Rri sonte te unë-Frederik Rreshpja
Hëna mbi lumë vizaton
Një urë për ëndrrat e yjeve.
Reja gri si mall i harruar
Vë kryet mbi duart e pyjeve.
Ti erdhe nëpër udhën e hënës,
Çeli gonxhe edhe pragu i portës.
Rri sonte tek unë
Sa të bëhen trëndafilat e drurëve të vdekur.
Jorge Luis Borges
Profesor, poezitë dhe tregimet tuaja janë shumë të njohur në botë, por më duket se ju nuk keni shkruar asnjë roman. Nëse kjo është e vërtetë, doja t’ju pyesja nëse ka ndonjë arsye specifike për
këtë.
Unë mendoj se ka dy arsye specifike: njëra, dembelia ime e pakorrigjueshme; dhe tjetra, fakti që, duke mos pasur shumë besim tek vetja, më pëlqen ta kontrolloj shumë atë që shkruaj dhe, pa dyshim, është më e lehtë të kontrollosh një tregim, nga që është i shkurtër, se sa të kontrollosh një roman.
Dmth, romanin dikush e shkruan pa ndërprerje, në vazhdimësi, pastaj kjo vazhdimësi organizohet në mendjen e lexuesit apo në mendjen e autorit, përkundrazi, dikush tjetër mund të kontrollojë një tregim gati me të njëjtën saktësi me të cilën mund të korrigjojë një sonete: dikush mund ta shikojë si një të tërë.
Përkundrazi, romani shikohet si një i tërë kur dikush ka harruar shumë detaje, kur ky ka qenë duke u organizuar si vepër e kujtesës apo edhe e harresës. Veç kësaj, besoj se ka shkrimtarë – dhe këtu kam parasysh dy emra, sigurisht të pashmangshëm: Rudyard Kipling dhe Henry James – që kanë mundur ta ngarkojnë një tregim me gjithçka që mund të përmbajë një roman.
Dmth, besoj se tregimet e fundit që shkroi Kiplingu janë aq të plotë sa edhe shumë romane dhe, megjithëse unë e kam lexuar e rilexuar dhe do të vazhdoj ta lexoj romanin e tij Kim, besoj se disa nga tregimet e fundit të Kiplingut, për shembull:”Dayspring Mishandled“, ose ndoshta “Unprofessional” apo “The gardener”, janë aq të mbushur me humanizëm, me natyra të ndërlikuara njerëzore, sa edhe një roman si Kim apo shumë romane të tjerë. Kështu që, nuk ma merr mendja se do të shkruaj ndonjë roman. Edhe pse e di mirë se kjo është koha për kërkuar romane nga shkrimtarët.
Përherë më pyesin se kur do ta shkruaj një roman, por më ngushëllon mendimi se ndonjëherë do t’i pyesin shkrimtarët: “Po ju, kur do të shkruani një epope?”, apo “Kur do të shkruani një dramë me pesë akte?”, dhe tani për tani kjo pyetje nuk bëhet.
Gjithashtu, besoj se tregimi është një gjini më e lashtë se romani dhe ndoshta mund të jetojë më gjatë se romani.
Por këtu kuptoj se po përsëris atë që ka thënë një autor tjetër i preferuar nga unë: Wells, dhe, duke sjellë ndër mend Wells-in, do të thosha për të atë që mund të them për Henry James-in: Besoj se tregimet e tij janë shumë të pasura dhe qëndrojnë shumë më lartë se romanet e tij.
Përktheu: Bajram Karabolli
Babilonia e Madhe pjell-Bertolt Brecht
Kur i erdh koha ajo u tërhoq në dhomën e saj më të thellë dhe e rrethoi veten me doktorë e me orakuj.
Pati pëshpërima. Burra solemnë hynin në shtëpi me fytyra të rënda dhe dilnin me fytyra plot ankth e të zbehur. Dhe çmimi i grimit me ngjyrë të bardhë dyfishohej në shitoret e bukurisë.
Në rrugë u mblodh populli dhe rrinte nga mëngjesi deri në mbrëmje duke pritur me barkun bosh.
Zhurma e parë që u dëgjua ngjau si një pordhë madhështore që shkundi trarët e çatisë, dhe u ndoq nga një brohorimë madhështore P A Q E ! e cila veç sa e rriti erën e qelbur.
Menjëherë më pas doli një rrjedhë e hollë dhe e ujshme gjaku. E mandj dolën tinguj të tjerë që s’ndaleshin së ndjekur njëri-tjetrin, secili më i tmerrshëm se i mëparshmi.
Babilonia e Madhe volli, dhe kjo tingëlloi si L I R I !, pastaj u koll dhe kjo tingëlloi si D R E J T Ë S I !, pastaj prapë pordhi dhe kjo tingëlloi si Z H V I L L I M ! Dhe u nxor në ballkon, mbështjellë në pelena të përgjakura, një foshnjë që skinjej, dhe iu tregua popullit ndërkohë që binin këmbanat, dhe ai ishte LUFTA.
Dhe pati një mijë baballarë.
Përktheu: Arbër Zaimi
Poeti dhe bota-Wislawa Szymborska
Përktheu: Arlinda Guma
Thonë se fjalia e parë në çdo fjalim është gjithmonë më e vështira. Epo, e hodha pas krahëve, sidoqoftë. Por kam një ndjesi se fjalitë që do të vijnë – e treta, e gjashta, e dhjeta, e kështu me radhë, deri në rreshtin e fundit – do të jenë po aq të vështira meqë më duhet të flas për poezi. Kam thënë shumë pak për këtë temë, gati asgjë në fakt. Dhe sa herë që kam thënë diçka, kam patur gjithmonë dyshimin e frikur se nuk jam shumë e mirë në këtë gjë. Kjo është arsyeja pse fjalimi im do të jetë mjaft i shkurtër. E gjithë papërsosmëria është më e lehtë të tolerohet nëse shërbehet në doza të vogla.
Poetët bashkëkohorë janë skeptikë dhe mëdyshës, madje ose ndoshta veçanërisht; edhe për veten e tyre. Ata e rrëfejnë publikisht, disi ngurrueshëm, që janë poetë, sikur të kishin paksa turp për këtë gjë. Por në kohërat tona të zhurmshme është shumë më e lehtë të pranosh gabimet e tua, të paktën nëse ato janë të paketuara në mënyrë tërheqëse, sesa të njohësh meritat, pasi këto janë të fshehura më thellë dhe ti, edhe vetë, pothuajse asnjëherë nuk beson në to… Kur plotësojne pyetësorë ose kur bisedojnë me të panjohur, domethënë kur nuk mund të shmangin të treguarit e profesionit e tyre, poetët preferojnë të përdorin termin e përgjithshëm “shkrimtar” ose ta zëvendësojnë “poetin” me emrin e çfarëdo lloj pune tjetër që bëjnë përveç shkrimit. Burokratët dhe pasagjerët e autobusëve përgjigjen me një fije mosbesimi dhe alarmi kur zbulojnë se kanë të bëjnë me një poet. Mendoj se filozofët mund të marrin një reagim të ngjashëm. Megjithatë, ata janë në një pozitë më të mirë, meqë për aq shpesh apo jo, ata mund ta zbukurojnë statusin e tyre me ndonjë lloj titulli prej studiuesi. Profesor filozofie – tanimë kjo tingëllon shumë më e respektueshme.
