Author

Admin - page 54

Admin has 559 articles published.

MARTIN CAMAJ ENDE I PAZBULUEM-shkrime, kujtime dhe intervista

in Letërsi/Në kujtim të Hans-Joachim Lanksch/Tirana Review by

Libri nuk përmban studime shkencore për Martin Camajn. Studimet dhe punimet shkencore për nji shkrimtar zakonisht janë shkrime të thata teorike e të shkrueme nga nji shkencëtar për shkencëtarë të tjerë, jo për publikun lexues.

Me shkrimet e mia të thjeshta synoj me ia afrue lexuesit poezinë dhe figurën e Martin Camajt.

Tekstet e këtij libri janë shkrue në rrjedhën e 25 vjetëve që shkuen. I kam shkrue me dashuni për poetin tim të preferuem e ma të dashtun të letërsisë shqipe.

Titulli i librit asht titull i nji shkrimi nga viti 2003. Sot, Martin Camaj nuk asht ma i panjohun. Asht botue, asht studiue nga disa studiues por ama ende nuk asht i zbuluem nga lexuesi.

Vargjet e Martinit “janë për t’i lexue në heshtje” (siç shprehi autori i tyne) e kërkojnë nji lexim të përqëndruem. Uroj që ky libër ka me ta lehtësue qasjen te poezia e Martinit që unë e shoh në majën e poezisë shqipe bashkë me poezinë pokështu të dashtun të Frederik Rreshpjes, Azem Shkrelit, Lasgush Poradecit.

Hans-Joachim Lanksch

Jemi si ata mistrecët që vizatojnë mustaqe në fytyrat e vajzave të reklamave

in Letërsi by

W. H. Auden

Të lexuarit

Libri është një pasqyrë: po doli para ndonjë gomar, mos prit që aty të shfaqet ndonjë apostull.

C. G. Lichtenberg

Mund të lexohet mirë vetëm ajo çka lexohet për ndofarë qëllimi vetjak. Ndoshta për të fituar njëfarë pushteti. Nuk bëhet nga urrejtja për autorin.

Paul Valéry

Interesat e një shkrimtari dhe interesat e lexuesve të tij nuk përkojnë kurrë dhe nëse, në ndonjë rast, ndodh të puqen, ky është një aksident fatlum.

Në lidhje me një shkrimtar, shumë lexues i besojnë Standardit të Dyfishtë: ata mund ta tradhëtojnë sa herë të duan, ndërsa ai kurrë, kurrë nuk duhet t’i tradhëtojë ata.

Të lexosh është si të përkthesh, sepse përvojat e dy njerëzve kurrë nuk janë të njëjta. Një lexues i keq është si një përkthyes i keq: ai përkthen fjalë për fjalë atë që i duhet të perifrazojë dhe perifrazon kur i duhet të përkthejë fjalë për fjalë. Në përftimin e të lexuarit mirë, studimi, sado vlera të ketë, është më pak i rëndësishëm se instinkti; disa studiues të mëdhenj kanë qenë përkthyes për të ardhur keq.

Shpesh, kur një libër e lexojmë në një mënyrë tjetër nga ç’ka pasur ndërmend autori, përfitojmë më shumë, por vetëm (kur i kemi dhënë duart fëmijërisë) nëse e dimë se po veprojmë në këtë mënyrë.

Si lexues, shumica jonë, në njëfarë mase, jemi si ata mistrecët që vizatojnë mustaqe në fytyrat e vajzave të reklamave.

Një prej shenjave që një libër ka vlera letrare, është se mund të lexohet në shumë mënyra të ndryshme. Anasjelltas, prova se pornografia nuk ka vlera letrare është se, nëse përpiqesh ta lexosh me një qëllim tjetër përveç atij të stimulit seksual, ta zëmë, si rast psikologjik i fantazive seksuale të autorit, mërzitesh për vdekje.

Edhe pse një vepër letrare mund të lexohet në shumë mënyra, ky numër është i kufizuar dhe mund të vendoset në një rend hierarkik; është e qartë se disa lexues janë “më të vërtetë” se disa të tjerë, disa janë dyshues, disa ia bën mu që janë të rremë dhe disa, si të lexosh një roman së prapthi, janë absurdë. Ja dhe arsyeja pse dikush zgjedh një fjalor të mirë në vend të kryeveprës letrare më madhështore që mund të mendohet, sepse, në raport me lexuesit e vet, një fjalor është absolutisht pasiv dhe me të drejtë mund të lexohet në një numër të pafundëm mënyrash.

S’mund ta lexojmë dot një autor rishtar në të njëjtën mënyrë që lexojmë librin e fundit të një autori të mirënjohur. Te autori i ri, priremi të shohim vetëm virtytet apo vetëm të metat e tij e, edhe po të ndodhë t’i shohim të dyja, nuk mund të dallojmë dot marrëdhëniet midis tyre. Në rastin e një autori të mirënjohur, gjithmonë nëse vazhdojmë ta lexojmë një të tillë, e dimë se nuk mund të shijojmë virtytet që admirojmë te ai pa u lëshuar pe të metave që ndeshim. Për më tepër, gjykimi ynë për një autor të mirënjohur nuk është kurrë thjesht një gjykim estetik. Përveç ndonjë merite letrare që mund të ketë, një libër i ri nga ky autor është me interes historik për ne, si akt i një personi i cili na intereson prej shumë kohësh. Ai nuk është thjesht një poet apo prozator; ai është gjithashtu një personazh në biografinë tonë.

