Janet Maslin

Vepra e John Fante-së (1909-1983) është po aq panjohur për ju saç është dhe e paharrueshme. Ai nuk ishte lloji i shkrimtarit që të linte hapësirë ​​ndërmjet. Kjo, për shkak të asaj që biografi i tij, Stephen Cooper, e ka quajtur: “Stil i një thjeshtësie mashtruese, i menjëhershëm, emocional dhe një këndvështrim i jashtëzakonshëm psikologjik”, një stil që e kapërcen ngazëllyeshëm faqen e librit, për ta magjepsur lexuesin. Ai i siguroi Fante-së përhapjen e një popullariteti, i cili rezultoi kalimtar gjatë jetës së tij, dhe më vonë një kult, që vijoi, veçanërisht midis kalifornianëve, shkrimtarëve dhe kineastëve.
Charles Bukowski i dha një dorë legjendës Fante duke deklaruar: “‘Fante-ja ishte perëndia ime” dhe duke e pasur si alter-egon e tij fiction-le në romanin e tij: “Gratë”, ku e përmend Fante-në si autorin e tij të preferuar.
“Pse e pëlqen?” E pyet dikush në atë roman. “Është i gjithi emocion”, përgjigjet protagonisti i Zotit Bukowski. “Një njeri shumë i guximshëm”.
Megjithëse shumica e punës së Fante-së nuk gjendej e shtypur gjatë viteve të tij të mëvonshme, ajo gradualisht u rizbulua. Zoti Cooper, i cili është për Fante-në ashtu si kritiku Tim Page ka qenë për Dawn Powell-in, dëgjoi për herë të parë për Fante-në kur lexoi një artikull të vitit 1974 në lidhje me filmin “Chinatown“, në të cilin skenaristi Robert Towne e cilësoi “Pyesni Pluhurin” si “romanin më të mirë të shkruar në Los Angeles”. Tashmë, pasi publikoi biografinë e tij për Fante-në, ”Full of Life ” (North Point), si dhe redaktimin e dy vëllimeve të mëparshme për Fante-në, Zoti Cooper ka krijuar antologjinë përfundimtare. “The John Fante Reader ” është gati t’i fitojë atij një vend të merituar në botën e mainstream-it.
Meqenëse shumë nga shkrimet e Fante-së ishin furishëm egocentrike, Zoti Cooper ka mundur t’i japë kësaj antologjie aromën tërheqëse të një autobiografie. Emrat e vendqëndrimeve të Fante-së ndryshojnë, por bloja dhe postura e tyre gjenden përmes një serie romanesh, tregimesh dhe letrash.
Me çdo emër… Arturo Bandini në rininë e tij, Henry J. Molise në moshën e mesme, vetë John Fante kur i rrëzon poshtë të gjitha pretendimet – heroi i këtyre rrëfimeve është një shkrimtar komik eksentrik, duke luftuar me familjen e tij italo-amerikane, me Katolicizmin, me joshjen dhe mizorinë e një jete të varfër në Kaliforninë e Jugut dhe me shkrimin e filmave “për ish-prodhuesit e pantallonave që më prisnin skenarët derisa u dilte gjak.”
Fante-ja i vogël ka lindur në Denver, djali i një muratori dhe i gruas së tij të zellshme e të nënshtruar.
“Babai im ishte shumë i lumtur për lindjen time”, shkroi Fante-ja në një letër për H. L. Mencken-in, i cili do të bëhej mentori i tij letrar. “Ai ishte aq i lumtur, sa u deh dhe qëndroi ashtu për një javë. Brenda dhe jashtë, për 21 vitet e fundit, ai ka vazhduar ta festojë ardhjen time.”
Lidhja e prindërve të tij gjithmonë e shqetësonte. (”Unë i përfytyroja ata të shtrirë atje, në errësirën e botëve të tyre të ndryshme, duke ndarë të njëjtin grazhd, ashtu si një kërriç dhe një pulë”), dhe kështu bënë edhe rrënjët e tij italiane. Për protagonistin e tij të parë dhe më të parezistueshëm, Fante-ja shkroi: ”Emri i tij ishte Arturo, por ai e urrente dhe donte të quhej John. Mbiemri i tij ishte Bandini, dhe ai donte që ta kishte Jones.”