Por nuk ka profesorë të poezisë. Kjo do të nënkuptonte në fund të fundit se poezia është një profesion që kërkon studim të specializuar, provime të rregullta, artikuj teorikë me bibliografi dhe shënime të bashkangjitura, dhe më në fund, diploma të akorduara në mënyrë ceremoniale. E kjo do të thoshte, nga ana tjetër, se nuk është e mjaftueshme të mbushësh faqe të tëra me poezi, të rafinuara madje, për t’u bërë poet. Elementi thelbësor janë disa fletë letre që mbajnë një vulë zyrtare. Le të kujtojmë se krenaria e poezisë ruse, nobelisti i ardhshëm Joseph Brodsky ishte dënuar dikur me mërgim të brendshëm pikërisht në baza të tilla. Ata e quanin “një parazit”, sepse atij i mungonte certifikimi zyrtar për t’i dhënë të drejtën të ishte poet…
Disa vjet më parë, pata nderin dhe kënaqësinë ta takoja personalisht Brodsky-n. Dhe vura re se, nga të gjithë poetët që unë kam njohur, ai ishte i vetmi që kënaqej duke e quajtur veten poet. Ai e shqiptoi fjalën pa frenime.
Pikërisht e kundërta – ai e shqiptoi atë me një liri sfiduese. Më duket se kjo erdhi ngaqë kujtoi poshtërimet brutale që kishte përjetuar në rininë e tij.
Në vende më me fat, ku dinjiteti njerëzor nuk është sulmuar kaq lehtësisht, poetët dëshirojnë të publikohen, të lexohen dhe të kuptohen, por ata bëjnë pak, ne rastin më të mirë ndopak, për ta vendosur veten lart, mbi turmën e zakonshme dhe blojën e përditshme. E megjithatë nuk ishte aq shumë kohë më parë, në dekadat e para të këtij shekulli, kur poetët u përpoqën të na trondisnin me veshjen e tyre ekstravagante dhe sjelljen eksentrike. Por e gjithë kjo ishte thjesht për hir të shfaqjes publike. Gjithnjë do të vinte çasti; atëherë kur poetët duhej të mbyllnin dyert pas tyre, të zhvishnin mantelet, mbajtjen me të madh dhe takëmet e tjera poetike, dhe të përballeshin – në heshtje, me durim, duke pritur veten e tyre – fletën ende të bardhë të letrës. Përfundimisht, pikërisht kjo është ajo që vërtet ia vlen.
Nuk është rastësore që biografitë e filmave të shkencëtarëve dhe artistëve të mëdhenj, prodhohen në masë. Sa më shumë regjisorë ambiciozë kërkojnë të riprodhojnë bindshëm procesin krijues që çoi në zbulime të rëndësishme shkencore apo në shfaqjen e një kryevepre. Dhe ndonjëri prej tyre mund të përshkruajë lloje të caktuara të punës shkencore me ndopak sukses. Laboratorët, instrumentet e ndryshme, makineritë e rafinuara, të sjella në jetë; skena të tilla, mund ta mbajnë interesin e audiencës për njëfarë kohë. Dhe ato çaste të pasigurisë – a do të sjellë më në fund eksperimenti, i kryer për të mijtën herë, me disa modifikime të vogla – rezultatet e dëshiruara? Filmat mbi piktorët mund të jenë spektakolarë, pasi ata rikrijojnë çdo fazë të evolucionit të një pikture të famshme, nga vijëza e parë me laps, deri tek penelata finale me furçë. Muzika bymehet në filmat kushtuar kompozitorëve; tingujt e parë të melodisë që bien në veshin e muzikantit, më në fund shfaqen si një vepër e pjekur në formë simfonike. Sigurisht që kjo është krejt naive dhe nuk e shpjegon gjendjen e çuditshme mendore që njihet popullarisht si frymëzim, por të paktën ka diçka për të parë dhe dëgjuar.
Por poetë janë më të këqijtë. Puna e tyre është pashpresmërisht jofotozhenike. Dikush ulet në një tryezë ose shtrihet në një divan, ndërsa shikon palëvizshëm në një mur ose në tavan. Një herë e një kohë, ky person shkruan shtatë rreshta, vetëm për të kapërcyer njërën prej atyre pesëmbëdhjetë minutave dhe pastaj, më vonë kalon një orë tjetër, gjatë të cilës nuk ndodh asgjë… Kush mund të qëndrojë për të parë në një film këtë lloj gjëje?
E kam përmendur frymëzimin. Poetët bashkëkohorë përgjigjen në mënyrë evazive kur pyeten se çfarë është dhe se nëse ekziston në të vërtetë. Nuk është se ata nuk e kanë njohur kurrë bekimin e këtij impulsi të brendshëm. Por është thjesht e pathjeshtë t’i shpjegosh dikujt tjetër diçka që as ti vetë nuk e kupton.
Kur jam pyetur për këtë, me raste mbroj edhe pyetjen. Por përgjigjjia ime është kjo: Frymëzimi nuk është privilegj ekskluziv i poetëve apo i artistëve në përgjithësi. Ёshtë, ka qenë dhe do të jetë gjithmonë një grup i caktuar njerëzish të cilët frymëzimi i viziton. Ёshtë i përbërë nga të gjithë ata që kanë zgjedhur me vetëdije thirrjen e tij dhe që e bëjnë punën e tyre me dashuri dhe imagjinatë. Mund të përfshijë: mjekë, mësues, kopshtarë – dhe mund të rendisja edhe njëqind profesione të tjera. Puna e tyre bëhet një aventurë e vazhdueshme për sa kohë që ata arrijnë të zbulojnë sfida të reja në të. Vështirësitë dhe pengesat kurrë nuk e shuajnë kureshtinë e tyre. Një tufë pyetjesh të reja dalin nga çdo problem që ata zgjidhin. Çfarëdo që të jetë frymëzimi, lind prej një vazhdimësie të tillë si:”Nuk e di”.
Nuk ka shumë njerëz të tillë. Shumica e banorëve të Tokës punojnë për t’ia dalë. Ata punojnë sepse u duhet. Ata nuk e zgjedhin këtë apo atë lloj pune nga pasioni; rrethanat e jetës së tyre e bëjnë zgjedhjen për ta. Puna pa pasion, puna e mërzitshme, puna e vlerësuar vetëm sepse të tjerët nuk kanë as një të tillë; pa pasion dhe të mërzitshme – ky është një nga mjerimet më të ashpra njerëzore. Dhe nuk ka asnjë shenjë që shekujt e ardhshëm do të prodhojnë ndonjë ndryshim për mirë për sa i përket kësaj.
