review”

Jemi në fund të një epoke që karakterizohet nga autoportreti. Ky pohim nuk është provokativ-kemi jetuar si personazhe për një kohë dhe e kemi ndjerë të gjithën të vijë. Pra, më lejoni ta rifrazoj: Jetojmë në fund të një epoke që karakterizohet nga ankthi i pamëshirshëm ndaj vetes si produkt; që do të thotë; kush e zotëron atë, sa kushton, sa është vlera e saj. Fjala “celebrity” tregon se kjo vlerë mund të sasijohet dhe, në përgjithësi, qëndron si një term gjithëpërfshirës për çrregullimet kolektive (dëshira e paturp, ankthi i objektizuar, “schadenfreude”=“gezimi”si katarsis) që përforcon një kult të vetes. Ashtu si dy nga “fanarët” kryesorë në egomaninë mashkullore; Elon Musk dhe Kanye West, hyjnë në fazat ekliptike të vetë-ekzekutimit dixhital; vëmë re se një krizë e gjatë është duke mbërritur në kulm të trajtimit të vetes si personazh. Ngjashmëria e krisjes së tyre është e çuditshme dhe pa dyshim përfaqësuese e një krize më të gjerë të autoritetit karizmatik të mbarë vendit. Si fëmijë të dështuar të etapes së pasqyrës Lacaniane, reflektimi i tyre, auto-imazhi i thjeshtëzuar, precipiton në shkatërrim, në vend që të precipitojë në zhvillim.

Edhe pse kjo epokë u paralajmërua vite më herët, në vitin 2007, kur Britney Spears rruajti kokën dhe publiku i hutuar mund ta përtypte këtë veçse si një gjest histerik – më të mjerin e karakterizimeve. Sot ndihet si gjest avantgard; ajo vrau personazhin e saj. Në të vërtetë, ajo e pretendonte veten si diçka më shumë se vetëm si një markë apo si një mall. Duke sulmuar pamjen e saj (flokët- rrënjën e feminitetit aq estetik) ajo tërhoqi vëmendjen tek mënyra me të cilën shoqëria jonë percepton identitetin te një grua. Në vitin 2018, ambivalenca ndaj mënyrës se si trajtohet vetja dixhitale, si të krijosh “personazhin” e dikujt, është një nyje veçanërisht e koklavitur për gratë. Rënia e hapësirës kritike midis personalitetit të individit dhe personalitetit online të tij, e fshin dallimin midis vetëshprehisë dhe vetëpromovimit. Çdo postim tani duket se bie në një kurth të rrezikshëm.

Aktualisht ne perballemi me pyetje që, deri kohët e fundit dukeshin pas në kohë. A është afirmimim i pohimit të dashurisë për veten dhe feminizëm, apo po luhet me reduktimet e lashta mizigjene të grave si objekte fetishi? Kur trendet e hashtagëve si:“U zgjova si kjo” dhe “Të famshëm pa grim” përshtaten mjaftueshëm? A i pranojnë ato presionet me të cilat gratë përballen në një shoqëri gjinore, apo thjesht mjegullojnë qëllimin e produkteve të bukurisë? Për të thyer këtë mbulesë ne duhet të pyesim: – Ku është puna? Dua të them, me të vërtetë, kush duket se punon ende? Gjithçka që shohim janë gratë me pushime-cooly “jashtë pune” gjatë ditës, dhe me fustane të mrekullueshme gjatë natës. Studiot dhe zyrat shërbejnë si sfonde për shërbime fotografike mode, shembull kuptimplotë i joproduktivitetit. Të gjitha këto gra “Woke up like this-U zgjuan kështu”– duke kapur dhe diçituruar veten, që nga çasti kur agimi filloi të zbardhë.

Konsumimi i këtyre imazheve është budallepsës. Të jesh një femër dixhitale do të thotë të lahesh ankthshëm në imazhet e të tjerëve dhe të përgjigjesh në mënyrë impotente, të pëlqesh një foto apo të përgëzosh të tjerët për bukurinë e tyre. Më budallepsës është fakti se kjo bëhet pavarësisht njohjes apo përpjekjeve për t’u afruar në brendinë e tjetrit. Selfie është një mbulesë që fsheh dy kuptimet e produktit të saj, dhe veten e vërtetë.

Selfie-t bëhen edhe më të vështira për t’u kuptuar në çastin kur dikush pyet për kë bëhen. Sigurisht jo për fotoshkrepësit e vetes, prej të cilëve ato kërkojnë punë të lodhshme, vetëmohuese, nuk jane as për shikuesin e përgjithshëm dhe përgjigjet e tyre të vakëta. Ndoshta ato bëhen për miqtë e ardhshëm, miqtë rivalë, sferën e përgjithshme të spektatorit femëror? Ose ndoshta për askënd, ndoshta ne nuk e dimë kë duam për audiencë. Ndoshta selfie-t tregojnë atë që ndodh atëherë kur një shoqëri dërgon një mesazh dhe nuk ka aty asnjë që ta dëgjojë. Ashtu si transmetimi ndëryjor i radios “Një përgjigje e thjeshtë ndaj një mesazhi thelbësor”, i cili dërgon frikën njerëzore për shkatërrimin e mjedisit të Tokës në Univers ndaj jetës së mundshme jashtëtokësore, autoportretizimi sot nuk komunikon të vërtetat unike aq sa reflekton ankthin kolektiv. Por nuk e kam fjalën këtu qe të vajtojme për mediat sociale (e mërzitshme, ç’është bërë s’mund të zhbëhet, të gjithë janë të shqetësuar, por askush nuk do të ndryshojë). Ne të vërtetë dua ta përdor këtë labirint për t’u përpjekur të gjej një kthim pas, në një tip krejtësisht të ndryshëm të autoportretizimit, një që ofron një ndërlidhje alternative (dhe më pozitive) midis karakterit, punës dhe subjektit femëror.

E di që një portret i tillë ekziston, sepse e kam parë. E kam hasur në një galeri të vogël në Buckingham Palace, në ekspozitën “Portreti i Artistit” vitin e shkuar. Cilësia dhe dimensionaliteti i kësaj pikture e dallon menjëherë atë nga pjesa tjetër e punëve të ekspozuara. Instinkti im ishte ta prekja. Ajo e cila në fillim u duk u duk si një pikturë me bojëra, ngadalë e zbuloi veten se ishte një thurje. Ky autoportret është qepur trashë, me pëlhura të pastelta, përsosmërisht të parregullta, aq sa të ngjajnë si penele, që do ta shtypnin shpejt individualitetin e krijuesit në kanavacë (apo në një copë). Ato duar, duart e nje artizaneje, kanë treguar aq kujdes me qepjen, një fije e kuqe lakohet lirshëm mbi gishtin e unazës (e martuar me punën e saj?). Ajo që me të vërtetë më preku megjithatë, ajo që gjeta të pashmangshme, ishte shprehja e gruas. Ajo buzëqesh, sytë e saj janë të shndritshëm dhe të qetë. Ajo ka një karizëm që shpesh i reziston gjetjes artistike dhe fytyra e saj shpreh një jetë të brendshme, në kundërshti me një personazh sipërfaqësor. Kjo është një grua që e kuptoi fuqinë e punës dhe natyrën radikale të paraqitjes së saj duke e realizuar atë. Besimi në shikimin e saj, e zhytur në llojin e vet të magjisë, duke krijuar një ndjesi prej artisteje për veten, ndërsa ajo në mënyrë aktive ndërton auto-imazhin e saj. Mishërimi në atë auto-imazh, qendror për të, është puna. Puna si njësi dhe puna brenda në njesi, janë të padallueshme.