Një poet nuk mund të lexojë një tjetër, as një romancier s’e lexon një tjetër romancier, pa krahasuar veprat e tyre me të tijat. Gjykimet e tij ndërkohë që lexon, janë të tipit: O Zot i Madh! O Stërgjyshi im! O Xhaxhai im! O Armiku im! O, Vëllai im! O, Vëllai im trushkulur!

Në letërsi, e rëndomta pëlqehet më shumë se e pavlera, po aq sa pëlqehet vera portugeze ndaj ujit të distiluar.

Shija e mirë është më tepër një çështje diskriminimi se përjashtimi dhe, kur shija e mirë detyrohet të bëjë përjashtime, këtë e bën me keqardhje dhe jo me kënaqësi.

Kënaqësia është padyshim një guidë e pagabueshme kritike, por më e pakta e gabueshme.

Leximi i një fëmije udhëhiqet nga kënaqësia, por kënaqësia e tij është e padiferencuar; ai nuk mund të dallojë, për shembull, kënaqësinë estetike nga kënaqësitë e mësimit apo ëndërrimeve. Në adoleshencë kuptojmë se ka lloje të ndryshme kënaqësish, disa prej të cilave nuk mund të shijohen menjëherë, por duam ndihmë nga të tjerë që të mund t’i marrim. Qoftë çështje shijeje për ushqimin apo shijeje për letërsinë, adoleshenti kërkon një prijës në autoritetin e të cilit të besojë. Ai ha apo lexon çfarë i këshillon prijësi i vet dhe, në mënyrë të pashmangshme, ka raste kur duhet ta gënjejë pak veten; ai duhet të shtiret sikur i shijojnë ullinjtë apo Lufta dhe Paqja ca më shumë nga sa i shijojnë në të vërtetë. Mes moshës njëzet dhe dyzet vjeç, jemi të përfshirë në procesin e zbulimit se kush jemi, proces që ngërthen mësimin e ndryshimeve mes kufizimeve rastësore, nga të cilat e kemi për detyrë të heqim dorë, si dhe kufizimet e nevojshme të natyrës sonë, përtej të cilave nuk mund të kalojmë pa u ndëshkuar. Pakkush nga ne mund ta mësojë këtë pa bërë gabime, pa u përpjekur të bëhet ca më shumë njeri universal nga sa na lejohet të jemi. Pikërisht gjatë kësaj periudhe, shkrimtari mund të marrë lehtë një rrugë të gabuar nga një tjetër shkrimtar ose ideologji. Kur dikush mes moshës njëzet dhe dyzet vjeçare thotë në lidhje me një vepër arti, “E di çfarë më pëlqen”, ai në të vërtetë thotë, “Unë vetë nuk kam një shije timen, por pranoj shijen e rrethit tim kulturor”, sepse, mes moshës njëzet dhe dyzet vjeç, shenja më e sigurtë që dikush ka një shije të pandikuar vetjake, duket kur ai është i pasigurt për të. Pas të dyzetave, nëse ende nuk i kemi humbur vetet tona origjinale, kënaqësia mund të bëhet sërish ajo çka ka qenë në fëmijëri, prijësja e duhur e asaj se çfarë duhet të lexojmë ne.

Edhe pse kënaqësia që na japin veprat e artit nuk duhet ngatërruar me kënaqësitë e tjera që shijojmë, ajo lidhet me të gjitha këto thjesht sepse është kënaqësia jonë dhe jo e dikujt tjetër. Të gjitha gjykimet që kalojmë, estetike apo morale, sado objektive t’i bëjmë të duken, janë pjesërisht një racionalizim dhe pjesërisht një disiplinë ndreqëse e dëshirave tona subjektive. Për aq kohë sa njeriu shkruan poezi apo prozë, ëndrra vetjake e Edenit është punë për të, por, në çastin që ai fillon të shkruajë kritikë letrare, ndershmëria e do që ai t’ua rrëfejë lexuesve, në mënyrë që ata të jenë në pozicion për të gjykuar gjykimet e tij. Përkatësisht, tani duhet të jap përgjigjet e një pyetësori që kam bërë dikur, i cili sjell atë lloj informacioni që më pëlqen ta kem përherë kur lexoj kritikët e tjerë.

edeni

Peisazhi

Kodrina gëlqerore si Apeninet, plus një rajon të vogël me shkëmbinj vullkanikë me të paktën një vullkan të shuar. Një bregdet të thikët dhe me thepa.

Klima

Britanike.

Origjina etnike e banorëve

Shumë e ndryshme, si në Shtetet e Bashkuara, por me një mbizotërim të lehtë nordik.

