Asgjë nuk më çmend këtu dhe një shkrimtar duhet të çmendet, kjo e ndihmon të shohë. Një shkrimtar ka nevojë për helmet e tij. Antidoti ndaj helmeve të tij shpesh është një libër.

    Përktheu: Arlinda Guma

Si e filloni një libër të ri?

FILIP ROTH: Fillimi i një libri është i pakëndshëm. Unë jam tërësisht i pasigurt në lidhje me personazhin dhe gjendjen e tij, dhe një personazh në atë situatë është pikërisht gjëja me të cilën duhet të filloj. Më keq se të mos e njohësh temën tënde është të mos të dish ta trajtosh, sepse, në fund të fundit, është gjithçka. Unë i shtyp në letër fillimet dhe ato janë të tmerrshme, janë më tepër si një parodi e pavetëdijshme e librit tim të mëparshëm sesa largim nga ky i fundit, gjë që është ajo që dua. Kam nevojë për diçka që orienton thelbin e një libri, një magnet që të tërheqë gjithçka… ja çfarë kërkoj gjatë muajve të parë të shkrimit, diçka të re. Shpesh më duhet të shkruaj njëqind faqe apo më shumë, përpara se të ketë një paragraf që të ndihet i gjallë. OK, i them vetes, ky është fillimi yt, fillo nga aty; ky është paragrafi i parë i librit. Dhe do vërtitem kështu gjatë gjashtë muajve të parë të punës, do nënvizoj me ngjyrë të kuqe një paragraf, një fjali, ndonjëherë jo më shumë se një frazë që ka jetë brenda saj, dhe pastaj do t’i shkruaj të gjitha këto në një faqe. Zakonisht nuk vjen më shumë se një faqe, por nëse kam fat, ky është fillimi i faqes së parë. Kërkoj vitalitetin për të përcaktuar tonin. Pas fillimit të tmerrshëm, vijnë muajt e lojës së lirë, dhe pas lojës vijnë krizat, që ta kthejnë kundra vetes materialin dhe të bëjnë ta urresh librin.

Sa prej një libri është në mendjen tuaj para se të filloni ta shkruani?

ROTH: Ajo që ka më shumë rëndësi nuk është fare. Unë nuk dua të them zgjidhjet për problemet, unë dua të them problemet vetë. Sapo fillon, kërkon atë që do të të rezistojë. Je duke kërkuar telashe. Ndonjëherë në fillim ka pasiguri, jo sepse shkrimi është i vështirë, por sepse nuk është mjaftueshëm i vështirë. Rrjedhshmëria mund të jetë një shenjë se asgjë nuk po ndodh. Rrjedhshmëria në të vërtetë mund të jetë sinjali im për të ndaluar, ndërsa të qenit në errësirë ​​nga fjalia në fjali, është ajo që më bind të vazhdoj.

Duhet të keni patjetër një fillim? A do të fillonit ndonjëherë me një fund?

ROTH: Gjithë çfarë di është se filloj me mbarimin. Faqja ime numër një mund të përfundojë një vit më vonë si faqja numër dyqind, nëse do të jetë ende…

Çfarë ndodh me ato qindra faqe që keni lënë? A i ruani?

ROTH: Në përgjithësi preferoj që të mos i shoh më.

A punoni më mirë në ndonjë kohë të veçantë të ditës?

ROTH: Unë punoj gjithë ditën, në mëngjes dhe pasdite, pothuajse çdo ditë. Nëse rri atje, ashtu, për dy apo tri vjet, në fund kam një libër.

A mendoni se shkrimtarët e tjerë punojnë me orar të tillë të gjatë?

ROTH: Unë nuk i pyes shkrimtarët për zakonet e tyre të punës. Me të vërtetë nuk më intereson. Joyce Carol Oates thotë diku se kur shkrimtarët pyesin njëri-tjetrin se çfarë ore fillojnë dhe mbarojnë dhe se sa kohë u duhet për të ngrënë drekë, ata në të vërtetë po përpiqen të zbulojnë: A është ai kaq i çmendur sa unë? Unë nuk kam nevojë për përgjigjen e kësaj pyetjeje.

A ndikon leximi juaj në atë që shkruani?

ROTH: Lexoj gjatë gjithë kohës, kur jam duke punuar, zakonisht gjatë natës. Është një mënyrë për të mbajtur rrjetin hapur. Është një mënyrë për të menduar për linjën time të punës ndërsa marr pak pushim nga puna që kam në dorë. Ndihmon po aq sa edhe furnizon me karburant obsesionin e përgjithshëm.

A ia tregoni dikujt punën tuaj?

ROTH: Është më e dobishme që gabimet e mia të piqen dhe të shpërthejnë në kohën e tyre të mirë. Unë i jap vetes çdo kundërshtim për të cilin kam nevojë ndërsa shkruaj, dhe lavdërimi është i kotë për mua kur e di se diçka nuk ka përfunduar as te gjysma. Askush nuk e sheh atë që po bëj derisa absolutisht nuk mund të shkoj më tej dhe madje mund të doja të besoja se e kam mbaruar.