Arturo Bandini figuron në romanin edukativ shumëvëllimësh, të zgjeruar, që shenjoi ngritjen e vetë autorit. Në romanin “Prit Deri në Pranverë, Bandini”, Colorado është shtëpia dhe çështjet familjare marrin rëndësinë kryesore. Dhe deluzionet qesharake e të egra të madhështisë, fillojnë që në moshë të hershme, kur ai zbulon një fotografi të nënës së tij në rininë e saj.
“Vendosa që nëse do ta shihja ndonjëherë nënën time aq të bukur saç ishte në foto, unë menjëherë do t’i kërkoja asaj të martohej me mua”, thotë ai. “Ajo kurrë nuk më kishte refuzuar asgjë, dhe unë e dija se nuk do të më refuzonte as si burrë.”
Megjithëse toni mund të jetë lojcak, varfëria dhe dhuna në familje janë pjesë e historisë, po aq saç është përbuzja që Arturo ndjen për rrënjët e tij italiane. Pasi provokoi babanë e tij dhe e vuajti zemërimin e plakut, Arturo mendon: ”Një italian, ja çfarë është babai im! Askund nuk ka një baba amerikan që e rreh të birin në këtë mënyrë.”
Romani “1933 ishte një vit i keq” dhe tregime të tjera të ndryshme, plotësojnë fotografinë e djalërisë së Bandini-t. Por në kohën kur ai arrin te “Rruga për në Los Anxhelos”, ai është duke u evoluar në aventurierin e ri ambicioz, madhështor, vetë-tallës, i cili është krijimi më i pashlyeshëm i Fante-së. Këtu është Bandini në mënyrë alarmante i frymëzuar nga Niçe, i cili e merr në konsideratë veten aq shumë, sa të imagjinojë unazën e martesës së nënës së tij, një thesar i lakmuar herët.
“Pak e dinte domethënien e vetes ajo copëz metali budallaqe,” thotë ai. “Dhe megjithatë një ditë do të bëhej një artikull koleksioni me vlerë të pallogaritshme. Unë mund të shihja muzeun, me njerëz që vinin rreth trashëgimive Bandini, britmave të thirrësit të ankandit dhe më në fund një Morgan apo një Rockefeller të nesërmen, që e rriste çmimin e tij në 12 milion dollarë për atë unazë.” Siç vë në dukje Zoti Cooper me të drejtë në biografi, ka raste kur Bandini mund të jetë si “një sharrë gumëzhitëse që ecën, duke i llomotitur turmës me megalomani”.
Në ”Pyesni Pluhurin ‘, ambiciet e Bandinit arrijnë kulmin e tyre – ashtu si ato të Fante-së. Pasi kishte kërkuar vëmendjen e Mencken-it me përqeshje dhe përgjërime, Fante-ja në mënyrë tipike njoftoi në një letër se ai synonte ta zëvendësonte Mencken-in si redaktor i “The American Mercury”. “E vetmja pengesë në plan”, shkroi ai, “është që nëse ti vendos ndonjëherë të heqësh dorë nga puna, revista mund të bëhet copë e çikë, kështu që për hir të Zotit rri ca kohë më shumë. Viji në punë gomat e tua dhe kopsit pardesynë.” Ky kombinim midis butësisë dhe asaj arrogance të çuditshme, ishin thjesht të tij.
“Pyesni Pluhurin “, në të cilin gjeniu 20-vjeçar në trajnim, vjen me dashuri dhe dëshirë ndërsa vazhdon karrierën e tij në bazë të një tregimi të quajtur “Qenushi qeshi” (“një histori që të vdes teksa e lexon, dhe nuk kishte të bënte fare me një qen”), u botua në vitin 1939. Po kështu: “The Grapes of Wrathdhe” “The Big Sleep,”, “The Day of the Locust”, ende Fante-ja linte shenjën e tij.
Në atë pikë kredencialet e tij letrare dukeshin të mirëvendosura. Por Fante-ja kishte filluar t’i shpërdoronte energjitë për skenarin, shpesh në bashkëpunim me shkrimtarë të tjerë. Kështu e përshkruan ai, duke lexuar rezultatin e një pune të tillë grupi:
”Unë isha në faqen e parë, në gjysmë të rrugës, kur flokët filluan të më ngriheshin përpjetë. Në mes të faqes së dytë unë u detyrova ta hidhja tej skenarin dhe të kapesha te parmaku i portës.”