Gjuha

Me origjinë të përzier si anglishtja, por shumë më të eptuar.

Peshat & Masat

Të parregullta dhe të ndërlikuara. Pa sistem dhjetor.

Feja

Katolike romane në një lloj mënyre të shkujdesur mesdhetare. Me shumë shenjtorë vendas.

Madhësia e kryeqytetit

Numri ideal i Platonit për të drejtën, 5040.

Forma e qeverisjes

Monarki absolute, e zgjedhur përgjithmonë, nga populli.

Burime të fuqisë natyrore

Era, uji, torfa, qymyri. Pa naftë.

Aktivitete ekonomike

Miniera plumbi, miniera qymyri, fabrika kimike, fabrika letre, ferma kafshësh, kopshtari, hortikulturë serrash.

Mjete transporti

Kuaj dhe mjete të tërhequr nga kuajt, hekurudha me shina të ngushta, barka me motor, balona. Pa automobilë apo aeroplanë.

Arkitektura

Shteti: barok. Kisha: romane ose bizantine. Shtëpitë: Si kolonitë britanike apo amerikane të shekullit XVIII.

Mobiljet shtëpiake dhe orenditë

Viktoriane, me përjashtim të kuzhinave dhe banjove, të cilat janë të pajisura me sa më shumë çikërrima moderne të jetë e mundur.

Veshja zyrtare

Moda pariziene e viteve 1830 dhe ’40.

Burime të informimit publik

Thashethemet. Periodikë teknikë dhe mësimorë, por jo gazeta.

Statujat publike

Të udhëheqësve të famshëm që kanë vdekur.

Argëtime publike

Procesione fetare, banda muzikore, opera, balet klasik. Pa filma, radio apo televizion.

Po të merrja mundimin të shkruaja gjithë emrat e poetëve dhe shkrimtarëve, veprave të të cilëve u jam mirënjohës sepse e di që, po të mos i kisha lexuar, jeta ime do të kishte qenë e mjerë, lista do të vazhdonte me faqe të tëra. Por kur përpiqem të çoj ndërmend gjithë kritikët të cilëve u jam mirënjohës menjëmend, shoh se kam një listë me vetëm tridhjetë e katër emra. Nga këta, dymbëdhjetë janë gjermanë dhe vetëm dy francezë. A është ky një paragjykim i vetëdijshëm? Është.

Nëse kritikët e mirë letrarë janë më të pakët se poetët ose prozatorët e mirë, një arsye është natyra e egoizmit njerëzor. Një poet ose prozator duhet të mësojë të jetë i përulur para subjektit të vet, që është jeta në përgjithësi. Por subjekti i një kritiku, para të cilit ai duhet të mësojë të përulet, përbëhet nga autorë, që do të thotë nga individë njerëzorë dhe ky lloj nënshtrimi është shumë më i vështirë të përftohet. Është shumë më lehtë të thuhet – “Jeta është shumë më e rëndësishme se çdo gjë që mund të them për të” – se sa të thuash “Puna e z.A është më e rëndësishme se çdo gjë që mund të them për të”.

Ka njerëz që janë aq të zgjuar sa të bëhen shkrimtarë, por nuk mund të bëhen dot kritikë.

Autorët mund të jenë mjaft budallenj, një Zot e di, por jo gjithmonë janë aq budallenj sa mendon ndonjë kritik. E kam fjalën për atë lloj kritiku, të cilit, kur dënon një vepër ose një paragraf, nuk ka aspak gjasa t’i shkojë ndërmend se autori i saj mund të ketë parashikuar pikërisht atë që do të thotë ai.

Cili është funksioni i një kritiku? Sa për mua, ai mund të më bëjë një ose disa nga shërbimet në vijim:

 

  1. Më prezanton me shkrimtarë ose vepra të cilat deri tani nuk i njihja
  2. Më bind se kam nënvlerësuar një shkrimtar ose vepër, sepse nuk e kisha lexuar me vëmendjen e duhur
  3. Më tregon marrëdhëniet mes veprave të moshave të ndryshme dhe kulturave që kurrë nuk do t’i kisha zbuluar vetë, sepse nuk di kurrë aq dhe asnjëherë nuk do të mundem.
  4. Më jep një “lexim” të një vepre e cila më rrit kuptueshmërinë për të
  5. Hedh dritë mbi procesin e “Të Bames” artistike
  6. Hedh dritë mbi marrëdhëniet e artit me jetën, me shkencën, ekonominë, etikën, fenë etj.