A keni një “lexues Roth” në mendje kur shkruani?

ROTH: Jo. Ndonjëherë kam parasysh një lexues anti-Roth. Mendoj me vete: “Sa do më urrejë ai për këtë!” Ky mund të jetë inkurajimi i vetëm për të cilin kam nevojë.

Ju folët për fazën e fundit të shkrimit të një romani, si një “krizë” në të cilën ju kthehet kundër materiali dhe ju e urreni veprën. A është gjithmonë kjo krizë, me çdo libër?

ROTH: Gjithmonë. Muaj për të parë dorëshkrimin dhe për të thënë: Kjo është e gabuar… por çfarë është e gabuar? E pyes veten, nëse ky libër do të ishte një ëndërr, do të ishte një ëndërr për çfarë? Por, kur pyes për këtë, përpiqem të besoj në ato që kam shkruar, të harroj se po shkruaj dhe të them: Kjo ka zënë vend, edhe nëse nuk është kështu. Ideja është që ta perceptosh krijimin tënd si një realitet që mund të kuptohet si një ëndërr. Ideja është që mishin dhe gjakun ta shndërrosh në personazhe letrarë dhe personazhet letrarë në mish dhe gjak.

Mund të më flisni për martesën tuaj?

ROTH: Kjo ndodhi shumë kohë më parë, aq sa nuk i besoj më kujtesës sime. Problemi u ndërlikua më tej nga libri “Jeta Ime Si Burrë”, i cili zhvendoset në mënyrë dramatike në aq shumë vende, larg nga origjina e tij, në situatën time të keqe që kam qenë gati njëzet e pesë vjet më vonë, për të renditur krijimin e 1974-ës nga faktet e vitit 1959. Ju gjithashtu mund të pyesni autorin e “The Naked and the Dead” (Çfarë i ka ndodhur atij në Filipine). Mund t’ju them vetëm se ishte koha ime në këmbësori, dhe se “Jeta Ime Si Burrë” është romani i luftës që shkrova, disa vjet pasi dështova të merrja Kryqin e Shërbimit të Dalluar.

A ju dhëmb kur shikoni mbrapa?

ROTH: Duke parë mbrapa, i shoh si vite tërheqëse… siç bëjnë shpesh njerëzit në të pesëdhjetat; soditin aventurën rinore për të cilën ata paguan me një dekadë të jetës së tyre një kohë të gjatë ngushëlluese. Unë isha më agresiv sesa jam sot, thuhej madje se disa njerëz ishin të frikësuar nga unë, por unë po aq isha një shënjestër e lehtë. Ne jemi synime të lehta në të njëzet e pesat.

Të mos ktheheshit në të njëjtën shteg ishte një gjë e shkëlqyer për ju me sa duket…

ROTH: John Berryman ka thënë se për një shkrimtar, çdo përvojë e hidhur që nuk e vret, është e fantastike. Fakti që përvoja e tij e hidhur e vrau atë më në fund, nuk e do të thotë që e kishte gabim.

Çfarë mendoni për feminizmin, veçanërisht për sulmin feminist ndaj jush?

ROTH: Çfarë?

Sulmi do të ishte pjesërisht nga personazhet femra që trajtohen në mënyrë jo simpatike, për shembull, Lucy Nelson në librin “Kur Ajo ishte e Mirë”, është paraqitur armiqësisht.

