Ndoshta fjala “qiellshit”, ishte krijuar kur thekset lëviznin andej këndej dhe rrokjet rrokulliseshin si gurët, siç do të ketë ndodhur vërtet në kaosin e njeriut

Natasha Lako

Ka lindur njëherë e një kohë një varg  i Pjetër Boganit, që mund të na çojë deri te Herakliti:

Qiellshit ngrihen gurë dhe mjergull.

Dhe duket sikur me të fillon e gjithë letërsia shqipe.

Mund te jetë shkruar rreth vitit 1685, kur në anën tjetër të Adriatikut botohej “Çeta e Profetëve”, vepra e parë origjinale e shkruar në shqip, ku përveç interpretimeve të fillesave biblike,  psalmeve të Davidit, vargjeve të Homerit, merr frymë edhe ky varg, si një monument që mund t’i biesh rreth e rrotull.

Duket si një lidhje apokaliptike, po të mendosh se Herakliti, ky zbulues i madh i  botës fizike, jeton në shekullin e 6-të para Erës së re, ndërsa Bogdani, midis viteve 1630 -1689, në kulmin e jetës së tij, e lidh me fillesat e shpirtit të tij të shkruar…

Por arti, kjo forcë që dërgon edhe tokën drejt qiellit, nuk ka sesi të mos  përafrojë edhe shekujt, edhe gurët dhe “mjergullën” e Bogdanit me tokë, ujin, ajrin dhe zjarrin, këta katër elemente, që Herakliti vazhdon të na i tregojë edhe sot.

Fillesa madhështore këto, me dhjetëra shekuj ngjitur e ngjitur, ku fshati Guri i Bardhë, ku Pjetër Bogdani u lind, ndonëse tragjik nga robërimet, bëhet fitimtar, kur edhe gurët e tij poeti i ngre drejt qiellit. Sikur edhe gjithë tokën e Heraklitit të dinte ta kthente në gurë. Dhe ujin – dhe ajrin e një dijetari të parë të botës materiale, të donte ta bënte “mjergull”. Vetëm zjarri duket sikur ka mbetur brenda trupit, ende i pashfaqur brenda kësaj ftohtësire.

Dhe një varg  i vetëm mjaftonte megjithatë të kthente një botë fizike në një botë shoqërore.

Dhe ky varg detyron të jetojë për jetë fjala “qiellshit”. Një fjalë, aq me dendësi dhe brendësi në vetvete, si të dojë të kthehet vetë ndonjë ngjarje, e të krijojë përshtypjen e një lëvizjeje shpate të saponxjerrë nga milli ose vetë lëvizjen e një vele të sapongritur për një udhëtim të gjatë…

“Qiellshit”.

Dhe e ndien menjëherë se jemi ftuar në një fillesë mijëravjeçare të njërës prej gjuhëve më të vjetra, të paktën për një kontinent të tërë.

Nuk mund të ketë shqipja një fjalë tjetër, me energji kaq të madhe dhe një qiell të presuar sa më s’ka dhe njëkohësisht, të çliruar sa më s’ka, siç nuk ka ndonjë tjetër kundërthënie më të madhe sesa kur vetë qiellin e krijon me gurë dhe “mjergull”. Sa paralajmëron edhe bashkëpunimet e një mendimtari kryengritës, edhe vdekjen e tij nga murtaja, edhe zhvarrimin, që nuk është legjendë.

Nuk ka më as lamtumirë për botën e dikurshme të Romës. As mirëseardhjen e dikurshme të botës së Odiseut… Ekziston vetëm qielli i krijuar prej tokës, ku gjendet edhe vdekja, edhe pamundësia, edhe kërcënimi, edhe mohimi i personalitetit e identitetit, dhe për Pjetër Bogdanin, edhe i ekzistencës.

Madje me një “dhé” të shprishur, të ngritur drejt qiellit, duket sikur edhe djalli nuk ekziston.

Dy tre njerëz që e përgatitën librin “Çeta e Profetëve” të parët, ata që e përndoqën librin dhe njeriun, ata që e ndaluan librin dhe njeriun, ata që e rizbuluan librin dhe njeriun, ata që e shfletojnë sot veprën dhe zbulojnë njeriun e tij, të gjithëve Pjetër Bogdani u dha një qiell më të rëndë, edhe më tokësor se atë të Heraklitit, duke bashkuar tokë dhe qiell bashkë, siç janë betuar shqiptarët shpesh dhe ndoshta edhe Bogdani vetë, herë si meshar i një fshati të vogël, herë duke studiuar në Romë si episkop, herë si administrator i Tivarit, herë si arqipeshkop i Shkupit, vetëm duke heshtur, i hedhur në Drin…

Ati ynë qi je mbë qiellt.