Tre të parët nga këto shërbime kërkojnë studime. Një studiues nuk është thjesht dikush dija e të cilit është e gjerë; dija duhet të jetë e vlefshme për të tjerët. Nuk mund ta quash studiues dikë që di numratorin telefonik të Manhatanit përmendësh, sepse nuk mund t’i marrësh dot me mend rrethanat në të cilat ai do të mësojë një nxënës. Meqë studimi përfshin një marrëdhënie mes njërit që di shumë dhe një tjetri që di pak, ai mund të jetë i përkohshëm; në lidhje me publikun, çdo reçenzues është, përkohësisht, një studiues, sepse ai ka lexuar librin që po i bën recensë, ndërsa publiku jo. Edhe pse dija që ka një studiues duhet të jetë potencialisht e vlefshme, nuk është e nevojshme që ai ta pohojë këtë vlerë me gojën e tij; gjithmonë është e mundur që nxënësi të cilit ai i përçon njohuritë, ka një sens më të mirë të vlerës së tyre se sa ai. Në përgjithësi, kur lexon një kritik studiues, përfiton më shumë nga citimet e tij se nga komentet që ai bën.

Tre shërbimet e fundit kërkojnë jo dije të epërme, por vështrim në thellësi. Një kritik tregon vështrim të thellë nëse çështjet që ai ngre janë aktuale dhe të rëndësishme, sadoqë mund të mos biesh dakord me përgjigjet e tij ndaj këtyre çështjeve. Ka gjasa që pak lexues e kanë të mundur të pranojnë përfundimet e Tolstoit në Çfarë është arti? por, pasi të kesh lexuar librin, nuk mund të mënjanosh kurrë pyetjet që ngre aty Tolstoi.

Gjëja që veçanërisht nuk kërkoj te një kritik është që ai të më thotë çfarë duhet të miratoj apo të dënoj. Nuk kam ndonjë kundërshtim që ai të thotë çfarë veprash apo shkrimtarësh pëlqen a s’pëlqen; në fakt, është e dobishme ta dish këtë sepse, nga preferencat e tij të shprehura për vepra që i kam lexuar, mësoj sa gjasa ka të bie dakord apo ta kundërshtoj vendimin e tij për veprat që nuk i kam lexuar. Por ai s’duhet të më diktojë aspak. Përgjegjësia e asaj çka zgjedh për të lexuar është imja dhe askush tjetër mbi dhé nuk mund ta bëjë në emrin tim.

Opinionet kritike të një shkrimtari duhen marrë gjithmonë me shumë rezerva. Në pjesën më të madhe, këto opinione janë manifestime të debateve të tij me vetveten për atë se çfarë duhet të bëjë më pas e çfarë duhet të shmangë. Për më tepër, ndryshe nga një shkencëtar, ai është shumë më tepër i paditur nga sa është publiku, se çfarë bëjnë kolegët e vet.

Një poet sipër të tridhjetave mund të jetë ende një lexues i pangopur, por nuk ka fare gjasa që pjesa më e madhe e asaj çka lexon të jetë poezi moderne.

Shumë pak prej nesh mund të mburren menjëmend se nuk e kanë dënuar kurrë një libër apo një shkrimtar për të cilin thjesht kanë dëgjuar, por ama shumë prej nesh krenohen që nuk kanë mburrur kurrë atë që s’kanë lexuar.

Urdhri “Mos i rezisto të keqes, por kapërceje atë me të mirë” në shumë fusha të jetës mund të mos jetë i zbatueshëm plotësisht, por në fushën e arteve përdoret në kuptimin e parë. Artin e keq e kemi gjithmonë me vete, por çdo vepër arti e caktuar është përherë e keqe për njëfarë kohe; ajo shëmti e veçantë që pasqyrohet në të, do të vijojë me diçka tjetër të ngjashme. Prandaj, s’ka vlerë ta sulmosh, sepse gjithsesi, ajo do të zhduket. Po të mos e kishte shkruar Mekkolej reçensionin e tij për Robert Montgomerin, ne sot nuk do të jetonim ende me mendimin se Montgomeri ishte një poet i madh. E vetmja procedurë e ndjeshme për një kritik është të heshtë për veprat që ai beson se janë të këqija dhe në të njëjtën kohë, të reklamojë fuqishëm ato të cilat beson se janë të mira, veçanërisht nëse ato lihen pas dore ose nënvlerësohen nga publiku.

Disa libra harrohen padrejtësisht; asnjë syresh nuk kujtohet në të tillë mënyrë.

Disa kritikë mendojnë se është detyrë e tyre morale të tregojnë paaftësinë e një shkrimtari, sepse, nëse nuk bëhet kjo, ai mund të ndikojë te shkrimtarët e tjerë. Për siguri, një shkrimtar rishtar mund të futet në rrugë të gabuar, qorrazi, nga rruga e tij e vërtetë prej një shkrimtari më të vjetër, por më të mëdha janë gjasat që ai të priret nga një shkrimtar i mirë se nga një i keq. Sa më i fuqishëm dhe origjinal të jetë shkrimtari, aq më i rrezikshëm është ai për më pak të talentuarit që përpiqen të gjejnë vetveten. Nga ana tjetër, veprat të cilat në vetvete ishin të dobëta, shpesh kanë qenë një stimul për imagjinatën dhe kanë qenë në mënyrë indirekte, shkaku i veprave të mira te të tjerët.