ROTH: Mos e zbukuroni duke e quajtur sulm feminist. Është thjesht një lexim idiotesk. Lucy Nelson është një adoleshente e furishme që dëshiron një jetë të denjë. Ajo paraqitet si më e mirë se bota e saj dhe e vetëdijshme për të qenë më e mirë. Ajo përballet dhe kundërshtohet nga burra që tipizojnë lloje thellësisht irrituese për shumë gra. Ajo është mbrojtëse e një nëne pasive, të pambrojtur, cenueshmëria e së cilës e zemëron. Ajo ndodh që të tërbohet kundër aspekteve të jetës së klasës së mesme amerikane, që feminizmi i ri militant do ta identifikonte si armike vetëm disa vjet pas paraqitjes së Lucy-t në shtyp… ai i saj madje mund të mendohet si një rast i zemërimit të parakohshëm feminist. “Kur Ajo Ishte e Mirë” bënte fjalë për luftën e Lucy-t për të çliruar veten nga zhgënjimi i tmerrshëm prej lindjes si vajza e një babai të papërgjegjshëm. Bën fjalë për rebelimin e saj ndaj babait që ai ishte dhe babait që ai nuk mund të jetë. Do të ishte idiotësi e pastër, veçanërisht nëse ky do të ishte një sulm feminist, për të pohuar se ndjenja kaq të fuqishme të humbjes, përbuzjes dhe turpit, nuk ekzistojnë te bijat e pijanecëve, frikacakëve dhe kriminelëve. Ekziston edhe djali i pafuqishëm i mamasë, me të cilin Lucy martohet, dhe urrejtja e saj për paaftësinë dhe naivitetin e tij profesional. Pse, nuk ka në botë diçka të tillë si urrejtja martesore? Kjo do të habiste të gjithë avokatët e pasur të divorceve, për të mos përmendur këtu Thomas Hardy-in dhe Gustave Flaubert-in. Meqë ra fjala, është pikërisht babai i Lucy-t që trajtohet “armiqësisht”, sepse ai është një pijanec dhe një hajdut i vogël që përfundon në burg. Është Burri i Lucy-t i trajtuar “armiqësisht”, sepse ndodhi të ishte një bebe e madhe? A trajtohet xhaxhai që përpiqet të shkatërrojë Lucy-n, “armiqësisht”, sepse ai është një njeri brutal? Ai është një roman për një vajzë të plagosur, e cila ka më shumë se një shkak të mjaftueshëm për t’u zemëruar me burrat në jetën e saj. Ajo paraqitet “armiqësisht” vetëm nëse është një akt armiqësor të pranosh se gratë e reja mund të plagosen, që gratë e reja mund të zemërohen. Do të vija bast se ka disa gra të zemëruara dhe të plagosura, që janë madje edhe feministe. E dini, sekreti i vogël, i ndyrë, nuk është më seksi; sekreti i vogël, i ndyrë, është urrejtja dhe zemërimi. Është tirada, tabuja. E çuditshme që kjo duhet të jetë kështu njëqind vjet pas Dostojevskit… dhe pesëdhjetë vjet pas Frojdit… por askujt nuk i pëlqen të identifikohet me këto gjëra. Thjeshtë mënyra sesi njerëzit e ndienin në ditët e mira, të vjetra. “Unë? S’kam dëgjuar kurrë për këtë. E neveritshme.” Por a është me të vërtetë “armiqësore”, të hedhim një vështrim në egërsinë e emocionit që ata e quajnë “armiqësi”? “Kur Ajo Ishte e Mirë” nuk vihet në shërbim të kauzës… kjo është e vërtetë. Zemërimi i kësaj gruaje të re nuk paraqitet në mënyrë që t’i miratohet një “E drejtë!”, që do ta hedhë popullin në veprim. Natyra e zemërimit shqyrtohet, po aq sa edhe thellësia e plagës. Po kështu janë pasojat e zemërimit, për Lusin, ashtu si për të gjithë. Urrej që duhet të jem unë ai që do ta them, por portreti shkakton tronditje. Me tronditje nuk dua të shpreh atë që vlerësuesit e ndjeshëm të librit e quajnë “dhembshuri”. Dua të them se ju e shihni vuajtjen që shkakton zemërimi i vërtetë.

Por, duke supozuar se po ju them se gati të gjitha gratë në libra janë aty ose për të penguar ose për të ndihmuar ose për të ngushëlluar personazhet meshkuj. Është gruaja që gatuan dhe ngushëllon… dhe është e arsyeshme dhe qetësuese ose lloji tjetër i gruas, maniakja e rrezikshme, penguesja. Ato ndodhen si mjete për të ndihmuar ose penguar Kepesh-in ose Zuckerman-in apo Tarnopol-in. Dhe ky mund të shihet si një këndvështrim i kufizuar për rolin e gruas.

ROTH: Le ta pranojmë, disa gra që janë të arsyeshme, dinë edhe të gatuajnë. Po kështu bëjnë disa nga maniaket e rrezikshme. Le të lëmë jashtë mëkatin e gatimit. Mund të shkruhet një libër i shkëlqyer për urdhrin e Oblomov-it, për një burrë që kalon nga një grua tek tjetra që e kënaq me vakte të mrekullueshme, por unë nuk e kam shkruar këtë. Nëse përshkrimi juaj i gruas “së arsyeshme”, “të qetë” dhe “ngushëlluese” vlen për këdo, kjo është për Claire Ovington-in te “Profesori i Dëshirës”, ​​me të cilën Kepesh-i krijon një lidhje të bukur dashurie, disa vjet pas prishjes së martesës së tij. Tani, nuk do të kisha kundërshtim të shkruaja një roman në lidhje me këtë marrëdhënie, nga këndvështrimi i Claire Ovington-it – do të isha i intriguar të shihja sesi e pa ajo këtë – kështu që pse merrni një ton paksa kritik për shkrimin e romanit nga këndvështrimi i David Kepesh-it?

Nuk ka asgjë të keqe që romani të shkruhet nga pikëpamja e David Kepesh-it. Ajo që mund të shkaktojë vështirësi për disa lexues është se Claire dhe gratë e tjera në roman, janë atje për ta ndihmuar ose për ta penguar atë.