Dhe kështu, megjithëse mund t’u mohoj poetëve monopolin e tyre; frymëzimin, unë ende i vendos ata në një grup të përzgjedhur të njerëzve Fatlumë.
Në këtë pikë, megjithatë, dyshime të caktuara mund të shfaqen në audiencën time. Të gjithë llojet e torturuesve, diktatorëve, fanatikëve dhe demagogëve, që luftojnë për pushtet me anë të ndoca parullave dhe thirrjeve me zë të lartë, gjithashtu kënaqen me punët e tyre, edhe ata i kryejnë gjithashtu detyrat e tyre me një entuziazëm krijues. Epo, po, ata “e dinë”. Ata e dinë, dhe gjithçka që dinë është e mjaftueshme për ta një herë e përgjithmonë. Ata nuk duan të mësojnë ndonjë gjë tjetër, pasi kjo mund të zvogëlojë forcën e argumenteve të tyre. Dhe çdo njohuri që nuk çon në pyetje të reja, shpejt humbet; nuk arrin të ruajë temperaturën e kërkuar për të mbajtur gjallë jetën. Në rastet më ekstreme, raste të njohura nga historia antike dhe ajo moderne, kjo madje paraqet një kërcënim vdekjeprurës për shoqërinë.
Kjo është arsyeja pse e vlerësoj aq shumë atë shprehjen e vogël: “Nuk e di”. Ёshtë e vogël, por fluturon në krahë të fuqishëm. I zgjeron jetët tona për të përfshirë hapësirat brenda nesh, po aq sa dhe ato të jashtmet, në të cilat Toka jonë e vogël varet pezullt. Nëse Isaac Newton-i nuk do t’i kishte thënë kurrë vetes:”Nuk e di”, mollët në pemishten e tij të vogël mund të kishin rënë në tokë si breshri dhe në rastin më të mirë ai do të kishte hequr dorë që t’i mblidhte dhe t’i përtypte me shije. Sikur bashkatdhetarja ime Marie Sklodowska-Curie të mos i thoshte vetes kurrë:“Nuk e di”, ajo me siguri do të kishte përfunduar mësuese kimie në ndonjë shkollë të mesme private për vajza të reja nga familje të mira, dhe do t’i përfundonte ditët e saj duke e kryer këtë punë, përndryshe krejtësisht të respektueshme. Por ajo vazhdoi të thoshte:”Nuk e di” dhe këto fjalë e çuan atë, jo vetëm një, por dy herë, në Stokholm, atje ku shpirtrat e shqetësuar, kërkues, shpërblehen herë pas here me Çmimin Nobel.
Poetët, nëse janë origjinalë, duhet të vazhdojnë të përsërisin:”Nuk e di”. Çdo poezi shënon një përpjekje për t’iu përgjigjur kësaj deklarate, por sa më shpejt që periudha finale të shenjojë faqen, poeti fillon të hezitojë, fillon të kuptojë se kjo përgjigje e veçantë ishte krijim i pastër dhe se është absolutisht e papërshtatshme për të filluar. Kështu që poetët vazhdojnë të përpiqen, dhe herët a vonë rezultatet e njëpasnjëshme të vetë-pakënaqësisë së tyre kapen së bashku me një kapëse gjigande nga historianë letrarë dhe quhen “oeuvre” e tyre… Vepra e tyre…
Ndonjëherë ëndërroj për situata që nuk mund të bëhen realitet. Për shembull; përfytyroj me imagjinatë se kam një shans për të biseduar me Ekleziasti-n, autorin e atij vajtimi shëtites mbi kotësinë e të gjitha përpjekjeve njerëzore. Unë do të përkulesha shumë thellë përpara tij, sepse ai është, në fund të fundit, një nga poetët më të mëdhenj, për mua të paktën. Pasi ta bëja këtë, do të kapja dorën e tij. “Nuk ka asgjë të re nën diell “, kjo është ajo që keni shkruar, Ekleziast. Por, ju vetë keni lindur nën një diell të ri. Dhe poema që ju krijuat është gjithashtu e re nën diell, meqë askush tjetër nuk e shkroi para jush. Dhe të gjithë lexuesit tuaj janë gjithashtu të rinj nën diell, meqe ata që kanë jetuar para jush nuk mund ta lexojnë poezinë tuaj. Dhe ai qeparis nën të cilin uleshit, nuk është aty qysh prej krijimit të botës. Ai erdhi në jetë me anë të një qeparisi tjetër, të ngjashëm me tuajin, por jo saktësisht i njëjtë. Dhe Ekleziast, unë gjithashtu do të doja t’ju pyes se për çfarë gjëje të re nën diell keni në plan të punoni tani? Një shtojcë tjetër të mendimeve që i keni shprehur tashmë? Apo mos ndoshta tani jeni joshur të kundërshtoni disa prej tyre? Në punën tuaj të mëparshme ju përmendët gëzimin – po sikur ai të jetë duke ardhur? Pra, ndoshta poema juaj e re nën diell do të jetë për gëzimin? A keni mbajtur shënime tashmë, a keni drafte? Nuk dyshoj se do të thoni:”Unë kam shkruar gjithçka. Nuk ka ngelur asgjë tjetër për të shtuar.” Nuk ka asnjë poet në botë që mund ta thotë këtë, të paktën nga të gjithë poetët e mëdhenj, siç jeni ju.”
Bota – çfarëdo që ne mund të mendojmë atëherë kur tmerrohemi nga pafundësia e saj dhe nga pafuqia jonë, apo të hidhëruar nga indiferentizmi i saj ndaj vuajtjeve individuale të njerëzve, kafshëve dhe ndoshta edhe bimëve (pse jemi kaq të sigurt që bimët nuk ndiejnë dhimbje?); pra çfarëdo që mund të mendojmë për hapësirat e saj të shpuara nga rrezet e yjeve, rrethuar nga planetët që sapo kemi filluar të zbulojmë, planetët tashmë të vdekur? Ende te vdekur? Ne thjesht nuk e dimë; çfarëdo që mund të mendojmë për këtë teatër të pafund, për të cilin kemi marrë bileta të rezervuara, por ama bileta, jetëgjatësia e të cilave është ironikisht e shkurtër, e kufizuar siç është nga dy data arbitrare; çfarëdo lloj gjëje tjetër që mund të mendojmë për këtë botë – ajo mbetet mahnitëse.
Por “mahnitëse” është një epitet që fsheh një kurth logjik. Ne mahnitemi para së gjithash nga gjërat që devijojnë nga ndonjë normë e njohur edhe botërisht, nga një dukuri me të cilën jemi mësuar. Tani çështja është, nuk ka një botë kaq të dukshme. Mrekullimi ynë ekziston vetiu dhe nuk bazohet në krahasim me diçka tjetër.