Më duhet ta pranoj, data më habiti, viti 1779 në Britaninë e Madhe – ende jo në UK – ishte një kohë thatësire, Revolucioni Amerikan, vdekja e Kapitenit Cook dhe të drejtat e kufizuara për gratë. Megjithatë, një qendër kulturore e sapoçelur po hidhte shtat në qendrat urbane dhe Mbretëresha Charlotte po tregonte një interes të veçantë për artistet gra. Pikerisht gjatë kësaj kohe Mary Morris Knowles shkoi në Birmingham dhe filloi të bënte emër. Mary Morris Knowles: Quaker “kuokërse”, (Quaker-Lidhje Kristiane), abolicioniste, poete, mentore, avokate e të drejtave të grave dhe edukimit të tyre. E vetësigurt, me një sens humori disi të thatë, ajo ishte shumë më përpara kohës së saj. Pas vdekjes së fëmijës së saj të sapolindur, ajo shkroi vargje epike që tregonin përvojën e një gruaje gjatë punës. Pas një debati mbi të drejtat e grave me Samuel Johnson-in (i cili e quajti atë një “zuskë e vogël”, ndërsa ajo me vendosmëri argumentoi se “shpirtrat nuk kanë seks”), ajo pati anën e saj të historisë të printuar në revistën Gentleman’s. Kur i kërkuan një poemë për ta gdhendur brenda një kutie duhani, ajo bëri të dukshme koston njerëzore të pirjes së duhanit, duke shkruar “sikur duart që e rritën këtë favorizim të së keqes / të humbasin në mëshirë dhe skllavi të lirohet!” Kur u tha që gratë nuk kishin nevojë të studiojnë shkencën, ajo shkroi një satirë mbi përfitimet e kimisë në përpjekjet e një amvise në pjekjen e gatimeve. Knowles kuptoi se si të bënte ndryshimin nga brenda, puna e saj ekzistonte në hapësirën mes argëtimit dhe provokimit, bukurisë dhe rebelimit. Ajo e pa vendin e saj në kontekstin kulturor në mënyrë të qartë, dhe kulturën që ajo prodhonte e bashkërendoi, duke e vënë në shërbim të qëllimit të saj.

Kjo më sjell përsëri në autoportretin e saj. Në vitin 1771 Mbretëresha i kishte kërkuar Knowles-ës të kopjonte një portret të Xhorxhit të III-të duke përdorur teknikën e saj unike të “pikturës së gjilpërës”. Kur Knowles prodhoi një interpretim të bukur të pikturës, Mbretëresha e pagoi shtrenjtë punën e saj të dorës dhe i kërkoi të bënte një imazh tjetër sipas zgjedhjes së saj. Knowles zgjodhi të bënte një autoportret, një përgjigje e mençur për komisionin e Mbretëreshës. Ajo na tregon Knowles-ën në punë, në kopjen origjinale, imazhin e Xhorxhit të III-të, duke zgjeruar pamjen jashtë kornizës origjinale. Ka të gjithë humorin e zymtë që zakonisht shoqëron pjesën metatkstuale. Por kjo është gjithashtu një formë prove, një këmbëngulje ndaj gruas që qëndron pas punës. Imazhi që ajo është duke qepur është i rëndësishem, por burri që përshkruhet nuk është Xhorxhi-sovrani (një njeri me kapital) është vetëm një koleksion i turbullt temash, të mbajtura së bashku nga kjo “piktore e gjilpërës”, nga kjo grua që refuzoi feminitetin pasiv. Në këtë kuptim, Knowles është gjithashtu një vrasëse e personazhit – ajo shkatërron konceptin e kulturës së saj të “personazhit” femëror, me qëllim që të zbulojë individualitetin e saj, personazhin e saj të brendshëm.

Dhe kështu ekziston ndjeshmëria e gjithë gjësë, dija se çdo fije kishte kaluar nëpër gishtat e vërtetë të Knowles-ës, po aq sa dhe në pikturat e saj. Menjëherë pas martesës, Knowles shkruante se refuzonte të bëhej “një makinë e varfër pasive … thjesht një grua që buzëqesh”. Piktura e gjilpërës është antiteza e punës së makinës. Insistimi është në mjeshtërinë njerëzore kundrejt produktivitetit të makinës qepëse. Qepja ishte diçka që gratë duhej të bënin për të shpërqendruar veten, për të kaluar kohën. Nuk ishte serioze, dhe sigurisht nuk ishte një punë. Ashtu si selfie-t e sotme, qepja ishte menduar të ishte nje punë pa një fund. Sidoqoftë, Knowles, përmes vetëpërfaqësimit të saj, këmbënguli në sfidimin e vetë konceptit të “punës së grave.” Ashtu si thurjet e Anni Albers, që do të krijoheshin pothuajse dy shekuj më vonë, qëndisja e Knowles-ës pozicionon shëmbëlltyrën e zanatit të shtëpisë në sferën e artit të lartë. Përshkrimi i punës së saj në media e legjitimonte atë. Ajo krijoi një testament, si për mediat e saj, ashtu edhe për veten e saj si artiste. Dhe, si testamenti, imazhi rezultues lihet si një trashëgimi për gratë e këtij brezi shekuj më vonë. Ajo tregon rëndësinë e zotërimit të një imazhi dhe të shfaqjes së veprës së dikujt, të parashtrimit të pretendimit ndaj procesit, po aq sa ndaj rezultatit.

Ka diçka tjetër të lidhur me materialin e kësaj, fizikisht dhe ideologjikisht. Fijet e Knowles-ës gërshetohen së bashku në një imazh të një gruaje që po i tërheq. Siç do të argumentonte Clifford Geertz, njeriu është “një kafshë e mbetur në rrjetat e domethënies” në kulturat e krijimit tonë. Deformimi i përjetshëm i Melville-it dhe shthurja. Ka një mënyrë për të kuptuar individin si të lidhur me ata përreth tij, dhe të bllokuar në këtë gërshetim të madh kulturor. Nëse kultura dikton parametrat e mendimeve tona, bisedës dhe produktit artistik, atëherë ajo na lidh në një vend. Ajo që Knowles u përpoq të bënte, nuk ishte që të shënjestronte apo të priste ato parametra, por të shihte përtej tyre dhe, duke bërë kështu lirimin e disa prej lidhjeve të tyre.

Në momentin tonë të tanishëm, kur rrjeti është gjithnjë e më i pranishëm dhe gjithnjë e më i ngurtë, nyjet që jemi duke endur rreth vetes sonë marrin më shumë rëndësi. Nga ana tjetër, ato kërkojnë një shqyrtim më të kujdesshëm, në mënyrë që i gjithë modeli të bëhet më i dukshëm, më i gjurmueshëm. Në vend që të paketojmë veten tonë si mall, a mund të rimarrim kontrollin mbi produktin tonë të imazhit? A mund ta thyejmë monotoninë makinerike të këtyre fotografive, përmes së cilave ne jemi të prirur vetëm drejt krizës, dhe të ripërtërijmë ndjenjën e prekshmërisë, të një fijeje të punuar me dorë? Si mund ta përsërisim “punën e grave” si një deklaratë artistike edhe një herë? Edhe nëse një e vërtetë e përsosur është e pamundur të përfaqësohet, ekziston fuqia që të gjendet brenda autoportretizimit tonë. Vete Knowels, në fillim të autobiografisë së saj, në mënyrë satirike propozoi të ndërmerrte “një skicë të vogël për veten time, për t’u kursyer … [të tjerëve] telashe” duke argumentuar se “nëse unë jam biografi i vetes sime, kjo nuk është më shumë se ç’kanë qenë para meje disa heronj, filozofë, shtetarë dhe bardë… Ashtu siç ata mendonin mençurisht… kështu që… unë mendoj, se… është … shumë më e besueshme… që të kenë vizatuar auto-portretet e tyre.”

India Ennenga është aktore dhe regjisore në New York.

Autoportretin e Mary Morris Knowles e gjeni këtu:

https://www.rct.uk/collection/11912/needlework-picture

JETA ËSHTË TJETËRKUND-Milan Kundera

Published on December 9, 2018 in Letërsi by Admin

Pasthënie për botimet amerikane, italiane dhe gjermane të romanit.