ROTH: Unë nuk pretendoj t’ju jap asgjë tjetër përveç ndijimit të tij të jetës me këtë grua e re. Libri im nuk qëndron apo bie për faktin se Claire Ovington-i është e qetë dhe e arsyeshme, por nëse unë jam në gjendje të përshkruaj si është qetësia dhe mendja e shëndoshë dhe çfarë do të thotë të kesh një bashkëshort – dhe pse dikush do ta dëshironte një bashkëshort – që i zotëron ato dhe virtytet e tjera me tepri. Ajo është gjithashtu e prekshme nga xhelozia kur ish-gruaja e Kepesh-it paraqitet e paftuar dhe ajo mbart me vete njëfarë trishtimi për prejardhjen e saj familjare. Ajo nuk është atje “si një mjet” për të ndihmuar Kepesh-in. Ajo e ndihmon atë – dhe po kështu edhe ai. Ata janë të dashuruar. Ajo është atje sepse Kepesh-i ka rënë në dashuri me një grua të arsyeshme, të qetë dhe ngushëlluese, pasi fatkeqësisht kishte qene i martuar me një grua të vështirë dhe emotive që nuk ishte në gjendje ta përballonte. A nuk e bëjnë njerëzit këtë? Dikush më doktrinar se ju mund të më thote se gjendja e të qenit i dashuruar, veçanërisht i dashuruar me pasion, nuk është bazë për krijimin e marrëdhënieve të përhershme midis burrave dhe grave. Por, mjerisht, njerëzit, madje edhe njerëzit me inteligjencë dhe me përvojë, do ta bëjnë këtë – e kanë bërë dhe duket se synojnë të vazhdojnë ta bëjnë – dhe unë nuk jam i interesuar të shkruaj për atë që njerëzit duhet të bëjnë për të mirën e racës njerëzore dhe të shtirem se kjo është ajo që ata bëjnë, por të shkruaj për atë që ata bëjnë me të vërtetë, pa efikasitetin programor të teoricienëve të pagabueshëm. Ironia e situatës së Kepesh-it është se pasi gjeti gruan e qetë dhe ngushëlluese me të cilën mund të jetojë, një grua me cilësi të shumta, ai pastaj gjen një dëshirë që ajo të largohet në mënyrë të çoroditur dhe kupton se nëse nuk mund të ndalet ky zvogëlim i pavullnetshëm i pasionit, ai do të armiqësohet me gjënë më të mirë në jetën e tij. As kjo nuk ndodh? Nga ajo që dëgjoj, ai mallkimi që rrjedh nga dëshira për t’ia mbathur ndodh gjatë gjithë kohës dhe është jashtëzakonisht shqetësuese për njerëzit e përfshirë. Shikoni, nuk e kam shpikur unë humbjen e dëshirës dhe nuk e kam shpikur unë joshjen e pasionit, dhe nuk i kam shpikur unë bashkëshortët e mirë dhe nuk kam shpikur as bashkëshortët maniakë. Më vjen keq nëse burrat e mi nuk kanë ndjenjat e duhura për gratë apo gamën universale të ndjenjave për gratë që do të jenë të duhurat për burrat që do t’i kenë në vitin 1995, por unë insistoj që ekzistojnë disa gaca të së vërtetës në përshkrimin tim, sesi mund të jetë për një burrë, të jetë një Kepesh apo një Portnoy.

Pse nuk e keni ripërdorur kurrë personazhin e Portnoy-t në një libër tjetër, ashtu siç keni përdorur Kepesh-in dhe Zuckerman-in?

ROTH: Por unë e përdora Portnoy-n në një libër tjetër. “Banda Jonë” dhe “Romani i Madh Amerikan”, janë Portnoy në një libër tjetër. Portnoy nuk ishte personazh për mua, ai ishte eksploziv dhe unë nuk kam mbaruar së shpërthyeri pas “Ankesës se Portnoy-t”. Gjëja e parë që kam shkruar pas “Ankesës së Portnoy-t” ishte një tregim e gjatë që u shfaq në Revistën Amerikane të Ted Solotaroff-it, të titulluar “Në ajër”. John Updike ishte këtu pak kohë më parë dhe ndërsa të gjithë po darkonim një natë, ai tha, Si nuk e ke ribotuar kurrë atë tregim? I thashë se ishte shumë i neveritshëm… John-i qeshi. Është vërtet një tregim i neveritshëm. Dhe unë i thashë, nuk e dija se çfarë isha duke menduar kur e kam shkruar. Dhe kjo është e vërtetë në njëfarë mase – nuk doja t’ia dija; ideja ishte të mos e dije. Por unë edhe e dija. Pashë arsenalin, gjeta një tjetër fitil dinamiti dhe mendova, ndiz siguresën dhe shiko çfarë do të ndodhë. Po përpiqesha të hidhja në erë veten time më tepër. Ky fenomen është i njohur për studentët e kurseve të kërkimit letrar, pasi shkrimtari ndryshon stilin e tij. Unë po hidhja në erë shumë besime, frenime të vjetra, letrare dhe personale. Mendoj se kjo mund të jetë arsyeja pse aq shumë hebrenj u zemëruan nga “Ankesa e Portnoy-t”. Ishte fakti që, nëse ata nuk do të mund të kontrollonin më dikë si unë, me të gjitha përkatësitë dhe kredencialet e mia të respektueshme, me të gjithë seriozitetin tim të qëllimit, diçka kishte shkuar keq. Mbi të gjitha, nuk isha Abbie Hoffman apo Lenny Bruce, isha një mësues universiteti që kisha botuar në “Commentary”. Por në atë kohë më dukej se gjëja tjetër për të qenë serioz ishte të mos ishe kaq mallkueshmërisht serioz. Ashtu siç i kujton Zuckerman-i Appel-it, se serioziteti mund të jetë po aq idiotesk sa çdo gjë tjetër.