E dhënë, në fjalimet e përditshme, ku ne nuk ndalemi të marrim në konsideratë çdo fjalë, të gjithë përdorim fraza si:”bota e zakonshme”, “jeta e zakonshme”, “rrjedha e zakonshme e ngjarjeve”… Por në gjuhën e poezisë, ku çdo fjalë peshohet, asgjë nuk është e zakonshme apo normale. Asnjë gur i vetëm dhe as një re e vetme mbi të. Asnjë ditë e vetme dhe asnjë natë e vetme pas saj. Dhe mbi të gjitha, as edhe një ekzistencë e vetme, dhe as ekzistenca e askujt tjetër në këtë botë.
Duket se poetët do ta kenë gjithmonë punën e tyre të ndarë e të qëruar; të prerë sipas masës.
Marë nga faqja zyrtare e Çmimit Nobel
Si erdhi futbolli në Gjermani?
Një udhëtim në kohë që na shpie në një epokë kur në shkolla ende sundonte “disiplina e rreptë e rendi” dhe futbolli në media përkufizohej si “sëmundje angleze”.
Bazuar në historinë e vërtetë të mësuesit dhe pionierit të futbollit Konrad Koch:
“Ëndrra e Madhe” tregon fillimet e lojës së futbollit në Gjermani.
Poezi nga Frederik Rreshpja
Rënkon pylli nga shtrëngata
Si tavani i drurtë i fëminisë.
Korridoreve të gjelbra lëkundet
Shamia magjike e gjyshes.
Nën tavanin e gjelbërt të drurëve
Jam si dikur fëmija i dhembshur
Qëllon që qaj i vetmuar
Për llambadhën e shuar të hënës.
Qëllon që qaj dhe për zogjtë
E trokas në dritaret e çerdheve.
Pastaj zë u shpjegoj zogjve
Që jam njeri pa fole.
1992
Portreti: Aleksandër Vreko
Luan Rama
Doni një Van Gogh, një Gauguin, një Degas, Matisse apo Cezanne?… Këtu keni dhe klasikët apo neoklasikët, impresionistët dhe post-impresionistët. Mund të zgjidhni: varet nga ju!… Ah, ju pëlqeni “primitivet” italianë, apo anglezët Tourner, Whistler…? Dhe kështu, diku në një mediatekë, bibliotekë lagjeje, mund të zgjedhësh pafundësisht dhe të hysh kështu në botën e artistëve të ngjyrës dhe të formës.Në Paris nuk kisha parë asnjë ekspozitë restrospektive të Edgar Degas, por atë e gjen në Musée d’Orsay, buzë Senës. Nëse kaloni këndej, mos harroni ta takoni Edgar Degas (1834-1917). Ai është aty, në një sallë të madhe, ku në gjysmë-errësirë shfaqen plot ngjyra balerinat e tij, tablotë “Klasë dansi”, “Provimi i dansit”, “Prova dansi”, “Orkestra e Operas”… Balerinat e tij të lumturojnë, pasi është poetika, hiret e trupit që flasin me gjuhën e tyre: “pas de deux”, “grand écart”, “jeté”, “piqué”, saut de chat”… Sigurisht Degas, i cili e adhuronte poetin Baudelaire dhe klithmën e tij për modernitetin (Rimbaud gjithashtu) nuk është vetëm piktor balerinash. Në mesin e karrierës së tij, meqë pëlqente operat dhe ndiqte nganjëherë një opera me dhjetra herë (brenda shtatë vjetësh ai kishte shkuar 173 herë në opera), në letrën e tij të vizatimit, në pastel apo akuarel, dhe shpesh të kombinuara, nisën të shfaqen balerinat e tij. Ishin sprova, edhe pse vepra të vërteta. Baudelaire atëherë kërkonte modernitetin dhe për dansin shkruante: “Dansi është një poezi me krahë dhe këmbë, është një lëndë me hirësi të jashtëzakonshme, e animuar dhe e zbukuruar nga lëvizja”.
Një ditë, Degas i kërkoi një miku të tij të operas: – “Më rezervoni një vend gjatë provave të dansit. Kam bërë kaq shumë vizatime për ato, por asnjëherë nuk i kam parë gjatë provave!”… E habitshme! Forcë imagjinate! Dhe Degas kishte shkuar në Rue Pelletier, në teatrin që vite më vonë do të digjej, por më pas ai do t’i shikonte ato në «Palais Garnier», në operan e famshme të Parisit. Atë ditë që shkoi, Degas i pa ato realisht, atje, në sallën e madhe, me mjeshtrin e dansit që kërkonte të ripërsërisnin lëvizjet. Degas shikonte ato vajza të reja, gati adoleshente, të cilat në mbrëmje ngjisnin shkallët e skenës së teatrit para publikut. Por aty ishte tjetër intimitet. Aty ishte gjesti, krijimi i lëvizjes, ajo që mbetej në përfytyrimin e artistit, hiret e trupit, llërët, kokat e përkulura, qafa, kofshët, harqet poshtë ijeve, elokuenca e trupit në lëvizje. Ç’mrekulli, trupi që fliste, i cili demostronte kështu alfabetin e vet të kuptueshëm edhe për njeriun më të paditur të botës, pasi kështu, me lëvizjet e tij, njeriu ka artikuluar dhe është shprehur që në zanafillën e botës…
Degas ishte nga ata piktorë që nuk e njohu varfërinë siç e kishte njohur Van Gogh apo Gauguin. I ati kishte qenë bankier pranë kishës «Notre-Dame de la Lorette», në Paris, dhe meqë ai shkonte shpesh atje, figurat e prostitutave që silleshin vërdallë dhe që atje quheshin “lorette-s”, i bënë përshtypje dhe ai filloi t’i pikturonte. Gjatë njëzet vjetëve të para si artist, ai ekspozoi veçse një tablo, por hyrja e tij e vërtetë në botën e artit ishte në vitin 1880 kur ekspozoi balerinat e tij në ekspozitën e pestë të impresionistëve në Paris. Mallarmé e përshëndeti ngrohtësisht artin e tij, Huysmans i bëri një kritikë plot lëvdata. Kur pikturonte tablonë e tij Répétition, në atelier ishte shfaqur sshkrimtari Goncourt, i cili u mrekullua me balerinat e tij dhe në kthim do të shkruante në ditarin e tij për “ato silueta fantastike të këmbëve të balerinave që zbresin shkallët me ato njolla në një të kuqe të shndritshme mes një reje të bardhë”. Ishte hirësia e lëvizjes. Me sa duket ai ishte befasuar nga kapja e gjestit domethënës në lëvizjen e balerinave, këmbë që zbresin e që realisht duken fare pak, por që shfaqin diçka novatore në pikturën e saj kohe, duke i thyer rregullat e një pikture akademike. Pra është kapja e lëvizjes “sur le vif”, siç thotë francezi, në çast.