Nuk mund t’i edukush dikujt shije duke i thënë se ajo që ka pasur zakon të hajë – lë të themi, ta zëmë, lakër e stërzier dhe e ujshme – është e neveritshme, por duke e bindur të provojë një pjatë perimesh që janë gatuar siç duhet. Është e vërtetë se me dofarë njerëzish duket sikur merr më shpejt rezultate po t’u thuash –  “Vetëm njerëzit e rëndomtë e pëlqejnë të stërzier lakrën; njerëzit e hajrit e pëlqejnë lakrën siç e gatuajnë kinezët”, – por s’ka shumë të ngjarë që këto rezultate të kenë jetë të gjatë.

Nëse ndiej ndofarë lehtësimi kur një recensues, shijeve të të cilit u besoj, hedh poshtë një libër, kjo ndodh sepse botohen aq shumë libra, sa heq një barrë të madhe kur mendon – “Ja pra, të paktën qenka dikush për të cilin nuk do të më duhet të mendoj”. Por, edhe po të mos kishte folur, efektet do të kishin qenë të njëjta.

Të sulmosh libra të dobët jo vetëm që është humbje kohe, por kjo gjithashtu i bën keq edhe karakterit. Nëse një libër më duket me të vërtetë i dobët, interesi i vetëm që mund të dalë nga të shkruarit për të, duhet të vijë nga vetja ime, nga nxjerrja në pah e më tepër zgjuarsieje, mençurieje dhe ligësieje që të mund të tregojë. Nuk mund të recensosh një libër të dobët pa shitur ca mend.

Ekziston një e keqe që ka lidhje me letërsinë, e cila kurrë nuk duhet kaluar me heshtje, por vazhdimisht duhet të sulmohet publikisht, dhe kjo është ndotja e gjuhës, sepse shkrimtarët nuk mund të shpikin dot një gjuhë të vetën dhe janë të varur nga gjuha që trashëgojnë kështu që, nëse ajo është e ndotur, edhe ata duhet të jenë të ndotur. Por kritiku që merret me këtë të keqe duhet ta sulmojë atë qysh në rrënjën e saj, gjë që nuk është në veprat letrare, por në keqpërdorimin e gjuhës nga njerëzit-e-rrugës, gazetarët, politikanët, etj. Përveç kësaj, ai duhet të jetë në gjendje të vërë në jetë atë që predikon. Sa kritikë në Angli ose në Amerikë janë sot mësues të gjuhës së vet amtare siç ishte Karl Kraus mjeshtër i gjermanishtes?

Por edhe vetë recensuesit nuk duhen bërë me faj. Ka të ngjarë që shumë syresh më tepër pëlqejnë të bëjnë vetëm recensën e atyre librave që, megjithë gabimet që mund të kenë, ia vlen t’i lexosh por, nëse një recensues i përhershëm i njërës prej gazetave më të mëdha të së dielës do të vepronte në këtë mënyrë, të paktën një të diel në tre, rubrika e tij do të ishte bosh. Sërish, ndonjë kritik i vetëdijshëm të cilit ndonjëherë mund t’i ketë rënë të recensojë një vëllim të ri poetik në një hapësirë të ngushtë, e ka të qartë që e vetmja gjë e ndershme për t’u bërë, është të japë një varg citimesh pa komente, por, nëse do të vepronte kështu, botuesi i tij do të ankohej se ai nuk po e meritonte rrogën që merrte.

Megjithatë, recensuesit mund të fajësohen me të drejtë për zakonin që kanë kur i fusin autorët brenda skemave dhe periodizimeve. Në fillim, kritikët i klasifikonin autorët në të Lashtë, pra autorë grekë e latinë dhe Modernë, që do të thotë çdo autor pas-klasik. Pastaj, i klasifikonin me periudha, augustinët, viktorianët, etj. dhe tani i klasifikojnë me dhjetëvjeçarë, shkrimtarët e viteve ’30, ’40, etj. Duket se shumë shpejt, ata do të jenë autorë markash, si automobilat, duke u nisur nga viti. Edhe vetë klasifikimi me dekada është thuajse absurd, sepse ai nënkupton se autorët rreshtin së shkruari në moshën tridhjetë e pesë vjeçare apo aty afër.

Me termin “bashkëkohor” është abuzuar së tepërmi. Bashkëkohësit e mi janë thjesht ata që rrojnë mbi këtë dhé ndërkohë që unë jam gjallë, qofshin këta njomëzakë apo qindvjeçarë.

Një shkrimtar ose, të paktën, një poet, e pyesin përherë njerëzit që duhet ta dinë më mirë këtë: “Për kë shkruani?” Pyetja, sigurisht, është qesharake, por edhe unë mund të jap një përgjigje qesharake. Rastësisht më bie në dorë një libër që ndiej se është shkruar veçanërisht për mua dhe vetëm për mua. Si një dashnor xheloz, dua që askush tjetër të mos dëgjojë për këtë libër. Të kesh nja një milionë lexues të tillë, të pavëmendshëm për ekzistencën e njëri-tjetrit, të të lexojnë me pasion dhe të mos flasin kurrë rreth kësaj, kjo për çdo autor është sigurisht një ëndërr me sy hapur.