Milan Kundera

“Jeta është tjetërkund” është një referencë e fjalisë së famshme të Rimbaud-it. André Breton-i e citon në përfundim të Manifestit të mbirealizmit. Në Paris, në Maj të vitit 1968, studentët e shkruan si një parullë mbi muret e Sorbonës. Por titulli origjinal i romanit ishte Koha lirike. E ndryshova kur pashë tmerrin në fytyrën e botuesve të mi që dyshonin nëse ndokush do mund të blinte një roman me një titull kaq abstrakt.

Koha lirike është rinia. Romani im është një epope e rinisë, një analizë e asaj që unë e quaj qëndrim lirik. Qëndrimi lirik është njëra nga mundësitë e gjithkujt, njëra nga kategoritë themelore të ekzistencës njerëzore. Nëse poezia lirike, si zhanër letrar, ka ekzistuar gjithmonë, kjo ka ndodhur ngaqë gjithmonë qëndrimi lirik është tipik për njeriun. Poeti është mishërimi i qëndrimit lirik.

Poeti, duke nisur me Danten, është gjithashtu personazhi madhështor që përshkon Historinë e Evropës. Ai është simboli i identitetit kombëtar (Camoes, Goethe, Mickiewicz, Pushkin), zëdhënësi i revolucioneve (Béranger, Petëf, Majakovski, Lorca), zëri me të cilin flet Historia (Hugo, Breton), ai është një mit, objekti i një kulti pothuajse fetar (Petrarka, Bajron, Rimbaud, Rilke) dhe, mbi të gjitha, përfaqësuesi i një vlere shumë të shenjtë, emrin e së cilës ne jemi gati ta shkruajmë me germë të madhe: Poezisë.

Por, ç’ka ndodhur vallë me poetin europian në rrjedhë të gjysmës së dytë të shekullit XX? Zëri i tij mezi dëgjohet. Pa e vënë re askush, poeti e ka braktisur skenën e madhe dhe të zhurmshme të botës. Për shkak të ironisë djallëzore të Historisë, e fundmja periudhë e shkurtër ku ai luajti sërish rolin e tij të madh publik ishte epoka e revolucioneve komuniste në Evropën Qendrore, në vitet që pasuan mbarimin e Luftës së Dytë Botërore.

Më duket e rëndësishme të theksoj se këto pseudorevolucione të çuditshme, të importuara nga Rusia e të kryera nën mbrojtjen e një ushtrie dhe një policie të huaj, qenë të mbushura me psikologjinë tipike për revolucionet autentikë e të jetuar nga partizanët e tyre me një patos, një entuziazëm, një engjullizëm dhe një besim eskatologjik në ardhjen e një bote krejt të re. Gjatë atyre viteve, për herë të fundit, poetët e gjetën veten në ballë të skenës. Ata kujtuan se po luanin rolin e tyre të zakontë në dramën e famshme të Evropës, pa dyshuar se drejtori i teatrit e kish ndryshuar papritmas programin dhe se ata po ndodheshin në mes të një farse të zezë.

E kam parë nga shumë afër atë epokë ku “poeti mbretëronte së bashku me xhelatin”. Kam dëgjuar atëherë poetin tim të preferuar, Paul Eluard-in, të mohonte, madhërisht e faqe botës, mikun e tij pragez që drejtësia staliniste e kish dënuar me vdekje. Ky episod (për të cilin flas te Libri i qeshjes dhe harresës) ishte për mua një tronditje e thellë: Kur një xhelat vret, kjo është, tekefundit, brenda rendit të gjërave. Por nëse poeti (për më tepër një poet i madh) bëhet psalt i kësaj vrasjeje, sistemi i vlerave, që ishte konsideruar si i paprekshëm, tronditet i tëri. Nuk ka më asnjë siguri, gjithçka bëhet problem, çështje, objekt shqyrtimi dhe dyshimesh: Progresi dhe Revolucioni. Rinia. Amësia. Por edhe Njeriu. Gjithashtu Poezia. Kam parë para vetes botën e vlerave të tronditura dhe, në mendjen time, ngadalësisht, përgjatë vitesh të tërë, si lindte personazhi i Zharomilit dhe bashkë me të nëna e tij dhe vajzat që ai dashuroi.

Mos më thoni që Zharomili është një poet i keq! Ky do ishte një shpjegim që i kushton pak rëndësi historisë së jetës së tij. Zharomili është një poet i pajisur me ndjeshmëri dhe me një përfytyrim të madh. Është një djalë fin. Është gjithashtu një monstër. Por monstruoziteti i tij është virtualisht i pranishëm brenda secilit prej nesh. Është tek unë. Është tek ju. Është te Rimbaud-i. Është te Shelley, është tek Hugo-i. Është brenda çdo djaloshi të çdo kohe e të çdo regjimi. Zharomili nuk është një produkt i komunizmit. Komunizmi ka nxjerrë në dritë vetëm aspektet e tij të fshehura, vetëm sa ka çliruar atë që, në rrethana të tjera, do kishte fjetur tek ai qetësisht.

Ndonëse historia e Zharomilit dhe e nënës së tij ndodh në një moment historik të përcaktuar, të cilin jam përpjekur ta rikthej tëpkë (pa më të voglin synim satirik), nuk kisha si qëllim përshkrimin e epokës. “Nëse ne zgjodhëm ato vite, këtë e bëmë jo sepse deshëm t’u ravijëzonim atyre portretin, por vetëm sepse ato vite na dukeshin se ishin një kurth i pakrahasueshëm i ngritur ndaj Rimbaud-it dhe Lermontovit, një kurth i pakrahasueshëm i ngritur ndaj poezisë dhe rinisë.” Ndryshe thënë: për një romancier, një situatë historike bëhet një laborator antropologjik në të cilin ai studion pyetjen e tij kryesore: ç’është ekzistenca njerëzore? Në rastin e këtij romani, me shumë pyetje vijuese: ç’është qëndrimi lirik? Ç’është rinia? Çfarë roli të fshehtë luan nëna gjatë formimit të universit lirik të një djaloshi? Dhe, nëse rinia është mosha e papjekurisë, cila është marrëdhënia midis papjekurisë dhe etjes për absoluten? Po midis etjes për absoluten dhe entuziazmit revolucionar? Dhe në ç’mënyrë qëndrimi lirik shfaqet te dashuria? A ekzistojnë “format lirike” të dashurisë? Etj., etj.

Të gjitha këtyre pyetjeve, romani, sigurisht, nuk u jep asnjë përgjigje. Përgjigjia janë vetë pyetjet; sepse, siç e ka thënë Heidegger-i, thelbi i njeriut ka karakterin e një pyetjeje.

Përktheu: Alket Çani

LOJË E ÇUDITSHME – Flurans Ilia

Published on December 8, 2018 in Letërsi/Tharm by Admin

Flurans Ilia

Nata i mbathi rrobat e aktrimit. Dita e falënderoi që erdhi. Ja behu ora e ndërrimit të roleve. Ora e shtegtimit të ëndrrës së ditës nëpër natë. Ora zvarranike e kapërcimit të rrugëve dhe semaforëve të përskuqur të Unazës së Qytetit, qarkuar si gjarpër rreth një oazi ku Nata i buzëqesh simotrës së saj Ditës në ikje, duke i thënë,

“Ç’mund të bëj tjetër për ata që e bëjnë natën ditë? Ç’mund të bëj për disa të tjerë që realisht kalojnë një jetë të tërë duke e bërë ditën natë?”

Nata i hodhi një vështrim rrugëve të mbushura me mbishkrime në copa letrash prej atdheut të pamundur.