Degas e përdorte bukur pastelin, të cilën e njihte mirë si teknikë, ndërkohë që gjithë piktorët e tjerë parapëlqenin bojën e vajit. Degas e konsideronte pastelin si “një pluhur mbi krahë fluturash”… Kështu u krijuan tablotë Mësimi i baletit, Provimi i dansit, etj. Megjithatë ai vazhdoi dhe me portretet e grave nëpër kafenetë, klubet e argëtimit, që atë kohë ishin të shumta në Paris, këngëtaret e kabareve, madje dhe larëset e rrobave, gratë që hekurosin, etj. Kur shkruante romanin Rougon Macquart, në një letër të tij, Zola i thoshte: “Isha frymëzuar nga gratë që hekurosnin, rrobalarëset dhe jeta e bulevardeve dhe e kafene-koncerteve që kisha parë në tablotë e tua”. Madje Zola ka përshkruar në faqet e romanit dhe disa nga tablotë e piktorit. Padyshim, këto figura të fillimit të proletariatit të epokës industriale në Francë, i habitën kritikët e artit, të cilët panë të shfaqen në kuadrin e tablove pikturale personazhe të asaj jete të përditshme popullore, të njerëzve të rrugës dhe të natës së zymtë.
Më 1886, Degas pikturoi një nudo të përkulur në një govatë, duke u larë, në disa variacione, lëvizje, të kapura në lirshmërinë e tyre, pa pozuar. Një tjetër nudo ishte “Ajo që lahet”. Nudot në pastel nganjëherë duken të ashpra, por ato janë të vërteta siç janë në jetë e mbi të gjitha, në fund të fundit, ato kanë elegancë. Van Gogh e pëlqente shumë artin e Degas dhe e cilësonte atë një “art të fuqishëm”.
«Camera obscura»
Në vitin 1875, Degas bleu një aparat fotografik “Estman Kodak number one” dhe ky do të ishte një nga pasionet e tij, pasi që kur ishte sëmurë nga prostitutat, ai nuk i donte më femrat fizikisht. Nuk donte të kërleshej e të flinte me ato. Ai donte veç t’i pikturonte. I pëlqente mbi letër, në proçesin e rikrijimit të bukurisë femërore në linja dhe në ngjyrë. Kështu ai filloi të fotografonte në fillim njerëzit e familjes, pastaj miqtë e tij si Mallarmé, Renoir, Verhaeren, veten e tij e më pas balerinat apo një nudo e bukur që sapo ka dalë nga banja dhe po fshihet në një kolltuk. Këtë gjendje intime dhe të bukur ai e ka hedhur pastaj në ngjyra. Nga fondi i tij ruhen jo pak fotografi që tregojnë ndjeshmërinë e tij ndaj dritës dhe lëvizjes. Edhe përmes objektivit ai kërkonte të deshifronte lëvizjen e trupit njerëzor, atë çka e rikrijonte pastaj mbi letër ngjyra. Disa fotografi kanë një poetikë të jashtëzakonshme me gjysmë-hijet dhe nuditetin e tyre Vallë pse Degas shkruante poezi, siç tregonte Mallarmé, i cili ia vlerësonte shumë? Paul Valery që shkonte shpesh në atelierin e tij, tregonte se ai ka shkruar mbi 20 poezi: një poet i ngjyrës dhe lëvizjes… Vitet shkonin dhe Degas vazhdonte ende në kërkimet e tij koloristike me një lloj novatorizmi të habitshëm. Ai po shkonte drejt një pleqërie si e Tiziano-s. Pikturonte nudot e tij, balerinat. Tablotë e tij të fundit janë me ngjyra që nuk i ka përdorur më parë: tone të habitshme kanarine, jeshile të çelta; ngjyra rozë fosforeshente, ngjyra ekspresive, ndërkohë që portreti sfumohet gjithnjë e më shumë sa gati bëhet anonim. Kur fliste për ngjyrat e tablove të viteve të fundit ai fliste për një “orgji ngjyrash”, aq sa dhe vetë nuk e besonte këtë lloj orgjie, pasi pleksja e ngjyrave ishte e hatashme. Për të s’kishte rëndësi portreti, por kapja e lëvizjes dhe dhënia e saj në një dritë të re. Tabloja Krehja e vitit 1896, është e gjitha në tone të kuqe dhe ngjyra sikur të përplaset, por ajo nuk të godet, nuk të vret, ajo të pushton menjëherë me një ndjesi gëzimi. Në këtë kohë Degas shihej si një nga prekursorët e modernitetit. Ai shitej shumë në Londër, në Amerikë. Të gjithë nxitonin tashmë të pasuronin galeritë e muzeumet me veprat e tij, tablo ku ai shpesh luan me pastel, guash, karbon, apo duke i kombinuar ato. Një nga tablotë e tij ishte dhe “Kalorësi i plagosur i garave ” (Jockey blessé), ku spikat moderniteti në një jeshile të mrekullueshme. Kalorësi i rënë mbi një lëndinë të gjelbërt, në një flu të mrekullueshme. Një qiell i trazuar dhe trupi i kalorësit me sytë nga qielli. Një gjendje e tensionuar me ngjyra të forta jeshile, me të zezë dhe të bardhë në konstrast. “Ajo që e bënte atë të kënaqur, – shkruante miku i tij piktor Ernest Rouart në kujtimet që i dha Paul Valery-së për librin e tij “Degas, danse”, – ishte që vepra të ishte e plotë, jo thjeshtë në përsosmërinë e detajeve, por në mbresën e përgjithshme që ajo të linte, në ndërtimin e saj dhe lidhja me komponentët që e përbënin atë, linjave, ngjyrave… Kur gjente ndonjë tablo të vjetër të tij, ai kishte dëshirë ta vinte përsëri mbi kavalet dhe ta prekte, ta ripunonte. Njëherë në shtëpinë time pa një pastel të tij që ia kishte dhuruar atit tim. I kërko që ta rishikonte disi dhe e mori. Por më kot e kërkonte më pas babai. Më së fundi e pranoi «krimin» e bërë: e kishte prishur atë tablo që e donte aq shumë. Kjo gjë e trishtoi shumë atin tim…” Në fakt shumë miq që kishin tablotë e tij i fshihnin ato nga frika se mos atij nuk i pëlqente dhe do kërkonte për t’i ripunuar. Ishte kërkimi i tij drejt përsosmërisë.
Më 1886, një ekspozitë u hap në New York me 23 tablo të tij, mes të cilave dhe “Mësimi i dansit”. Degas tashmë ishte një nga piktorët më në zë të botës. Por një trisht i madh e kaploi kur i vdiq modelja e tij, Valerie Romi, ajo që kishte pozuar dhe për Gauguin-in dhe disa piktorë të tjerë. Ai ishte interesuar ta çonin atë në një spital dhe ta shëronin, duke u shkruar miqve të tij: “Duhet të shpëtojmë Hirushen tonë!… Dhe gjithnjë interesohej, pyeste, shkruante: “Ç’bëhet në shtratin 11”? … A po vuan zonjusha Romi?”… E rrallë kjo marrëdhënie me një modele që nuk i ka më hiret e saj, por që i ka lënë te piktori zjarret e shpirtit…
Shuarja e artistit
A shuhen artistët? Çfarë mbetet nga ata? Çfarë mbeti nga Michelangelo, nga Goya, Velasquez, El Greco, Manet?… Sigurisht ata shuhen fizikisht, por vepra e tyre u mbetet shekujve, dritës njerëzore.