Përktheu nga origjinali: Elvana Zaimi

 * titulli është redaksional

Një letër e Ingrid Bergman-it dërguar Roberto Rosellini-t

in Kinema by
  • 6825e52cd530c4ab963effb16ad0dc18-1.jpg

Në vitin 1947, Ingrid Bergman i shkroi një letër (tashmë legjendare) Roberto Rossellin-it, ku i shprehte dëshirën për të punuar me të.

Duke mos ditur se ku mund të gjente regjisorin, ajo me sa duket nuk e dërgoi letrën menjëherë; dhe kur përfundimisht e bëri këtë, u kujdes ta dërgonte në studion e tij; Minerva Film Corporation në Romë.

Sipas Rossellin-it, dikush në studio e shpëtoi letrën nga grumbulli i korrespondencës që po digjej në plehra, e lexoi atë dhe thirri drejtorin për t’ia treguar.

Rossellini kishte mosmarrëveshje me Minerva-n në atë kohë, dhe nuk pranoi të fliste me personin në fjalë, kështu që ai nuk e mori letrën deri më 8 maj 1948, në ditëlindjen e tij.

Ai u përgjigj së pari me një telegram të shkurtër dhe ekstatik:

“Sapo mora me emocion të madh letrën tuaj, që ndodhi të mbërrinte në përvjetorin e ditëlindjes sime si dhurata më e çmuar. Është absolutisht e vërtetë që unë ëndërroja të bëja një film me ju. . . ”

Pasoi një synops i shkurtër për një projekt si Stromboli, dhe më në fund, në muajin Nëntor, një propozim i plotë për ta bërë atë film së bashku.

Vijon më poshtë teksti i letrës së Bergman-it:

I nderuar Z. Rossellini,

Pashë filmat tuaj “Open City” dhe “Paisan”, dhe më pëlqyen shumë. Nëse keni nevojë për një aktore suedeze, që flet shumë mirë gjuhën angleze, që nuk e ka harruar gjermanishten, që nuk është shumë e kuptueshme në frëngjisht dhe që në italisht di vetëm fjalën “ti amo”-(të dua), jam gati të vij dhe të bëj një film me ju.

Ingrid Bergman

Përktheu nga anglishtja: Arlinda Guma

 

 

 

 

Një përmendore për lulet e kumbullës

in Letërsi/Tharm by

– Je dehur ndonjëherë kur ke qenë me ndonjë femër?

– Sa herë të duash, – ma priti pa u tundur nga vendi.

– Dhe pastaj?

Ai më pa me bisht të syrit.

– E ke fjalën se ç’duhet të bësh nëse e ke shkelur në të tilla raste? Te mos kërkosh kurrë të falur. Pa letër. Vetëm lule. Ato mbulojnë gjithçka. Madje edhe varret.

Unë e vështrova. Ai s’lëvizi fare. Sytë i xixëllonin nga rrezatimet e dritës që vinte nga jashtë, motori vazhdonte të zhurmonte me një uturimë të mbytur, thua se poshtë nesh binte tërmet.

– Besoj se tani mund të pi i qetë një gotë, – thashë unë dhe hapa shishen.

Kësteri e fiku motorin, pastaj iu kthye Lencit;

– Drita e hënës të mjafton sa për të gjetur gotën, Gotfrid. Ec e shuaj projektorët. Sidomos ata të Fordit. Ai shkatarraq me atë projektor të shtrembër më kujton luftën . S’ishte shaka natën kur projektorët hetonin aeroplanët.

Lenci tundi kokën.

– Kurse mua më kujtojnë… Epo s‘ka fort rëndësi tani.

Ai u ngrit nga vendi dhe shkoi të shuante dritën e automobilave.

Hëna ishte ngritur përmbi çatinë e fabrikës. Ajo qe bërë shumë e shndritshme dhe tani dukej sikur qëndronte varur në degët e kumbullës, porsi llampadar i vërtetë.  Degët tundeshin lehtë sa andej-këtej nga puhia.

Çudi ia bëri Lenci pas disa çastesh. Pse u ngrenë turlilloj përmendoresh njerëzve? Pse s’bëjnë një për hënën apo për një peme të lulezuar?

Shkëputur nga romani “Tre shokët”

Erich Maria Remarque

Foto ©Ardian Fezollari

“Gone is Syria, gone” – Poezi nga Jazra Khaleed

in Letërsi/Përkthim/Tharm by

Gone is Syria, gone-Jazra Khaleed

Iku Siria, iku;

nuk mbante dot më vdekje të tjera në trup,

nuk mbante dot më vdekje të tjera nën lëkurë.

I kujtohen një nga një të vdekurit e saj e

dhe pse janë me mijëra e mijëra,

edhe pse s’di më aritmetikë, mbledhje e zbritje.

I kujtohet Nabili që thërriti “Liri për Sirinë”

dhe i prenë të dy gishtat,

i kujtohen fëmijët që i varën në shesh,

se shkruajtën në mur “Doktor, tani është radha jote”;

i kujtohet Lukmani, poeti, të cilin e pushkatuan

bashkë me librat e tij e foljet ndihmëse,

Faiza që e zuri muri bashkë me dy vajzat e saj.