Në rrugë vuri re djaloshin me këmbët e mbledhura nën vete. Çfarë po mendonte vallë ai djalë? Kishte qerpikë si hala pishash nën dëborë. Qerpikë që brenda tyre fshehin sy si zogj shtegtarë. Parajsën e ëndërronte natyrshëm nga një vend në tjetrin ku e zinte nata. Por paratë nuk i mjaftonin as për një pjatë në mëngjesin e ditës tjetër. Priste që me rënien e natës të boshatisej rruga dhe të strehohej në ngrehinën e rrënuar përbri. Porta e së cilës do të shndërrohej në shtratin e tij. Copat e letrave do të bëheshin çarçafë të bardhë ku njolla zhuli do të linte floku i ditës së pluhurosur. Gjunjët përherë të mbledhura për t’i shpëtuar të papriturave të errësirës. E kishte ndjekur më kotë ëndrrën përgjatë ditës. I kishte kapërcyer të gjitha urat e qytetit të minuara nga poshtë me mut. Ish’ bërë burrë duke u hedhur në rrjedhën e lumit të mbushur me shurrë. Për të mbërritur gjer këtu. Për t’i shpëtuar shpërthimit të kujtesës. Për të mos u mbërthyer prej thonjëve të harresës.

Nata mori fizionominë e fytyrës së djaloshit. Zbriti pranë tij e njëtrajtësuar me sytë e një muri. Mur i cili përngjan si ekran i braktisur kinemaje. Nata u shndërrua në Mis.Albania e pjekur në vështrimin e saj. Djali dalloi në ato tipare të ravijëzuara mbi mur fytyrën e një zonje të vërtetë. Dalloi fytyrën e klientes në kafenenë e fundit të ditës përpara se errësira të binte njëtrajtësisht.

“Zonjë, zonjë, doni lule? Blini një trëndafil të kuq, zonjë!”

“Po. Do ta ble një lule. Por me një kusht. Do të paguaj sipas mënyrës time.”

“Zonjë, lulet i shes vetëm me para. Keni para të më paguani? Të tjerat nuk më hynë në punë.”

“Çfarë i do paratë? Çfarë do bësh me ato?”

“Do paguaj një pjatë me paça dhe pilaf në mëngjes zonjë. Një pjatë ku i gatuar të jetë plëndësi i lopës. Një pjatë që të më mbajë për gjithë vijimësinë e ditës.”

“Hajde. Mos e vrit mendjen. Sot do të jap unë për të ngrënë. Do ta paguaj unë pjatën që të takon. Por më parë të nevojiten rroba të reja shumë herë më të ndryshme nga këto që ke veshur.”

Këto tha dhe e tërhoqi djalin prej dore jashtë ngrehinës së rrënuar. E shpuri mu në zemër të qytetit. Në dyqanin ku e prisnin dy vajza të bukura si flutura të cilat e mbathën me pahun e krahëve të tyre. Me rroba të bardha si puhizë bore. Më tej. Një tjetër mikeshë e pambërishme, ia lau flokët nga zgjyra e ditës ku shkruhej historia e jetës, duke ia futur gishtat thellë-thellë tej-e-tej tek rrënjët e flokëve që zgjatoheshin gjer mbi sy më tej.

“Hej, hej, hej! Besoj se jemi gati?!” foli zonja. Djali nuk fliste. Jashtë një Limuzinë i priste.

Shoferi i mbathur me doreza të bardha i hapi me mirësjellje dyert e Limuzinës duke i ftuar të rehatoheshin në ndenjëset e veshura me lëkurë të lustruar.

Diçka e çuditshme filloi të përhapej brenda xhamave të mbyllura, ndërsa filluan të lëviznin në rrugët e qytetit. I ndodhur në një botë të panjohur i trembur njëkohësisht dhe kureshtar, djali me qerpikë si hala pishash nën dëborë pyeti me sy si zogj shtegtarë:

“Çfarë është kjo zonjë?”

“Muzikë biri im, nuk ke dëgjuar ndonjëherë?”

“Të vetmen gjë që kam dëgjuar është zhurma e motorit të makinave dhe buritë nëpër rrugë. Të sharat “me rob shpie” dhe pështymat që më vinë drejt e mbi fytyrë nga fytyrat që shfaqen pas xhamave të makinave në semaforë. Goditjen e tamtamit kur ndezim zjarre pranë plehrave të periferisë. Të shtëna armësh në mesnatën e batërdisë. Si dhe tringitringet e celularëve kur lule shes nëpër kafene. A nuk mjaftojnë të gjitha këto zonjë? Përse nevojitet muzika për ne?”

“Sepse, … «Ne jemi të shëmtuar, por me vete kemi muzikën» thotë dikush biri im. Muzika ekziston për të na shpënë aty ku trupi ynë nuk mund të mbërrijë. Muzika është dashuri që papritur troket tek porta kur prej shumë kohësh të gjithë të kanë harruar. Muzika na bën më të bukur biri im.”

“Ata që vranë prindërit e mi në mesnatë nuk kishin dëgjuar asnjëherë muzikë?”

“Më duket se mbërritëm, …” foli zonja pa e vështruar djalin, me kryet e kthyera tek hyrja e një restoranti shik.

Shoferi hapi dyert e makinës dhe i shoqëroi gjer tek porta e lokalit, brenda të cilit, i priste një tavolinë e shtruar me të gjitha të mirat e botës. Vezulluar nën drita qirinjsh të kuq. Peceta të kuqe. Një tufë me trëndafila të kuq. Kamarierët me papion kuq-e-zi u shërbenin verë të kuqe.

“Merr çfarë të duash” foli zonja.

Djali zgjati gishtat e holla dhe mori një copë bukë të thekur vetëm nga njëra anë. E ngjeu në gotën e verës. E përtypi. Në pjesën tjetër të asaj copë buke iu shfaq atdheu. E si mund të përtypej më tej? «Atdheu është dhimbje» thotë një poete.

“Përse nuk ha? Ha. Këtu i ke gjithë të mirat që ke ëndërruar gjatë ditës.”

“Hëngra zonjë. U ngopa. Të falënderoj nga zemra për të mirat që më ke shtruar. Çfarë të shtyn të bësh të gjitha këto mirësi për mua?”

“Nuk kam bërë asgjë. Thjesht doja të të zbaviteshim pak së bashku. Jeta është lojë. Jeta është e shkurtër për t’i shijuar dhe parë me sy të gjitha mirësitë e botës. Kështu është? Apo jo? Të pëlqen? Do ta ndjekësh? Do të vazhdojmë më tej?”

“Përafërsisht në të gjitha lojnat ka fitues dhe të humbur. Zonjë ti i di shumë mirë rregullat e lojës. Kështu është? Apo jo? Ndryshe nga të tjerët ti ke sy dhe i sheh të gjitha, zonjë. Ju pëlqen kjo lojë?”

“Në këtë lojën tonë nuk ka humbës biri im. Do e shohësh në fund. Çfarë dëshiron të bëjmë më tej?”

“Do doja të shkonim në cirk. Dua të shoh klounët. Dua të shoh klounët.”

Poshtë tendës së cirkut të qeshurat e fëmijëve përngjanin me një këngë gazmore. Djali i nguli sytë tek klounët që e zbavitnin aq shumë.

Buzëqeshjet e tyre vesh-më-vesh. Lotët e tyre të bojatisura ndër faqe. Këto e dinte shumë mirë, i kishte parë qindra herë më parë, por se ç’kishte diçka, diçka të fshehur pas buzëqeshjes së tyre të çuditshme? Diçka që e magjepste? Diçka që e zbaviste aq shumë me sytë e ngulur drejt e mbi lojën e tyre po aq të çuditshme? Papritur, iu shfaq ati i tij në rolin e klounit.

“Baba!” klithi i trembur.

“Çfarë biri im? Mos u tremb. Jam unë. Kam marrë rolin e këtij tipit gazmor për pak, sa për t’u zbavitur së bashku, sa për të nxjerrë një dyshkë, sa për të pirë një teke. Jam gjithmonë pranë teje. I gatshëm për të të udhëhequr në jetë.”

“Përse nuk mundem të të shoh vazhdimisht kaq pranë, baba?”