A e urreni New York-un?

ROTH: Unë jetova atje nga viti 1962 derisa u transferova në vend pas “Ankesës së Portnoy-t”, dhe nuk do t’i ndërroja ato vite për asgjë. New York-u më dha “Ankesën e Portnoy-t” në njëfarë mënyre. Kur jetoja dhe jepja mësim në Iowa City dhe Princeton, nuk u ndjeva kurrë aq i lirë saç u ndjeva në New York në vitet gjashtëdhjetë, ku zbavitesha në ndonjë shfaqje komike me miqtë. Ishin të egra mbrëmjet me miqtë e mi nga New York-u, kishte paturpësi të pacensuruar në seancat e mia psikoanalitike, ishte atmosfera dramatike dhe e ndenjur e vetë qytetit në vitet pas vrasjes së Kennedy-t – e gjithë kjo më frymëzoi të provoja një zë të ri, një zë të katërt, një zë që nuk kishte të bënte me zërin e “Mirupafshim Columbus”, apo “Duke e lënë të shkojë”, apo “Kur Ajo Ishte e Mirë”. Kështu bëri edhe kundërshtimi i luftës në Vietnam. Gjithmonë ka diçka prapa një libri, me të cilin ai nuk ka asnjë lidhje në dukje, diçka e padukshme për lexuesin, që ka ndihmuar në impulsin fillestar të shkrimtarit. Mendoj për zemërimin dhe rebelimin që vërtiteshin në ajër, shembujt e gjallë që pashë rreth meje të sfidës zemërake dhe të kundërshtimit histerik. Kjo më dha disa ide për aktin tim.

A e ndjenit se ishit pjesë e asaj që po ndodhte në vitet gjashtëdhjetë?

ROTH: Ndieja fuqinë e jetës përreth meje. Besoja se po ndieja vetëdijen e plotë të një vendi – kësaj here New York-ut – për herë të parë vërtet që nga koha e fëmijërisë. Po ashtu, si të tjerët, po merrja një edukim mahnitës për moralin, mundësitë politike dhe kulturore, nga jeta e gjallë publike e vendit dhe nga ajo që po ndodhte në Vietnam.

Por ju botuat një esé të famshme në “Commentary” në vitin 1960, të quajtur “Të shkruash Fiction Amerikan”, në lidhje me mënyrën sesi intelektualët apo njerëzit mendimtarë në Amerikë, ndienin se po jetonin në një vend të huaj, në një vend, në jetën e përbashkët të të cilit, ata nuk ishin të përfshirë.

ROTH: Epo, ky është ndryshimi midis vitit 1960 dhe vitit 1968. Të botoheshe në “Commentary” kishte një veçori tjetër. I huaj në Amerikë, një i huaj për të kënaqësitë dhe shqetêsimet – kështu shumë të rinj si unë e panë gjendjen e tyre në vitet pesëdhjetë. Ishte një qëndrim i përkryer, i ndershëm, mendoj, i formuar nga aspiratat tona letrare dhe entuziazmet moderniste, mendjemadhësia e brezit të dytë postimigrant, duke hyrë në konflikt me shpërthimin e parë të madh të plehërave të mediave të pasluftës. Pak e dinim se rreth njëzet vjet më vonë injoranca filistine, të cilës do të donim t’i kthenim shpinën, do të infektonte vendin si murtaja e Camus-it. Çdo satirist që shkruante një roman futuristik që kishte imagjinuar një President Reagan gjatë viteve të Eisenhower-it, do të akuzohej për kryerjen e një akti ligësie të papërpunuar, përbuzëse, adoleshenteske, anti-amerikane, kur në të vërtetë ai do të kishte patur sukses si rojtar profetik pikërisht atje ku Orwell-i dështoi; ai do të kishte parë që grotesku që do të pushtonte botën anglishtfolëse, nuk do të ishte një zgjatim i makthit shtypës totalitar lindor, por një përhapje e farsës perëndimore të idiotësisë mediatike dhe komercializmit cinik të filistinizmit të stilit amok amerikan. Nuk ishte Big Brother-i që do të na shikonte nga ekrani, por ne, të cilët do të shikonim një udhëheqës të tmerrshëm e të fuqishëm botëror, me shpirtin e një gjysheje të dashur telenovelash, vlerat e një tregtari me mendje qytetare Beverly Hills Cadillac dhe prejardhjen historike e dhuntitë intelektuale të një gjimnazisti të vonë, në një Komedi Muzikore të June Allyson-it.