Fante-ja punoi në setin legjendar të Orson Welles-it: “Gjithçka është e vërtetë” dhe mori shumë vlerësime filmike, më së shumti për “Jeanne Eagels”. Siç thotë edhe vetë: “Ato ishin ditë bollëku mishtor të kalemxhiut, dhe paratë grumbulloheshin me të enjten e ardhshme, një herë në javë, që e ndillnin agjentin tim plot zgjuarsi, në një atmosferë miqësore dhe çfarë kishte mbetur më pas, ai dhe qeveria e copëtuan çekun e Paramount-it.”
Por ai po aq u bë gjithnjë edhe më i hidhur (” Unë tani jam një hak i plotë dhe i pastër, ” i shkroi ai mikut të tij William Saroyan-it) madje edhe gjatë kohës kur jetonte me familjen e tij në Malibu dhe sajonte histori të mençura, me diellin e lumturisë së brendshme. ”Autori i egër, i shkujdesur, duke i mbushur ditët me një sensualitet të rafinuar,” shkroi ai për një vajtje deri në dyqanin e ushqimeve.
Romani komik i jetës familjare i Fante-së: “Plot jetë”, ishte një hit i vërtetë ngushëllues dhe u bë film me protagoniste Judy Holliday-n, si gruaja e autorit.
Gruaja e Zotit Fante, Joyce Fante (të cilës i kushtohet antologjia e Zotit Cooper), me sa duket e dinte më mirë këtë punë. Fante-ja i vërtetë ishte shpesh një personazh më i errët sesa e nxinte fiction-i tij, duke vrarë kohën me alkool, bixhoz dhe golf. (Ai fitoi reputacionin si një shkrimtar i fuqishëm para-Beat, pavarësisht zakonit të tij të golfit.)
Ai mund të jetë fanatik i dëmshëm, kur i referohet nuses me ngjyrë të djalit të tij. Dhe përshkrimet e tij për Joyce-n mund të jenë njëkohësisht të dashura dhe të egra. Tek “West of Rome” (My Dog Stupid)”, siç e quan ai Harriet-ën , ai shkruan për shtëpinë e familjes:
“Është paguar, deri në kokën e fundit të spërkatësit të ujit, dhe unë seç kisha një pasion dërrmues ta lija dhe t’ia mbathja jashtë vendit. Mbi trupin tim të vdekur, Harriet-a gjithmonë më sfidonte, dhe unë shpesh argëtohesha me rrëfime të mprehta për ta shtrirë në një pellg gjaku në dyshemenë e kuzhinës, ndërsa hapja një varr në një hambar, duke kapur Al Italia-n për Romë, me disa mijëra dollarë në xhepin e xhinseve dhe me një jetë të re në Piazza Navone, e me një zeshkane, sa për ndryshim.”
Fante-ja jetoi në Romë gjatë verës së vitit 1960, duke punuar për një projekt për Dino De Laurentiis-in. Në atë kohë ai mësoi se kishte diabet dhe duhej të ishte vigjilent për dietën e tij, por sëmundja i shkaktoi një dëm të tmerrshëm. I verbër dhe pa këmbë, në kohën kur vdiq, në vitin 1983, ai ende arrinte të bënte shaka për të shkruar fiction autobiografik. Ai pretendonte se ende mund të shkruante për ditët e tij të fundit dhe ta titullonte librin: “Ferri i Fante-së”.
Nga të gjithë subjektet që trajtoi, asnjë nuk nxori më të mirën nga Fante-ja sesa bllokimi i shkrimtarit. Ai ishte paradoksalisht elokuent dhe i shfrenuar në lidhje me të mbeturit pa fjalë, duke e bërë atë një simbol të pandarë të izolimit të çdo artisti. Në një fragment mrekullisht emblematik, ai e bind veten se nëse ai thjesht mund të shkruajë një fjali të vetme të përsosur, dhe pastaj një tjetër, dhe pastaj një tjetër, ai do të jetë i lirë nga demonët e tij.
Kështu, ai ulet në makinën e shkrimit të tij, e godet me gishta dhe shtyp një rresht të “The Walrus and the Carpenter”:
”Unë ngrita sytë dhe njoma buzët. Nuk ishte imi, por dreqin, njeriu duhej të fillonte nga diku. ”

Përktheu: Arlinda Guma

Marrë nga: The New York Times