“Çfarë shohim nuk është gjithmonë e vërtetë biri im. E vërteta ndodhet në tjetër vend. Ajo banon tek uji që pi. Tek oksigjeni që thith. Tek buzëqeshja e petaleve të hapura të një luleje. Tek yjet që duken me vështrim të lirë. Tek metamorfoza e një fluture.”

“Baba, ku është mami?”

“Bir, e rëndësishme është të jesh i lidhur fortë me tokën ku jeton, paçka se mundet të jesh një larvë. Kur njerëzit fluturojnë larg, humbin në hapësirë, është e vështirë t’i shohësh dhe takosh si më parë. Nuk mund t’i kesh përjetësisht pranë. Nuk mundet t’i shohësh vazhdimisht. Por ti mos u mërzit, ajo me siguri vazhdimisht të vështron prej diku, dhe natyrshëm do të shfaqet një ditë nën krahët e një fluture.”

“Baba, cila është kjo zonja që më ka prurë këtu tek ti?”

“Është Nata biri im. Grua e hekurt dhe e ashpër. Poshtë petkut të saj të errët fsheh mirësi të padukshme. Mund të shkosh me ‘të, kudo që ajo të të shpjerë. Mos nguro, por mos i beso kurrë plotësisht asaj.”

Babai u zhduk. Klouni rimori fytyrën e vet të vërtetë duke zgjatur në rreshtin e parë të spektatorëve grushtin e nderur drejt djaloshit. Mes gishtave të mbledhur diçka shtrëngonte. I bënte shenjë djalit që ta hapte pëllëmbën e dorës dhe ta pranonte dhuratën që kishte taksur për ‘të. Djali ia hapi gishtat. Aty gjeti një çelës të vogël të shndritshëm si një yll i largët që feks në gji të natës në errësirë. Atëherë zonja Natë iu afrua pas koke dhe i pëshpëriti ëmbëlsisht në vesh,

“Mbaje me kujdes këtë çelës biri im, ndoshta do të të nevojitet. Tashti që u argëtove me klounët dhe e ke me vete dhuratën e çmuar, si thua?, do të vazhdojmë më tej?, apo je i lodhur?”

“Jo. Jo. Dua të vazhdojmë më tej. Dua të shkojmë në stadium e të shoh një ndeshje futbolli.”

“E si mundet të të them jo këtë natë?!” i tha Nata.

Për herë të parë djaloshi vuri re buzën e qeshur po aq të çuditshme të Natës. Këmbët e saj të lehta si sorkadhe që ngjiteshin shkallëve të stadiumit ku ndeshja pritej të fillonte. Me sytë e ngulur në fushën e gjelbër ku topi rrotullohej nën këmbët e lojtarëve djaloshi filloi të përplaste shuplakat dhe të këndonte i lumtur së bashku me tifozët kuq-e-zi.

“Të gjithë lojtarët rendin pas topit,” i pëshpëriti ëmbëlsisht me një gjuhë sherbetlije Nata,

“Topi përngjan me jetën. Nëse duhet ta shpiesh përpara drejt rezultatit pozitiv nuk duhet vetëm të rendësh pas tij kuturu. Duhet të mësosh ta ndalësh. Duhet ta perfeksionosh teknikën. Ta zotërosh dhe ta drejtosh aty ku duhet. Po qe se nuk je i zoti për të gjitha këto topi të ikën nga këmbët. Ta vjedhin lojtarët e tjerë.”

Djali nuk kuptoi asgjë nga të gjitha këto, por u kënaq së tepërmi me lojën. U ndje si në shtëpinë e tij me familjaritetin dhe shpirtin e tifozerisë kuq-e-zi.

“Po tashti? Çfarë do të doje tashti i vogli im?”

“Po më flihet zonjë. U bë vonë. Nesër një ditë e gjatë më pret sërish. Të falënderoj nga zemra. Më duhet të kthehem në shtrat që … , në të vërtetë është një portë e rrëzuar … , mbi dyshemenë e shkallmuar … , te ngrehina e rrënuar … , ku edhe më gjetët në orët e para të kësaj nate, zonjë!. Aty më presin çarçafët e mi – copa letrash të mbushura me mbishkrime prej atdheut të pamundur. Ju falënderoj nga zemra zonjë, jastëku ku do e mbështes kokën sot nuk do të ketë njolla zhuli.”

“Joo biri im, i vogli im, qysh sonte do të flesh tjetërkund. Do të vish me mua në ngrehinën time.”

Duke menduar se ç’e priste atje ku kishte fjetur për kaq netë (pothuajse gjithë jetën e vet) djali nuk kundërshtoi. Tek e fundit nuk kishte se çfarë të humbiste po të shkonte në shtëpinë e saj. Ishte një shtëpi e hatashme e veshur me të gjitha orenditë e nevojshme. E ndriçuar gjithandej me shandanë që mbartnin qirinj të kuq. E veshur me perde të kuqe. Nata i hapi derën e dhomës së tij duke i thënë,

“Të gjitha këto që kam unë këtej e tutje janë edhe të tuat. Çfarë më përket mua është edhe e jotja. Me një ndryshim të vogël. Që nga ky çast nuk do të shihemi më të dy. Unë fle në mëngjes dhe zgjohem në mbrëmje. Por mos u mërzit, do të komunikojmë sërish me mënyrën time.”

Këto i tha, i uroi «natën e mirë!», dhe u largua Nata.

Shtrati ishte i veshur me një mbulesë ngjyrë trëndafilash. Mbi mbulesë qëndronte një kuti e vogël. Djaloshi bëri ta hapte kureshtar, por kutia ishte e mbyllur me dryn. Menjëherë i erdhi ndër mend çelësi i vogël që mbante në xhep. E hapi me një frymë kutinë. Brenda saj gjeti një copë pusullë të zhubrosur, si ato copat e letrës me mbishkrime nga atdheu i pamundur. E hapi. I shtrirë mbi shtratin e trëndafilave filloi të lexonte ngadalë pa ngut,

“Çfarë shohim përqark, na përket të gjithëve. Çfarë mbartim në këtë çast ne, nesër do ta trashëgojnë edhe të tjerët. Njerëzit marrin duke lënë jetë. Përthithin duke çliruar dashuri. Mos ngurro të marrësh pjesë në lojën e saj.”

Ja pse zoti Faulkner merr Çmimin Nobel për Letërsinë – Gustaf Hellström – anëtar i Akademisë Suedeze (1950)

Published on December 7, 2018 in Letërsi by Admin

Gustaf Hellström

William Faulkner është më së pari një shkrimtar krahinor, andaj dhe duke i qenë i tillë, hera herës i ndërmend lexuesit suedez dy prej romancierëve tanë më të rëndësishëm, Selma Lagerlöf-in and Hjalmar Bergman-in. Värmland-i i Folknerit është pjesa veriore e shtetit të Misisipit dhe Vadköping-i i tij quhet Xheferson. Paralelizmi mes tij dhe dy bashkëkombasve tanë mund të shtjellohet dhe të thellohet më tej, por koha tash nuk na lejon shmangie të atilla. Ndryshimi, më i madhi ndryshim, mes tyre ka të bëjë me faktin se skena folkneriane është shumë më e terrtë dhe e përgjakshme se ajo në të cilën jetonin kavalierët e Lagerlöf-it dhe personazhet e jashtmendshme të Bergmanit.

Folkneri është shkrimtari i madh epik i shteteve jugore me të gjithë traditën e tyre: një e kaluar e lavdishme e krijuar prej punës së skllevërve zezakë, luftës civile dhe disfatës që rrënoi bazat e nevojshme ekonomike për strukturën e atëhershme sociale; një zemërim i dhimbshëm dhe i mbartur gjatë; dhe, më së mbrami, një e ardhme industriale dhe tregtare mekanizimi dhe standartizimi i jetës së të cilës janë të çuditshme dhe armiqësore për banorin e Jugut i cili duke pasur vullnet ka mundur të përshtatet me këtë pak e nga pak.