Çfarë ju ndodhi më vonë, në vitet shtatëdhjetë? A vazhdoi të kishte kuptim ajo që po ndodhte në vend për dikë si ju?

ROTH: Duhet të kujtoj se çfarë libri po shkruaja dhe pastaj mund të kujtoj se çfarë më ndodhi – megjithëse ajo që po më ndodhte ishte kryesisht libri që po shkruaja. Nixon-i erdhi dhe shkoi në ’73, dhe ndërsa Nixon-i erdhi e shkoi, unë po çmendesha mjaft nga “Jeta Ime Si Burrë”. Në njëfarë mënyre, kisha vazhduar, ta shkruaja dhe të mos ta shkruaja atë libër, që nga viti 1964. Unë vazhdoja të kërkoja një mjedis për skenën e tmerrshme në të cilën Maureen-i blen një ekzemplar urine nga një grua e zezë, e dobët dhe shtatzanë, në mënyrë që ta bëj Tarnopol-in të mendojë se ai e ka lënë shtatzanë. E mendova së pari si një skenë për librin “Kur Ajo Ishte e Mirë”, por gjithçka ishte e gabuar për Lucy-n dhe Roy-n në Liberty Center. Atëherë mendova se mund të vendosej në “Ankesën e Portnoy-t”, por ishte shumë dashakeqe për atë lloj komedie. Pastaj shkrova letra dhe letra me drafte, të asaj që përfundimisht doli të ishte “Jeta Ime si Burrë” – “përfundimisht”, pasi më në fund kuptova se zgjidhja ime qëndronte në vetë problemin që nuk mund ta kapërceja, paaftësia ime për të gjetur mjedisin e duhur ndaj ngjarjes së trishtuar, sesa vetë ngjarja e trishtuar ishte me të vërtetë në zemër të romanit. Watergate e bëri jetën interesante kur nuk po shkruaja, por nga ora nëntë deri në pesë, çdo ditë, nuk mendoja shumë për Nixon-in apo për Vietnamin. Po përpiqesha të zgjidhja problemin e këtij libri. Kur dukej se nuk do ta bëja kurrë, ndala dhe shkrova “Banda Jonë”; kur u përpoqa përsëri dhe ende nuk mund ta shkruaja, u ndala dhe shkrova librin e bejsbollit. Ishte sikur po shpërtheja në një tunel për të arritur romanin që nuk mund ta shkruaja. Secili nga librat e shkrimtarit është një shpërthim, që hap rrugën për atë që do të ndodhë më tej. Megjithatë është një libër që ti e shkruan. Natën ti sheh gjashtë ëndrra. Por a janë gjashtë ëndrra? Një ëndërr përfytyron ose parashikon tjetrën, ose disi konkludon atë që nuk është parë ende plotësisht. Pastaj vjen ëndrra tjetër, korrigjimi i ëndrrës së mëparshme – ëndrra alternative, ëndrra antidot – duke u zgjeruar tek ajo apo duke qeshur me të ose duke e kundërshtuar apo duke u përpjekur thjesht për të rrokur ëndrrën e ëndërruar siç duhet. Mund të vazhdosh të provosh gjatë gjithë natës.

Pas Portnoy-t dhe pas largimit nga New York-u, ju u zhvendosët në vend. Çfarë mund të më thoni për jetën rurale? Padyshim që ajo u përdor si material në “The Ghost Writer”.

ROTH: Nuk do interesohesha kurrë për shkrimin, nëse nuk do të kisha pasur së pari shijen time të vogël të tridhjetë e pesë viteve të shkëlqyera rurale. Më duhet diçka solide nën këmbë për t’i dhënë krahë imagjinatës sime. Por përveçse më jep një kuptim të jetës së Lonoff-it, ekzistenca e vendit nuk ka ofruar asgjë ende në ndërtimin e subjektit. Ndoshta nuk do të ndodhë kurrë dhe mua do të më duhet që dreqin ta heq. Ndodh që të më pëlqejë vetëm mua të jetoj atje dhe nuk mund ta bëj çdo zgjedhje në përputhje me nevojat e punës sime.

Po Anglia ku kaloni një pjesë të vitit? A është ajo një burim i mundshëm i fiction-it?