I kujtohet rrethimi i Homsit dhe Baba Amri,

plaku me pendë që u thërriste me zë të lartë mushkave të tij,

mësuesja Latakia, ajo me syzet me tel,

që u lexonte fëmijëve poezi të Sanijes Salih,

infermierja që qante në spitalin Jisr al-Shughur,

macja që ndehej nën hijen e një Toyota Highlux.

I kujtohet Abuja, berberi, krehërat dhe erzinat e tij,

kur njëherë i preu gabimisht veshin bashkëfshatarit të tij;

i kujtohet gjyshja Meisam, që gatuante çdo të diel

pulë më koriandër për gjithë familjen,

derisa një ditë ia behën ushtarët në prag;

i kujtohen fëmijët që loznin me top në rrugë,

kur një fuçi plot me TNT shpërtheu ngjitur në Khalil,

ndërsa ishte radha e tij të lozte portierin.

I kujtohen gjithë emrat e të torturuarve,

organet e prera gjenitale,

zgavrat e zeza në bulbat e syve.

I kujtohen gjithë emrat e të vdekurve të saj,

edhe pse janë me mijëra e mijëra,

edhe pse s’di më aritmetikë, mbledhje e zbritje.

Përktheu: Eleana Zhako

Nga dita e një shkrimtari-Esé nga Erjus Mezini

in Në kohërat e kolerës by
  • christmas-2012-002.jpg

Këtë esé aspak të mërzitshme Erjus Mezini e ka titulluar “Jeta e mërzitshme e shkrimtarit”.

Kur i shkrova Erjusit se fjalën “dashnore” do t’ia zëvendësoja me fjalën “të dashura” (termi m’u duk paksa diskriminiues), ai protestoi, më tha se këto fjalë ishin dy gjëra krejt të ndryshme në këndvështrimin e tij.

Por ndoshta në ndonjë shkrim të ardhshëm ai do të na e sqarojë më mirë këtë ndryshim…

Sa për tani mos e humbisni këtë rrëfenjë që vjen prej një shqiptari në USA, i cili ka rastisur që të jetë shkrimtar.

Pra titulli i origjinalit: “Jeta e mërzitshme e shkrimtarit”

Si çdo ditë u zgjova në tetë (edhe pse kisha rënë në dy). Prisja borë dhe gjeta diell. “Mirë”, i thashë vetes, “po e bëj një xhiro”.

Mora kafen në dorë dhe pa arritur të përfundoja itinerarin e zakonshëm vura re se e djathta më kishte ngrirë. E futa në xhep dhe e mbajta kafen me të majtën… Ngriu edhe kjo për tre minuta. Më lindi një dëshirë që ta hidhja kupën metalike, por para një jave e kisha blerë. U ktheva në shtëpi, duke ndërruar kupën sa majtas djathtas. Lavdi Zotit vetëm ca dhimbje mbetën, por jo ngërçe afatgjata. Ikën dhimbjet bashkë me të ftohtin, gishtat më lëviznin për bukuri. E pranoj, nuk i rezistova tundimit, gishtat nisa t’i mëshoja mbi tastierë; si çdo shkrimtar tjetër, edhe unë nisa të shaja shkrimtarët e tjerë. Pa mëshirë iu vërsula. Të gjallë e të ndjerë, të gjithë nokaut i nxora në fejsbukun e (m)jerë.

Shava e shava për nja një orë, vetëm kur u dëgjuan ca hapa në oborr. Ishte korçari me celularin në dorë.

“A do e pimë një kafe?” më pyet pa zor.

(Po e pushoj rimën këtu, sepse e kuptoj neverinë tuaj.)

“Po verën ku e ke?” e pyes. “Një kuintal nxore këtë vit.”

“Oh, lëre verën”, ma kthen, “nesër kur të zëmë peshk.”

“Vera e kuqe”, ia kujtoj unë, “pihet me mish keci, jo me peshk.”

“Ehu”, këmbënguli, “nesër është Dita e Pavarësisë dhe do të vijnë edhe korçarët e tjerë.”

“Pavarësi në Tiranë”, i them unë, “do të thotë të jesh i lirë ta pish verën vetëm, pa pritur grupin e Korçës”. E lashë të shkonte, i pavarur të pinte kafen, dhe kthehem në fejsbuk.

Aty ku po shaja të tjerët, njëri më tërheq veshin në privat. Ashtu pak a shumë m’u pre oreksi për të vazhduar sharjet dhe e mbylla fare atë muhabet. Paspak kujtohem se para nja tre muajsh i kisha premtuar botuesit një tregim që akoma nuk e kisha përfunduar. Më ngrihet avulli në kokë, prodhoj ca ulërima, shkoj përpara pasqyrës dhe shaj Heminguejin nga stërmbesat. “Po i pate në SHBA”, i kanosem, “e di vetë ti se ç’do u punoj unë atyre”. Pasi iu ngritën nervat edhe pasqyrës, u ndjeva i gatshëm për të vazhduar shkrimin.