Romanet e Folknerit janë një përshkrim i vazhdueshëm dhe shumëndriçues i këtij procesi të dhimbshëm, të cilin ai e njeh katërcipërisht dhe e ndjen së thelli, duke qenë se vjen prej një familje e cila qe e detyruar të kapërdij frutat hidhërake të disfatës me bërthamën e tyre të kalbur: varfërimin, rënien, zvetënimin në format e tij të shumëllojshme.

E kanë quajtur reaksionar. Por edhe nëse ky term deri diku është i përligjur, ai ekulilibrohet prej ndjenjës së fajit e cila bëhet gjithnjë e më e qartë në punishten e errët ku punon pa u lodhur asnjëherë. Çmimi i paguar për një mjedis fisnik, kalorësiak, kurajon, dhe shumë shpesh ekstremizmin e pafund ishte shnjerëzimi. Thënë shkurt, dilema e Folknerit mund të shprehet kësisoj: ai ndjen keqardhje dhe, si shkrimtar hiperbolizon një mënyrë të jetuari të cilën ai vetë, me sensin e tij të drejtësisë dhe humanizmit, kurrë nuk do të mundej ta pranonte. Kjo është ajo çka e bën lokalizmin e tij universal. Katër vjet lufte të përgjakshme sollën ndryshime në strukturën sociale, për të cilat europianëve, përveç rusëve, iu desh një shekull e gjysmë.

Pikërisht përkundër një tradite lufte dhe dhune shkrimtari pesëdhjetë e dy vjeçar vendos romanet më të rëndësishme. Gjyshi i tij kishte post të rëndësishëm gjatë Luftës Civile. Ai vetë u rrit në një mjedis të ngjizur prej bëmave të luftës bashkë me hidhërimin dhe varfërinë që vinte prej disfatës që nuk u pranua asnjëhërë. Kur qe njëzetë vjeç hyri në Forcat Ajrore Mbretërore, u përplas dy herë, dhe u kthye në shtëpi jo si hero ushtarak por si një i ri i dëmtuar fizikisht dhe psikologjikisht me një të ardhme të dyshimtë, duke u përballur për disa vite me një jetë në zgrip. U bashkua me luftën ngase, sikurse e shpreh “alter egoja” e tij në një nga romanet, “njeriu nuk duhet ta humbas mundësin e të qenit në një luftë”. Por pas kohës së rinisë kur njeriu është i etur për ndjesinë dhe betejën ngadalë u formua një burrë neveria e të cilit për dhunën shprehet gjithnjë e më me pasion dhe mund të përmblidhet shumë mirë prej porosisë së pestë: “ Nuk duhet me vra”.

Në anën tjetër, janë gjëra të cilat njeriu gjithmonë duhet ti tregojë vetes se nuk mund të durohen: “Disa gjëra”, thotë një prej personazheve të tij të romaneve të fundit, “njeriu duhet gjithmonë të mos duroj padrejtësinë dhe zemërimin, çnderimin dhe turpin. Jo për lavde dhe para – porse duhet të mos pranojë t’i duroj ato.” Dikush mund të pyes se si këto dy maksima mund të pajtohen ose se si Folkneri vetë e sheh pajtimin mes tyre në një kohë të mungesës ndërkombëtare të ligjit. Është një pyetje së cilës nuk i jep përgjigje.

Fakti është se, si shkrimtar, Folkneri nuk është edhe aq i interesuar në zgjidhjen e problemeve se sa është i tunduar nga përhumbja pas komenteve sociologjike në lidhje me ndryshimet e befasishme të pozicionit ekonomik të shteteve jugore. Disfata dhe pasojat e disfatës janë thjesht trualli prej kah merr jetë epika e tij. Ai nuk magjepset nga njeriut si bashkësi por nga njeriu në bashkësi, prej individit si një unitet i fundmë në vetvete, çuditërisht i pandikuar prej rrethanave të jashtme. Tragjeditë e këtij individi nuk kanë asgjë të përbashkët me tragjedinë: ata udhëhiqen drejt fundit prej pasionesh të shkaktuara nga trashëgimia, traditat, dhe mjedisi, pasione që shprehen ose me anë të një shpërthimi të beftë ose nëpërmjet një çlirimi të ngadaltë prej mbase kufizimeve të hershme të brezave.

Pothuajse me çdo vepër të re Folkneri depërton më thellë në psikën njerëzore, në madhështinë e njeriut dhe forcës së vetëflijimit, lakmisë për pushtet, grykësisë, varfërisë shpirtërore, mendjengushtësisë, pandjeshmërisë burleske, zemërimit, terrorit, dhe mbrapshtanive zvetënuese.

Si një psikolog depërtues ai është mjeshtër i pakrahasueshëm ndërmjet të gjithë romancierëve Britanikë dhe Amerikanë të gjallë. Asnjëri prej kolegëve të vet nuk zotëron forcën e tij fantastike imagjinative dhe aftësinë e tij për të krijuar personazhe. Personazhet e tij nënjerëzor dhe mbinjerëzor, komikë ose tragjikë në një mënyrë makabër, lindin prej mendjes së tij me një vërtetshmëri realiteti që pak njerëz të njëmendtë ta japin- as edhe ata më të afërtit për personazhe që na japin këtë, dhe gjallojnë në një mjedis ku kundërmimi i bimëve subtropikale, parfumet e grave, djersa e zezakëve, bashkë me erën e kuajve dhe mushkave depërtojnë shpejt e shpejt madje edhe në një verandë të ngrohtë dhe të rehatshme skandinave.

Si një piktor peisazhesh ai zotëron nuhatjen e brendshme të gjahtarit që e njeh truallin ku gjuan, saktësinë e topografit, ndjeshmërinë e impresionistëve. Për më tepër – krah për krah me Xhojsin (Joyce) dhe ndoshta më shumë se ai, Folkneri është eksperimentuesi i më i madh ndër romancierët e shekullit të njëzetë. Rrallë ndodh që dy romane të tij të jenë të ngjashme nga struktura.

Duket sikur nëpërmjet ripërtëritjes së tij të paprajshme donte të arrinte frymëmarrjen e hapësirshme të cilën bota e tij e kufizuar në gjeografi dhe tema, nuk mund të ja jepte. E njëjta dëshirë për të eksperimentuar shquhet në zotërimin, e pakrahasueshëm ndër romancierët Britanikë dhe Amerikanë, të pasurisë së gjuhës angleze, pasuri që rrjedh prej elementëve të saj të ndryshëm dhe ndyshimeve të kohëpaskohshme në stil- ç’prej shpirtit Elizabetian gjer te fjalori i kufizuar porse shprehës i zezakëve të shteteve jugore.

Askush deri sot që prej Mereditit (Meredith) – mbase veçan Xhojsit – arriti me sukses të strukturonte fjali aq të pafundme dhe shmë shprehëse. Në të njëjtën kohë, pak prej shkrimtarëve të kohës së rij mund ta rivalizojnë në mundësinë e dhënies e një zinxhiri ngjarjesh në një seri fjalish të shkurtra, ndërkohë që secila prej tyre është posi një goditje çekiçi që e shpie gozhdën gjer në fund të dërrasës duke e mbërthyer fort që të mos mund të lëviz më.

Zotërimi i përsosur i tij i burimeve të gjuhës mund – dhe shpesh ndodh- që e çon në një grumbull fjalësh dhe shoqërizimesh që vënë në provë durimin e lexuesit me një histori emocionuese ose të ndërlikuar. Por kjo mbushulli nuk ka të bëjë me lajlelulet letrare. Poashtu nuk ka të bëj me faktin se do të nxjerr në pah zhdërvjelltësinë e pafund të imagjinatës së tij; në gjithë pasurinë e tyre, çdo cilësi e re, çdo shoqërizim i ri është përdorur me qëllimim për të t’u thelluar në realitetin që forca e tij imagjiantive krijon.