Monet ndërkohë kishte vdekur kur Degas kishte shkuar të jetonte në C6, Boulevard Clichy. Më parë kishin vdekur Mallarmé, pastaj Gauguin dhe Pisarro në vitin 1903; më 1906, u shua Cezanne. Vetëm vdekje artistësh të mëdhenj. Atëherë ai kishte një koleksion të madh veprash, tablo nga piktorët më në zë, të cilat i kishte blerë vitet e fundit, madje donte të krijonte një muze me emrin e tij. Por shpejt një trisht i madh e mbuloi, sytë nuk i shikonin mirë, ngjyrat i dallonte me vështirësi dhe më së fundi ai u dorëzua, nuk donte të pikturonte më. Nga fundi i jetës ai iu kushtua shumë ngjyrave. Eksperimentonte mbi telajo apo letër dhe shkonte gjithnjë e më shumë drejt ngjyrave të forta, të ndezura, çka duket menjëherë në pastelet e tij të viteve të fundit ku të gjitha ngjyrat janë të fuqishme, pikante, plot dritë. Në librin e tij për Degas, Paul Valery shkruante: “Një nga veprat e fundit të tij ishte një autoportret me mjekër dhe kasketë. Ai e tregonte dhe thoshte: “Dukem si të isha një qen…” Por duart e tij kërkonin ende. Prekte objektet. Ndjesia e të prekurit u bë gjithnjë e më e fortë tek ai. Kur miqtë e tij vdisnin, atë e çonin pranë të vdekurit dhe ai i prekte fytyrën…”
Tashmë dilte i vetmuar, meqë doktori i kishte thënë të ecte. Ikte bulevardeve duke bredhur gjithë ditën dhe kthehej në mbrëmje ose të nesërmen. Ngjante si një personazh homerik, i shkëputur nga bota që e rrethonte, ndërkohë që familjarët e tij ziheshin se kush do t’i trashëgonte veprat e tij, duke e detyruar të ndryshonte testamentin. Një herë deshi të shkonte në një manastir të largët dhe të vdiste aty, larg kësaj bote të zhurmshme. Një ditë tjetër mendoi dhe të martohej, meqë kjo jetë beqarie e kishte mërzitur shumë. Dhe ndërkohë, kur ishte shitur koleksioni i pikturave të dikujt dhe tabloja e tij “Danseuses à la barre” në këtë koleksion u shit 435.000 franga, dikush e kishte parë në fund të sallës tek vështronte i habitur.
– Ç’përshtypje ke që kjo tablo u shit kaq shumë? – e pyeti një nga ata që e njohu.
– Çudi, – u përgjegj Degas, – unë e shita veçse 500 franga, – dhe ai ishte larguar qetësisht nga salla.
Kur vinte ndonjë admirues ta takonte në shtëpi dhe ai e pyeste për punët e reja dhe krijimtarinë e tij, Degas i përgjigjej:
– Çfarë? Pikturë? Ah, kjo nuk më intereson më!… Dhe ai shtonte: – Pleqëria është e çuditshme… e habitshme si bëhesh indiferent për gjithçka!”
Një ditë, dramaturgu i famshëm Sacha Gutry po realizonte një film dokumentar për njerëzit e mëdhenj të Francës. Dhe ai shkoi të trokasë në shtëpinë e tij, por guvernantja i mbylli portën:
– Zoti Degas nuk do të shohë më njeri!
Degas kishte dëgjuar që ata po bënin fjalë dhe doli te dera. Kur e pa atë që po i merrej fryma nga shkallët që kishte ngjitur, i tha të ulej një çast. Dhe ai i tregoi pse kishte ardhur, por Degas i ishte përgjigjur:
– Jo, zotëri, dua të më lini rehat në qoshen time.
– Po ju do të jeni krahas Monet, Renoir, Rodin…
– As dua t’ia di! – ishte përgjigjur Degas.
Atëherë Sacha u largua, por poshtë në trotuare ai u tha operatorëve të bënin kamerat gati që kur Degas të dilte si zakonisht, ata ta filmonin fshehurazi. Dhe ashtu do të ndodhte… Degas doli me syzet e errta të tij dhe një kapele të vjetër rrasur në kokë, si një njeri i zakonshëm që askush nuk e njihte në rrugë. Kështu, operatorët e filmuan dhe ne kemi sot imazhin e gjallë të plakut Degas në vitin e fundit të jetës së tij.
Gjatë jetës së tij si artist, kritikët shkruanin se Degas ekspozoi vetëm një skulpturë, “Balerina e vogël”. Por kur ai vdiq, në atelierin e tij u gjetën shumë skulptura të mrekullueshme, balerina, vajza të vogla, kuaj… (si “Cheval au galop”, “Cheval cabrant”, “Cheval à l’abrevoir”, etj). Kishte filluar të bënte skulpturë atëherë kur nuk mund të bënte më pikturën. Më ndryshe ishte me formën, baltën… “Kjo është një punë të verbërisht! – thoshte ai. Skulpturat e tij, një tjetër imazh i artit të këtij artisti.
Modernisti i shekullit XIX Edgar Degas vdiq dëshpërimisht. E vetmja dritë që duhet të ketë pikasur para se të ketë mbyllur sytë duhet të ketë qenë ajo e balerinave. A thua ende kërcenin në skenën e teatrit, siç i kishte pikturuar ai? Kushedi… Enigmën, Degas e ka marrë me vete, por sidoqoftë, tablotë që shohim sot na sjellin ngazëllimin e piktorit të madh.
Do doja që këtë ngazëllim ta gjeja dhe në tablotë e sprovat e piktorëve, e miqve të mi shqiptarë. Sallat e dansit janë aty. Kush vallë u është afruar?… Edhe trupi ka alfabetin, gjuhën e vet, hiret e lëvizjes dhe kjo mund t’i frymëzojë, si dikur piktorin Degas…
PËR VDEKJEN, PA E TEPRUAR- Wislawa Szymborska
Ajo s’ia thotë nga shakatë,
as nga yjet, as nga urat,
as nga thurja, minierat, lëvrimi i tokës,
ndërtimi i anijeve, as nga gatimi i ëmbëlsirave.
Në planet tona për të ardhmen,
ajo ka fjalën e fundit
gjithmonë jashtë teme.
Nuk di të qullosë as gjërat
që kanë të bëjnë me artin e saj:
të hapë një varr,
të bëjë një arkivol,
dhe të pastrojë mbetjet.
E dhënë e tëra mbas vrasjes,
bën kuturu ç’t’i dalë përpara,
pa metodë, me vrazhdësi.
Sikur çdo vrasje ta kish për herë të parë.
Sigurisht që ka edhe fitoret e veta,
por sa shumë humbje, ama,
sa goditje të dala huq,
sa synime për t’u përsëritur!
Ndonjëherë nuk arrin
as të rrëzojë një mizë në fluturim.
Dhe sa e sa larva
e kanë lënë në bisht.
Por edhe qepujkat, bishtajat,
antenat, gjethet e palmës, verzat,
puplajat martesore, gëzofët dimërorë,
dëshmojnë për vonesën
në punën e saj të flashkët.