Dhe qielli jeton prej tokës dhe prej fateve të saj.

Gjendemi papritur në një hierarki të përmbysur të një voltazhi të madh, siç mund të thuhet gjithnjë për letërsinë e vërtetë, qoftë në një varg të vetëm.

Facebook ndoshta e ka fajin, që mund të vendosë edhe më shpejt, në një fillesë nga më të çuditshmet, Bogdanin me Heraklitin, Heraklitin me Gadamer, Gadamer me Poliandrin që ka shkruar para Homerit, Homerin me Ciceronin, Ciceronin me  Augustinin, Augustinin me zgjedhjen e vullnetin, vullnetin e lire të Augustinit me Bogdanin që shkruan.

“Posi vjollëxa ndë dimënë pa mardhë…”

Ata që kanë dëshirë të mësojnë më tepër për “Çetën e Profetëve” mund të lidhin në të gjithë kuptimësitë Pjetër Bogdanin me Ibrahim Rugovën dhe studimin  e tij të plotë, të botuar në Prishtinë në vitin…1982. Sepse mund të flitet shumë për një libër që tregon sesi toka, uji, zjarri dhe ajri i Heraklitit kishin filluar të shkruheshin në shqip…

Ndoshta fjala “qiellshit”, ishte krijuar kur thekset lëviznin andej këndej dhe rrokjet rrokulliseshin si gurët, siç do të ketë ndodhur vërtet në kaosin e njeriut.

Dhe duket sikur gjithë bota fizike ka shkulur flokët në këtë fillesë të madhe shoqërore bogdaniane.

Sepse toka e Heraklitit është kthyer në gur, si për të thënë se për njeriun nuk është e mjaftueshme një kozmologji e tërë, as vetëm kuptimet metafizike të përgjithësimt të jetës, por konkretësia e çdo guri të vogël.

Dhe bota metafizike nuk të ngop me pafundësinë e saj, që shpesh njeriun e bën të parëndësishëm, ashtu siç mund ta lexojë edhe universi i shkencëtarëve. Por jo Bogdanin, që duket sikur jeton në një terren të ri skenik, atje ku kërkon pas mijëra vjetëve të jetë i lirë të pohojë qenien e vet.

Ja pse dëshiroj të marr në duar vetëm një varg, mes përmes gjithë letërsisë shqipe.

Atje ku fillojnë më pas të shfaqen edhe drurët. Dhe e gjithë jeta. Sepse Bogdani vazhdon vetëm dy tre vjet para një murtaje.

Lum o dru/e bukura pa ndonë leqeku 

mplaki u çrish/e s’mbet as nonji e keqe.

Fishta i kthehet përsëri drurit, si lëndës së Heraklitit, si të gjithë shqiptarët kur flasin për lëndë drusore, kur thotë në vitin 1909:

Fryn nëpër ag prendveret;

Me landë shkon tue zhablluem,

Ase me gji t’tituem,

Prej voeses s’qiellës-të ndonji drandofilles.

Gjendemi më tepër se dyqind vjet pas Bogdanit, në një përafëri që ta japin vetëm largësitë, në një botë që kapërcen me hapat e ciklopëve të lashtësive distancat mes shekujsh.

Duket sikur prej “mjergullës” së Bogdanit, kësaj here nxirret edhe vesa prej qiellës, në një distilim qindravjeçar. Njësoj si qarkullimi i ujit… Aq sa duket se një poet si Fishta, së bashku me drandofillen dhe qiellën, po tenton ta shfaqë në formën femërore.

Ajme,ajme!

Dhe Fishta, e merr përsëri në duar qiellin e Bogdanit në transformim e sipër, siç merr Gëtja frymën e gjithë botës, siç merr Hegeli frymën e Gëtes, siç merr Ballkani frymën e Hegelit, që kthjellon konfiguracionin botëror për lirinë e kombeve, nëpër zgjatimet e frymës së klubeve shqiptare dhe zjarrit të ri mendor, ku të gjithë bëhen bashkëudhëtarë për lirinë më të qenësishme dhe më të parë, atë të vetive ekzistenciale që mbrohen nga vetë shekujt. Dhe që për shqiptarët ka lidhje me gjuhën, që u ka krijuar koshiencën njerëzore.

Është një udhëtim jashtëzakonisht i gjatë ky, ku fjala “qiellshit” humb… Por mbetet në një varg, si një spermë e të gjithë letërsisë shqipe. Pa paqen e botës fizike të Herakliti, që duket edhe më e largët.

Ajme. Ajme. Amen.