Shpesh Folkneri është përshkruar si determinist. Ai vetë sidoqoftë, nuk ka deklaruar ndonjëherë të mbrojë ndonjë filozofi të caktuar jete. Me pak fjalë pikëpamja e tij për jetën mund të përmblidhet në fjalët e thëna prej atij vetë: se gjithçka (ndofta?) s’ka kurrfarë kuptimi. Nëse nuk do të ishte këtu, Ai ose Ata që krijuan gjithçka do t’i kishin bërë gjërat tjetërndryshe. Po sidoqotë duhet të ketë ndofarë kuptimi, ngase njeriu vazhdon të luftoj, dhe duhet të luftoj deri sa, një ditë, merr fund gjithçka.

Por Folkneri ka një bindje, ose thënë më mirë ka shpresë: se çtë gjithë shpejt a vonë marrin dënimin që meritojnë dhe se vetëflijimi jo vetëm që të jep lumturi por i shtohet numrit të pafund të veprave të mira të njerëzimit. Kjo është një shpresë, pjesa e dytë e së cilës na ndërmend bindjen e patundur të shprehur prej poetit Suedez Viktor Rydberg gjatë recitimit të kantatës së paraqitur në Jubilenë e Dhënies së Titujve në Apsala (Uppsala) në 1877-të.

Zoti Folkner – emri i shtetit jugor ku je lindur dhe rritur është bërë i njohur tash sa kohë për ne suedezët, falë dy miqëve tuaj më të ngushtë dhe të dashur Tom Sojerit he Hakëlberfinit. Mark Tueini e vendosi lumin e Misisipit në hartën letrare. Pesëdhjetë vjetë më vonë ju filluat një seri romanesh të cilët u mbështetën në shtetin e Misisipit duke krijuar një nga vendet historike të letërsisë botërore të shekullit të njëzetë; romane të cilat me format e tyre të shumëllojshme, me depërtimin më të thellë psikologjik brenda botës së brendshme të njeriut, me personazhe madhështorë- si të mirë edhe të këqij- zënë një vend të pashoq në letërsinë moderne amerikane dhe britanike.

Zoti Folkner është privilegj për mua të kem nderin të ju ftoj të pranoni prej duarve të Madhërisë së Tij Mbretit Çmimin Nobel për Letërsinë që ju është akorduar prej Akademisë Suedeze.

Ligjërata e paraqitjes prej Gustaf Hellström-it, anëtar i akademisë suedeze, më 10 dhjetor 1950-të me motivacionin “Për ndihmesën e tij të gjithëmbarshme dhe të pashoqe artistike në romanin Amerikan”.

Përktheu: Granit Zela

Sheila-Anita Zela

Published on December 6, 2018 in Letërsi/Tharm by Admin

Anita Zela

Nuk kam menduar kurrë të mbaj qen. I dua kafshët, por prania e një qeni më është dukur gjithnjë si prova e pakundërshtueshme e vetmisë. Derisa u shpërngula në Greenstone.

Luizën e njoha që ditën e parë. Erdhi afër fugonit që po shkarkonte gjërat e mia dhe më zgjati dorën.

– Unë jam Luiza,jetoj në derën ngjitur me ty.

– Gëzohem Luiza, unë jam Maria, – thashë duke i dhënë dorën dhe vazhdova të sistemoj në tokë çantat, valixhet, kutitë e kartonit që shoferi lëshonte përdhe.

– Do e mbaj mend shpejt emrin tënd sepse kam një motër që quhet Maria, – vazhdoi ajo. – Motra ime është shumë e bukur, ajo jeton në Vegas, flasim në telefon, ajo më do shumë…

Luiza vazhdoi të fliste për motrën e saj, pastaj edhe për një motër tjetër që jetonte në Kalifoni dhe unë e besdisur dëgjoja fjalët e shkëputura të saj edhe pasi pagova shoferin fillova t’i mbart gjërat drejt banesës. Nuk bëri as më të voglin veprim të më ndihmonte, por më ndiqte pas duke folur deri në derë e pastaj mbrapsht deri tek rruga. E lodhur nga zhurma dhe pesha e gjithë atyre gjërave, në fund ndalova në derë me krahët e kryqëzuar dhe i thashë:

– Luiza, unë kam punë tani, e vazhdojmë një herë tjetër bisedën.

Më shikoi pak, pastaj shikoi gjithë atë pirg në mes të dhomës dhe, sikur vetëm atë çast ta kishte kuptuar, tha;

– Po, e di. A ke nevojë për ndonjë ndihmë?

Shpejt u kujtove, thashë me vete.

– Jo, jo faleminderit! Ditën e mire!

– Eh, tani po bëhet natë, iku dhe kjo ditë, – tha ajo dhe u kthye më në fund e hyri në derën tjetër.

Pashë orën. Ishte 4 e gjysmë mbasdite. Sa mbarë e nisa!!!

Dy herët e vetme që u gjenda jashtë gjatë fundjavës për të shkuar e kthyer nga marketi, bëra kujdes të mos bëja zhurmë që t’më ndjente Luiza. Nuk kisha as kohë, as nerva të dëgjoja dhe një herë për motrat e saj, edhe sikur të dyja të quheshin Maria.

Mëngjesin tjetër nuk pata fat. Sapo hapa derën për të shkuar në punë, Luiza ishte përballë meje me ata flokët e pabindur si shkurre dhe një bluzë-fustan të nxjerrë kushedi që ku, sipër ca xhinseve të grisura në gjunjë.

– Maria, – bërtiti sa më pa, – fola me motrën time, i tregova që tani kam një fqinjë që ka emrin e saj.

– Mirë, – bëra unë nëpër dhëmbë, duke mbyllur derën e duke shpresuar se do hynte në derën e saj ndërkohë.

– Po ikën në punë? Unë tani po kthehem, iki shumë herët në mëngjes, por të paktën nuk e kam larg.

– Mirë, – bëra përsëri dhe bëra drejt shkallëve.

– E di, unë punoj në spital, – tha ajo pas krahëve të mi.

– Mirë Luiza, ditën e mirë!

Dhe zbrita e dola në rrugë.

– Kalofsh bukur sot! – dëgjova që aty piskamën e saj

Më lodhi që në mëngjes!

E hëna në punën time të detyron të harrosh jo vetëm Luizën, por edhe Korin e Kishës Shën Paul në Londër po ta kesh fqinj, ndaj kur iu afrova shtëpisë atë mbasdite, desh më pushoi zemra kur ajo foli. Ishte ulur tek shkallët para dyerve tona.

– Po të prisja Maria.

– Oh, ç’fat, – mërmërita unë dhe në çast pashë edhe qenin që rrinte ulur pas saj.

– Hej, – i buzëqesha kafshës. Ai vetëm sa ngriti pak kokën dhe u kthye në pozicionin e tij të rehatshëm.

– Hej, kjo është Sheila, – tha Luiza pa e pyetur. – Është vajza ime e pleqërisë.

– Ti s’je në pleqëri Luiza, thashë duke i kaluar anash për në derën time.

Ajo qeshi.

– Një grua që kalon të 55-at nuk është më e re e dashur. Vazja ime besoj ka moshën tënde. Sa vjeç je se s’të kam pyetur.

– Besoj sa vajza jote, – ia ktheva dhe hapa derën. Ajo u ngrit bashkë me Sheilën.

– Pse më prite? – e pyeta vetëm për t’u dukur e sjellshme.

– Desha të pyes… mos të ndodhet pak kafe?

– Po, pajetër.

Shkova në kuzhinë dhe mora një pako të pahapur, duke shpresuar se me atë do largohej shpejt, por jo. Ajo ishte mbështetur në derën time dhe në cdo pjesë të saj lexohej një dëshirë e madhe për t’ia nisur një bisede tre orë të gjatë.