Gjithë pabesia nuk do mjaftonte,
as ndihma jonë në luftëra e revolucione,
të paktën tani për tani.
Brenda vezëve ka zemra që rrahin.
Skeletet e foshnjave rriten.
Farat arrijnë të bëhen gjethe.
E ndonjëherë pemë të mëdha mbi horizont.
Gjithkush që pretendon se ajo është e gjithëfuqishme,
është prova e gjallë
që nuk është aspak kështu.
Nuk ka jetë
që të mos jetë e pavdekshme
qoftë edhe për një çast të vetëm.
Vdekja
arrin gjithnjë me vonesë tek ai çast.
Më kot lëviz ajo dorezën
e derës së padukshme.
Ç’kemi mundur të bëjmë
nuk mundet dot ta zhbëjë.
Përktheu: Alket Çani
Kurrë mos i var shpresat tek një burrë. Ata kurdoherë do të të lenë në baltë
Nga Michelle Dowd – MODERN LOVE (Dashuri Moderne)
E ruaj mesazhin zanor të tij me zërin e dehur, të cilin ai e la gjatë një darke dasme në Teksas.
“Kam mall”, thotë. “Je gjëja më e mirë që më ka ndodhur deri tani dhe ndihem me fat që të kam në jetën time. Të faleminderit. Shihemi së shpejti.”
Prej gati një viti, dilnim bashkë disa herë në muaj. Ushqimi dhe seksi ishin mbi mesataren.
Ndonjëherë uleshim në ballkonin e hyrjes së shtëpisë së tij dhe pinim birra në gota të mbështjella. Ai më tregonte për fëmijërinë e tij në Mid-Uest, vitet e tij si punk1 në universitet, tradhtinë e të dashurës së parë, historitë e tij fatkeqe të punës, divorcin e hidhur të prindërve të tij.
Herë të tjera ecnim e bisedonim për politikën, ose shëtisnim rrugëve të qytetit, hanim në restorante që ishin stiluar të haje në errësirë, duke biseduar për libra dhe kalonim netët në shtretërit e njëri-tjetrit të shtrënguar si kotele. Në mëngjes ai më bënte kafen, nga kontinentet në të cilat kishte udhëtuar dhe më gatuante një mëngjes shumëngjyrësh, që e haja duke nxituar për punë.
E mendoja si të dashur, edhe pse ai kurrë nuk tha që më dashuronte. Kur ndihesha e shqetësuar për marrëdhënien tonë, e pyesja se ç’po bënim, çfarë donte nga unë, ku po shkonte lidhja jonë. Ai bezdisej nga pyetje të tilla, por nëse unë do t’i bëja pyetje të drejtpërdrejta, do të më përgjigjej:
Se nuk po shihte e nuk po dilte me askënd tjetër. Se nuk po bënte seks me askënd tjetër. Se nuk donte askënd tjetër.
Po, nuk më prezantoi me askënd në jetën e tij edhe kur ia kërkova. Po ashtu nuk i tregoi asgjë familjes së tij për mua, megjithëse unë dija gjithçka për ta.
Kur kisha ftohtë, do më jepte xhaketën e tij. Kur do kapërceja rrugën, ndërsa ishte plot me makina që shpejtonin si shigjeta, ai do më kapte dorën dhe do të më tërhiqte mbrapa. Sigurisht që kapeshim për dore edhe në mjedise të tjera publike, por kurrë nuk më quajti të dashurën e tij. Nuk i pëlqente titujt. Thoshte që unë isha “shoqe-zonja e tij” dhe veten e vet e quante “shok-zotin tim”. Ishte më i ri se unë, po përdorimi i këtyre termave e bënte të ngjante shumë më i vjetër.
Unë po shijoja karrierën time, shëndetin e mirë, vrapimet e gjata me qenin tim shepherd (qen barinjsh) australian, një jetë aktive shoqërore dhe leximin e një libri në javë në kohën time të lirë. E vlerësoja faktin që ai nuk ishte i ngjitur, sepse nuk më bezdisi kurrë me gjëra të kota. Nuk më dërgoi kurrë mesazhe të tipit: “Mirëmëngjes bukuroshe”, kur kishte nevojë për vëmendjen time, dhe nuk më uroi kurrë “Pafsh ëndrra të bukura” me emoxhi në snapchat për të parë nëse isha në shtëpi.
I dërgonim mesazhe njëri-tjetrin, vetëm për të shkëmbyer informacione se kur dhe ku do të takoheshim. Kur e pyesja si ishte, më përgjigjej me një ose dy fjalë. Kur ishim bashkë, shpesh më thoshte se i vlerësonte shumë pritshmëritë e mia të ulëta.
Unë i isha mirënjohëse që ai nuk i ngarkonte supet e mia të mbingarkuara me problemet e tij.
Nuk ma kujtonte babanë në shumicën e gjërave, por ndonjëherë prania e tij provokonte kujtime. Kur babai po më mësonte të drejtoja makinën, më detyronte t’ia provoja që unë dija si të ndërroja gomën dhe vajin e makinës si dhe që e dija përmendësh çdo pjesë të motorit.
“Kurrë mos i var shpresat tek një burrë,” më thoshte. “Ata kurdoherë do të të lenë në baltë. Duhet të mbështetesh vetëm tek vetja jote. Duhet ta dish vetë si punon motori.”
Kam një rreth të vogël shoqesh që ma thonë lehtësisht dhe shpesh: “Të dua”, që më shkruajnë letra të shkruara me dorë dhe më japin lule ose libra gjatë festave. Do t’i doja këto gjëra edhe nga shok-zoti im, edhe pse në të vërtetë nuk më nevojiteshin.
Asnjëherë nuk i kam dëgjuar fjalët: “Të dua” nga askush në familjen time. Edhe pse jam lodhur dhe kam pasur shumë arritje e tituj të respektuar për t’i merituar këto tre fjalë, përsëri askush nuk m’i ka thënë. Ndoshta nuk kam qenë gati të lija çdo gjë timen, në mënyrë që të dëgjoja këtë pohim të shqiptohej nga goja e ndonjë të dashuri.
E rritur në izolimim e një kampi fetar në malet e Kalifornisë, isha shumë e vogël për të kuptuar neglizhencën që vëllezërit dhe unë përjetonim në kohërat që na linin vetëm, të vetushqehehim me ushqimet në kanaçe që na jepte qeveria, apo duke gërmuar nëpër kosha për tepricat e ushqimeve të restoranteve, apo duke iu lutur njerëzve pothuaj të panjohur për një vend për të qëndruar e futur kokën.
Ne të gjithë u rritëm duke kuptuar se prindërit tanë nuk mund të na mbronin, pavarësisht se sa shumë e donim ne këtë apo kishim nevojë për ta. Vetëm se disa prej nesh e mësuan këtë para se të mësonin se mund të varesh tek dikush tjetër në jetë. Kur mbështetja vetëm tek vetja mësohet me forcë nga ti si fëmijë, është shumë e vështirë që si i rritur të mendosh që ka edhe mënyrë tjetër.