ROTH: Duhet të më pyesni njëzet vjet më pas. Është aq kohë sa iu desh Isaac Singer-it ta nxirrte Poloninë nga sistemi i tij – dhe për të lejuar mjaftueshëm Amerikën të hynte, pak nga pak, si shkrimtar, për të parë dhe përshkruar kafenetë e tij të sipërme të Broadway-t. Nëse nuk e di jetën imagjinare të një vendi, është e vështirë të shkruash fiction për të, gjë që nuk është vetëm përshkrim i dekorit. Gjërat e vogla rrjedhin kur shoh vendin që ëndërron me zë të lartë – në teatër, në zgjedhje, gjatë krizës në Falklands, por unë nuk di asgjë në të vërtetë se çfarë do të thotë kjo për njerëzit këtu. Është shumë e vështirë për mua të kuptoj se kush janë njerëzit, edhe kur më thonë, dhe as nuk e di nëse kjo është për shkak të asaj sesi ata janë ndërtuar apo për shkakun tim. Unë nuk di se kush luan rolin e kujt, nëse domosdoshmërisht po shoh gjënë e vërtetë apo thjesht një trillim, as nuk mund ta shoh lehtë se ku mbivendosen këto të dyja. Perceptimet e mia mjegullohen nga fakti që unë flas gjuhën. Besoj se e di se çfarë po thuhet, e shihni, edhe nëse nuk e di. Më e keqja nga të gjitha, unë nuk urrej asgjë këtu. Çfarë lehtësimi është të mos kesh ankesa për kulturën, të mos të të duhet që të dëgjosh tingullin e zërit të dikujt që merr pozicione, ka mendime dhe rrëfen gjithçka që është e gabuar! Çfarë bekimi – por për shkrimin kjo nuk është aset. Asgjë nuk më çmend këtu dhe një shkrimtar duhet të çmendet, kjo e ndihmon të shohë. Një shkrimtar ka nevojë për helmet e tij. Antidoti ndaj helmeve të tij shpesh është një libër. Tani nëse do të më duhej të jetoja këtu, nëse për ndonjë arsye do të më ndalohej ndonjëherë të kthehesha në Amerikë, nëse pozicioni im dhe mirëqenia ime personale do të bëheshin papritur përgjithmonë të lidhura me Anglinë, epo, ajo që ishte e çmendur dhe kuptimplotë mund të fillojë të përqendrohet, dhe po, rreth vitit 2005, mbase vitit 2010-ës, pak nga pak do të ndaloja së shkruari për Newark-un dhe do të guxoja të krijoja një histori në një tryezë, në një bar veror në Kensington Park Road. Një histori për një shkrimtar të huaj, të mërguar e të moshuar, në këtë rast, jo duke lexuar “The Jewish Daily Forward“, por “Herald Tribune-n“.

Në këta tre librat e fundit, romanet e Zuckerman-it, ka pasur një përsëritje të luftës me hebrenjësinë dhe kritikën hebraike. Si mendoni, përse këta libra i kthehen të shkuarës? Pse po ndodh tani?

ROTH: Në fillim të viteve shtatëdhjetë, fillova të isha një vizitor i rregullt në Çekosllovaki. Shkoja në Pragë çdo pranverë dhe ndiqja një kurs të vogël për represionin politik. Unë do ta provoja vetë represionin në forma disi më beninje dhe të fshehta – si kufizim psikoseksual apo si kufizim shoqëror. Dija më pak për shtypjen antisemitike nga përvoja personale sesa dija për represionet që hebrenjtë praktikuan mbi veten e tyre dhe mbi njëri-tjetrin si pasojë e historisë së antisemitizmit. Portnoy, ju kujtohet, e konsideron veten thjesht një hebre të tillë praktikues. Sidoqoftë, unë u përfshiva shumë me ndryshimet midis jetës së shkrimtarit në Pragën totalitare dhe asaj në New York, dhe vendosa, pas një pasigurie fillestare, të përqendrohesha në pasojat e pakontrolluara të jetës së artit në botë, gjë që unë e njihja më mirë. E kuptova që tashmë kishte shumë histori dhe romane të mrekullueshme dhe të famshëm nga Henry James-i, Thomas Mann-i dhe James Joyce, për jetën e artistit, por asgjë nuk dija për komedinë që një prirje artistike mund të rezultojë të jetë në SHBA. Kur Thomas Wolfe e trajtoi këtë temë, ai ishte më tepër rapsodik. Lufta e Zuckerman-it me hebraizmin dhe kritikën hebraike shihet në kontekstin e karrierës së tij komike si një shkrimtar amerikan, i dëbuar nga familja e tij, i huaj për admiruesit e tij dhe më në fund në një luftë nervash. Cilësia hebraike e librave si imi, në të vërtetë nuk qëndron në temën e tyre. Të flas për hebraizmin nuk më intereson aspak. Është një lloj ndjeshmërie që krijon, të themi, “Mësimi i Anatomisë Hebraike”, (nëse krijon diçka), nervozizmi, ngacmimi, grindja, dramatizimi, indinjata, fiksimi, prekja, loja – mbi të gjitha të folurit. Të folurit dhe të bërtiturit. Hebrenjtë do të vazhdojnë, ju e dini. Nuk është ajo për të cilën flet që e bën një libër hebre – është fakti se libri nuk do të mbyllë gojën. Libri nuk do të të lërë vetëm. Nuk do që ta lësh. Të vjen pranë aq shumë. “Dëgjo, dëgjo – kjo është vetëm gjysma e saj!” E dija se çfarë po bëja kur i theva nofullën Zuckerman-it. Për një hebre, një nofull e thyer është një tragjedi e tmerrshme. Pikërisht për ta shmangur këtë, shumë prej nesh kaluan në mësimdhënie, sesa në luftëra për të marrë çmime.