– Nuk kisha më pará për të blerë kafe dhe pensioni im del pas tre ditësh. Kam hequr vetëm paratë për kutinë e ushqimit të Sheilës, që ma merr mendja do mbarohet nesër në mengjes dhe të tjerat ia bleva një mushama Stivenit sot paradite.

Për pak desh e pyeta kush është Stiveni, por e mbodha veten shpejt.

– Do të ta kthej sapo të marr rrogën, – tha ajo duke e marrë kafen me të dyja duart, por pa bërë me mend të largohej.

– Besoj e ke parë Stivenin? Vazhdoi vetë edhe pa pyetjen time.

– Eh, jo në fakt, – i thashë. Pastaj menjëherë, shpejt: – Luiza ma trego ndonjë ditë tjetër, më ler të bëj një dush se më duhet të dal përsëri.

– Ke përsëri punë? – u habit ajo.

– Po. Jo. Kam një takim pune, por shko bëj një kafe.

E kisha vënë dorën në derë për ta mbyllur ndërkohë.

– Mirë, po vishu trashë. Moti ka filluar të ftohet këto ditë. Kur dola sot në orën katër të mëngjesit dridhesha si qen.

– Luiza jam vonë. Të premtoj se do i bie derës tënde kur të kthehem nëse s’ke fjetur akoma.

As që kisha ndër mend ta bëja.

– Mirë, mirë. Hajde Sheila, – tha ajo dhe qeni si të kuptonte fjalët tona shikoi dhe një herë nga unë dhe iku duke tundur bishtin.

– Uf, – bëra dhe mbylla derën.

Dola rreth orës 7 me flokë gjysmë të lagur dhe kur isha pikërisht në gjysmë të rrugës në telefon arriti mesazhi i Henrit: “ Nuk vij dot, më fal. Eva është me temperaturë”. Si gjithnjë! Dreq, shava me vete dhe ngadalësova hapat.

Isha rehatuar përballë televizorit me një batanije në gjunjë, kur trokiti dera. Kjo grua do më nxijë jetën, mendova duke tërhequr këmbët zvarrë.

Rrinte përballë meje me një buzëqesje idiote në fytyrë. Dukej që sapo kishte bërë dush dhe pizhamat që kishte veshur ishin edhe më të vjetra se rrobat që më parë. Më erdhi keq kur e pashë.

– Hë, Luiza, – gjthsesi nuk doja të zgjasja muhabet.

– Më fal, e di se të bezdisa, por, a të ndodhet pak fare qumësht, ditën s’e kam problem, por në mëngjes herët nuk e pi dot kafen shqeto.

– Po, – thashë dhe nisa të kthehem, por ajo nxori që pas kurrizit dorën në të cilën kishte një filxhan të vogël.

– Ma shtjer këtu, – tha. U ndjeva keq përsëri. E mora fixanin e saj dhe u nisa drejt frigoriferit.

– Çfarë pune bën që ikën aq herët?

– Unë nuk jam në punë atje. Dmth, unë punoj por s’jam e punësuar. Jam regjistruar si vullnetare në pavionin e kancerogjenëve dhe shkoj çdo ditë herët për t‘i larë. Vetëm kaq bëj. U ktheva përnjëherësh.

– Po pse e bën këtë?

– Pse të mos e bëj, – u habit ajo.

– E kam fjalën, në spital ka staf që paguhet për këtë punë, pse duhet të shkosh ti?

– E di çfarë, – ajo kishte bërë një hap brenda dhomës sime dhe Sheila po ashtu, ka vërtet staf por… pastaj befas e la në mes fjalinë. – Lere, nuk do e kuptoje dot, – tha dhe u kthye në vendin mbështetur në derë.

– Oh, – bëra padashje.

Një çast qëndrova para frigoriferit. Luiza sapo më kishte flakur nga ditarja diplomat, karrierën, reputacionin. Më erdhi të qesh. Mora krejt kartonin e qumështit dhe ju afrova Luzës.

– E kuptoj. Merre këtë!

– Jo, më mbush vetëm filxhanin.

– Ti sidoqoftë do tre ditë t’i marrësh paratë, – merre se kam tjetër.

E mori pa e zgjatur më shumë dhe pëshpërtiti një “faleminderit”. Sheila filloi t’i sillej rrotull këmbëve duke tundur bishtin.

Mëngjesi më gjeti me sy të enjtur dhe dimbje koke. Luizën nuk e takova para derës, por në rrugën para godinës.

– Nuk paske fjetur as ti, – tha.

– Jo, – iu përgjigja pa ndaluar.

– Paç fat! – tha pas krahëve të mi dhe ju ngjit shkallëve.

Paça fat, thashë me vete dhe vrapova për në stacionin e metrosë. Atë mbasite as nuk e pashë e as nuk e ndjeva të hapej dera e saj. Por kur nuk e pashë as të nesërmen në mëngjes, u bëra merak. Njëherë desha të kthehem të trokas në derën e saj, por ndërrova mendjen kur pashë se isha gjithsesi vonë.

E takova ditën e tretë. Dukej si fantazmë. Ecte e kalamendur përballë meje duke shikuar këmbët e veta.

– Luiza, si je?

– Maria, – u përmend ajo. – Mirë jam, aq sa mund të jetë mirë njeri në këtë botë kancerogjene.

– Nuk paske fjetur përsëri, – thashë unë sa për t’i thënë diçka.

Ajo ngriti kokën, më shikoi e hutuar pastaj mblodhi me të dyja duart bluzën mbi gjoks.

– Ke zemër të mirë Maria… të gjithë Mariat kështu e kanë.

Unë qesha pak.

– Po më flet për motrën tënde më duket.

– Edhe për ty. Duket nga sytë zemra. Jam me fat, – tha dhe vazhdoi drejt shkallëve të godinës. Qëndrova pak e shikova sa hyri dhe ika në punë.

Kur u kthva, para shkallëve tona ishin dy policë. I përshëndeta me kokë dhe desha të vazhdoj, kur njëri prej tyre më foli:

– Këtu jetoni, zonjë?

– Po, prej pak ditësh, – thashë, – çfarë ka ndodhur?

– Si quheni ju?

– Maria Sulivan.

Të dy policët panë njëri-tjetrin…

– Po vijmë pak me ju, – tha tjetri dhe mua m’u ngjit nëpër shpinë një drithmë ankthi.

Më thanë të ulem, u ul edhe njëri prej tyre. Tjetri qëndroi në këmbë.

Luiza më kishte lënë një letër me tre fjali.

“ Maria, të lutem, dërgoji ndonjëherë rroba të thata Stivenin, ai jeton poshtë stacionit të metrosë në fund të rrugës. Po të dhuroj Sheilën. Faleminderit”.

Sheila ndalon ndonjëherë në derën tjetër kur dalim, ndërsa unë herë pas here mbledh rroba nga miqtë e mi e ia dërgojmë bashkë Stivenit poshtë stacionit të metrosë.

Dhjetor, 2018

Previous 1 … 167 168 169 170 171 … 191 Next

Oscar Wilde-Franco Marenco

Treni i varrosur- ROBERT BLY

Kritikët ngjajnë me berberët që qethin njëri-tjetrin për qejf*/William Faulkner

A keni një përkufizim për dashurinë?-Ester Perel

Një denoncim për portalet që vjedhin shkrime nga defekt-teknik.com

Radikalizimi i selfie-t/ India Ennenga

JETA ËSHTË TJETËRKUND-Milan Kundera

LOJË E ÇUDITSHME – Flurans Ilia

Ja pse zoti Faulkner merr Çmimin Nobel për Letërsinë – Gustaf Hellström – anëtar i Akademisë Suedeze (1950)

Sheila-Anita Zela

REVOLUCIONI NUK DO TЁ TRANSMETOHET

Admin - page 169

Admin has 1904 articles published.

Admin - page 169

Admin has 1904 articles published.

You might be interested in

You might be interested in

You might be interested in

You might be interested in

You might be interested in

You might be interested in

You might be interested in

You might be interested in