Një mbrëmje, ndërsa miku im dhe unë po prisnim ardhjen e ushqimit, ulur në oborrin e një restoranti, ai tha, “Do të të rrëfej diçka”.
E pëlqeja shumë pasionin e tij për ushqimin, mënyrën se si kujdesej se si dhe ku ushqimi ishte prodhuar, kujdesjen për ngjyrat, shijen, strukturën dhe lëndët e vitaminat ushqyese. Ndieja një lloj kënaqësie sensuale kur e shihja tek gatuante dhe po ashtu ishte kënaqësi për mua të mos e shihja menunë. Ia kërkoja atij ta bënte porosinë në restorante se ishte si një zgjatje e kësaj lloj kënaqësie. Drekimi me të më bënte të ndihesha e përkëdhelur.
Dukej nervoz, por serioz. Ma mori dorën në duart e tij dhe tha: “Jam helmuar nga ushqimi këtu tek ky restorani disa vjet më parë.”
Unë qesha.
“Nuk është qesharake,” më tha. “Jam sëmurur vërtet.”
“Më vjen keq,” i thashë. “Po më duket e çuditshme kjo që sapo më the, pasi ti ke porositur tashmë. E kishe harruar dhe tani, papritmas t’u kujtua kjo? Do që të ikim? ”
“Nuk mund ta kuptoj kur ti flet seriozisht dhe kur bën shaka,” tha ai.
Burrat shpesh nuk mund ta kuptojnë ndryshimin midis buzëqeshjeve të mia të kënaqësisë dhe atyre për vetëmbrojtje, dhe kjo është edhe arsyeja pse kjo e fundit është një mënyrë efektive mbrojtëse. I kërkova përsëri falje.
“U helmova nga mishi atëherë,” tha ai. Sot kam porositur vetëm ushqim vegjetarian, kështu që do të jemi në rregull. Thjesht ta thashë që ta dish.”
“Faleminderit,” i thashë, edhe pse nuk dija se për çfarë po e falënderoja.
Mamaja ime është një si biçim herbariste e vetarsimuar. Në fillim kur shkuam në atë krahinë malore, mblidhnin hithra, manaferra e fruta të ergra, rrënjë kaktusi dhe lente (lisi, dushku). Ato pastaj i thanim, i zienim dhe i piqnim që të ushqeheshim.
Nga të gjitha gjërat e fëmijërisë sime që mund të quhen me plot gojën privim, këto fjalët “të dua” nuk janë në listë. Mali ishte i mbushur me jetë. Prindërit tanë shpesh ishin larg nesh për periudha të gjata kohore dhe nuk e përdorën kurrë fjalën dashuri, por mali ishte i frytshëm dhe i qendrueshëm. Unë dita si të mbijetoja me ato që ai më dha atje.
Pasi unë dhe shok-zoti im hëngrëm dhe nuk u helmuam nga ushqimi, u kthyem në shtëpinë e tij. Ai nxori dy gota ujë dhe më tha që kishte vendosur të hiqte dorë nga pija. Ngaqë nuk kisha parë asnjë provë që ai të pinte shumë apo shpesh, e pyeta përse.
“Mendoj se është më e shëndetshme.”
Ai po stërvitej për maratonën e tij të tretë.
“E kuptueshme,” i thashë. “Unë nuk kam nevojë të pi kur jemi bashkë, nëse kjo të ndihmon.”
“O.K.”, tha ai. “Si të duash.”
Nuk isha mësuar të mendoja për atë që doja, dhe nuk dija se si të pyesja, por pas kësaj unë nuk solla më birra dhe mbrëmjeve tona në ballkonin e shtëpisë së tij u erdhi fundi.
Për ditëlindjen time, më dhuroi një shishe për ujë.
Disa javë pasi ndaloi së piri, u shfaq në shtëpinë time me ushqim vegan dhe me çokollatë të zezë të prodhuar në vend.
I thashë që e dashuroja. Qëndroi pa folur e pa lëvizur për një kohë të gjatë. E pashë në sy për të marrë ndonjë sinjal. As nuk më buzëqeshi po as nuk bëri ndonjë grimasë. Ishte thjesht i heshtur.
“Mendova se duhej ta dije,” i thashë.
Nuk tha faleminderit.
“Do të dalim të ecim?” I thashë.
“Po,” tha, dhe kështu bëmë.
Gjatë ecjes, më tregoi histori të gjata për rastet në zyrën e tij, hierarkitë dhe politikën e strukturave të tyre. Kur u kthyem në apartamentin tim, filloi të shihte librat e mi. “Ke shumë autore gra në raftet e tua,” më tha.
“Jo më shumë se burra,” i thashë. “Po ti i vë re ato se nuk ke asnjë autore grua në raftet e tua.”
Nuk foli për disa minuta, gjë që mund të ishte e pafund dhe e mërzitshme, po të mos isha ulur në divan dhe të kisha filluar të lexoja, duke pritur që ai të mbaronte kërkimet mes librave të mi. “Ke të drejtë,” tha pas pak. “Asnjëherë nuk e kam menduar këtë, po vërtet nuk kam asnjë libër nga autore grua.”
“E di,” i thashë. “E kam parë.”
Pas kësaj, ai më la disa mesazhe, duke më thënë se po mendonte për mua. Ndonjëherë fuste edhe ndonjë emoxhi zemër. Ndonjëherë edhe unë i dërgoja ndonjë emoxhi zemër. Nuk i kërkova të shiheshim më dhe as ai nuk më kërkoi të shiheshim.
I jam kthyer përsëri e përsëri malit të fëmijërisë e rinisë sime, çdo herë duke i thënë vetes se kjo është hera e fundit. Do ta kaloja pjesën tjetër të jetës time duke shkuar mbrapsht, tek e kaluara dhe asnjëherë me të vërtetë nuk do ta kuptoja. Por në realitet nuk u ktheva tek ai.
Mesazhi nga Teksasi me zërin e dehur, të cilin ai ma dërgoi vetëm disa muaj para se ne të ndalnim së takuari me njëri-tjetrin, ishte si më afër një lloj vendimi që ai duhej të kish marrë: “Unë të dua/ të dashuroj”.
Por për disa prej nesh – edhe pse mbështetemi fort tek vetja jonë – edhe vetëm kjo, nuk do të ishte e mjaftueshme.
Përktheu: Meli Ajazi
Marrë nga: “The New York Times“
_________
Azili i të marrëve- Richard Brautigan
Baudelaire shkoi
në azilin e të marrëve
i maskuar si
psikiatër.
Ndenji aty
dy muaj
dhe, kur iku,
azili i të marrëve
e deshi aq shumë
saqë e ndoqi
nëpër gjithë
Kaliforninë,
dhe Baudelaire-i
gajasej së qeshuri
kur azili i të marrëve
i fërkohej
pas këmbës
si ndonjë
mace e çuditshme.
Përzgjodhi dhe përktheu: Alket Çani