Pse është Milton Appel-i, hebreu i mirë, me mendje të lartë, i cili ishte guru për Zuckerman-in në vitet e tij të hershme, një thes grushtesh në “Mësimin Anatomisë”, dikush që Zuckerman-i dëshiron të desantojë?

ROTH: Nëse nuk do të isha unë vetë, nëse dikujt tjetër do t’i ishte caktuar roli i të qenit dhe i të shkruarit të librave të tij, unë shumë mirë, në këtë mishërimin tjetër, mund të kem qenë Milton Appel-i i tij.

Sa i ndërgjegjshëm jeni ndërsa shkruani nëse kaloni nga një rrëfim në vetën e tretë, në një rrëfim në vetën e parë?

ROTH: Nuk është e vetëdijshme apo e pavetëdijshme – lëvizja është spontane.

Por si ndiheni, kur shkruani në vetën e tretë në krahasim me të parën?

ROTH: Si ndihet shikimi përmes mikroskopit, kur rregulloni fokusin? Çdo gjë varet nga sa afër doni ta sillni objektin e zhveshur ndaj syrit të lirë Dhe anasjelltas. Varet nga ajo që doni të zmadhoni dhe nga çfarë fuqie.

A e orientoni veten ndërsa jeni duke shkruar, për të bërë dallimin midis asaj që flitet dhe asaj çfarë është narrativa?

ROTH: Unë nuk e “orientoj” veten time. Unë i përgjigjem asaj që duket mundësia më e gjallë. Nuk ka ekuilibër të nevojshëm për t’u arritur midis asaj që flitet dhe asaj që rrëfehet. Ti shkon me atë që është e gjallë. Dy mijë faqe rrëfim dhe gjashtë rreshta dialog mund të jetë thjesht zgjidhja për një shkrimtar të caktuar, dhe dy mijë faqe dialog dhe gjashtë rreshta rrëfim, zgjidhja për një tjetër.

Sa mendoni se e keni ndikuar mjedisin, kulturën, si shkrimtar?

ROTH: Aspak. Nëse do të kisha ndjekur planet e mia të hershme të kolegjit për t’u bërë avokat, nuk e shoh se ku do të kishte rëndësi për kulturën.

Por a nuk ndiheni i pafuqishëm si shkrimtar në Amerikë?

ROTH: Shkrimi i romaneve nuk është rruga për në pushtet. Unë nuk besoj se në shoqërinë time romanet ndikojnë në ndryshime serioze tek ndokush, përveç pak njerëzve që janë shkrimtarë, romanet e të cilëve natyrisht preken seriozisht nga romanet e romancierëve të tjerë. Unë nuk arrij të shoh që diçka e tillë t’i ndodhë lexuesit të zakonshëm dhe as nuk do ta prisja që të ndodhte një gjë të tillë.

Çfarë bëjnë romanet atëherë?

ROTH: Për lexuesin e zakonshëm? Romanet u japin lexuesve diçka për të lexuar. Shkrimtarët e shumtë ndryshojnë mënyrën e leximit të lexuesve. Kjo më duket e vetmja pritshmëri realiste. Dhe më duket e mjaftueshme. Leximi i romaneve është një kënaqësi e thellë dhe e veçantë, një veprimtari njerëzore mbërthyese dhe misterioze që nuk kërkon ndonjë justifikim më moral apo më politik sesa seksi.

Por a nuk ka pasoja të tjera?

ROTH: Ju pyetët nëse mendoja se fiction-i im kishte ndryshuar diçka në kulturë dhe përgjigjia është jo. Sigurisht, ka pasur ndonjë skandal, por njerëzit skandalizohen gjatë gjithë kohës; është një mënyrë jetese për ta. Por kjo nuk do të thotë gjë. Nëse më pyesni nëse dua që fiction-i im të ndryshojë diçka në kulturë, përgjigjia është ende jo. Ajo që dua është të zotëroj lexuesit e mi ndërsa ata janë duke lexuar librin tim – nëse mundem t’i zotëroj në mënyra që shkrimtarët e tjerë nuk ia arrijnë. Pastaj le të kthehen, ashtu si ishin, në një botë ku të gjithë po punojnë për t’i ndryshuar, bindur, tunduar dhe kontrolluar ata. Lexuesit më të mirë vijnë në letërsinë fiction për të qenë të lirë nga ajo zhurmë, për të çliruar vetëdijen që ndryshe është e kushtëzuar dhe e mbështjellë nga gjithçka që nuk është fiction.

Pyetja e fundit. Si do ta përshkruanit veten? Cili mendoni se jeni, krahasuar me ata heronjtë tuaj që transformohen gjallërisht?

ROTH: Unë jam dikush që po përpiqet gjallërisht të transformojë veten nga vetja e tij dhe nga heronjtë e tij që shndërrohen gjallërisht. Unë ngjaj shumë me dikë që e kalon të gjithë ditën duke shkruar.

Intervistë e viti 1984

Marrë nga: The Paris Review

(Me disa shkurtime)