Me të daktilografuar fjalinë e parë, mamaja më shfaqet në vidiokoll. E lë të shprehet lirshëm. Vetë vazhdoj shkrimin dhe kur e do nevoja shqiptoj fjalët: po mami, ke të drejtë. S’e mbaj mend se sa herë kam përsëritur veten, por herën e fundit që kam thënë “po mami, ke të drejtë” vura re dy gjëra: mamaja nuk ishte aty dhe ora kishte vajtur dy.

Si i xhindosur çohem nga karrigja. Hap frigoriferin me vrull, tre feta buke dhe një copë djathi… Ato hëngra dhe ia krisa vrapit. Në tre isha në punë. Gjashtë orë punë si gomari (të dh…sha mu në fat shkrimtari). Në nëntë dal i lodhur; djersa ime loz kukafshehthi me ngricën. Mërzitem kur mendoj që e nesërmja do të jetë krejt si sot. U përmbajta shumë, mirëpo nuk m’u mbyll i shkreti gurmaz. “PASKA QENË E MËRZITSHME JETA E SHKRIMTARIT”, bërtas i vetëm në mes të bulevardit.

Pak më vonë desha të lotoja, por u kujtova se sa zët i kam qaramanët. Kam lënë shumë dashnore vetëm sepse qanin në orën kur unë shkruaja. Fjalët i nxora, por lotin kurrrë. Do pi një gotë verë, mendova, dhe do të bëhem burrë.

Isha nisur për në shtëpi, por përfundova në dyqanin kinez. E pranoj, nuk pi dot verë pa ushqim. Blej patate, speca, qepë, karota e ca cingra të tjera. Përpara daljes shkoj te peshku. I marr tre copë dhe fiks në nëntë e gjysmë të natës vendos të bëj një tavë. Grij, grij, grij, grij, jo llogje, por perime… Hudhër, majdanoz, qepë, limon, spec, karotë, erëza, etj. Në mes u shtri peshku si mbret. E urreva edhe atë njëlloj siç urrej shkrimtarët, dhe i hedh një gotë vere sipër surratit me luspa. E lë të digjet e të kridhet në sobën time, pastaj kujtohem se ai peshk më piu gotën e fundit të verës. Në njëmbëdhjetë të natës dal si lugat për të gjetur dyqan vere; të gjitha mbyllur dhe unë mallkoj JETËN E MËRZITSHME TË SHKRIMTARIT. Aty ku mbaroj mallkimin, vërej se pakistanezi kishte sjellë verë në kioskën e tij (përpara një muaji që isha tek ai vetëm birra kishte). Ishte një verë koti Kalifornie, por jeta më mësoi që realizim ëndrre do të thotë se nga të gjitha lutjet e tua ti arrin vetëm minimalen. E mora (verën e Kalifornisë), mbase edhe që t’u shes mend lexuesve të mi më vonë. Vij me vrap në shtëpi dhe peshku akoma po valon. Ora është njëmbëdhjetë e një çerek dhe plani është që ta provoj peshkun dy minuta përpara se të ketë hyrë e diela; se nuk dua të thonë miqtë e mi korçarë që hëngrën peshk të njëjtën ditë me mua. Dua t’ua bëj të qartë që unë e provova peshkun të shtunën; madje me verë të bardhë dhe jo verë të kuqe. Këto minuta që pres i kthej nja dy gota verë. Jeta e shkrimtarit nuk më duket aspak e mërzitshme. Me gotën e tretë e vendos se vetëm jeta e peshkut është e mërzitshme; kurrën e kurrës jeta e shkrimtarit. I vetmi problem që kanë shkrimtarët është se e konsumojnë jetën me vrap. Por edhe nëse u ikën shpejt nga duart, ata prapëseprapë nuk mërziten. Sa më shumë njerëz të plaken, aq më shumë shkrimtarë do të piqen dhe sa më shumë njerëz e peshq të vdesin, aq më shumë shkrimtarë do të lindin.

 

Rreth kësaj faqeje

in A(rt)ktivizëm/Letërsi by

Nisi si një projekt për kulturën. Për realizimin e tij bashkëpunova me disa media. Rezultati ishte i njëjtë në të gjitha; lexuesit më shkruanin se ajo që po bëja ishte ndryshe nga ajo që ofronte shtypi i Tiranës, ndërkohë që shkrimet e mia sa vinin dhe hiqeshin nga qarkullimi. Ato vendoseshin në ndonjë cep aq të padukshëm sa as qentë e antidrogës nuk i gjenin dot, mbuloheshin me ndonjë foto këngëtareje e cila i vërviste reçipetat kokës kameramanit apo fshiheshin fare sikur të mos ekzistonin. Aq sa ndonjëherë më dukej vetja si armiku i popullit, të cilit i retushonin fytyrën nëpër fotografi dhe gjithçka që mbetej prej tij ishte një njollë e bardhë.

Lexuesit e mi duhet të jenë endur si Amerigo Vespucci duke rrëmuar nëpër ato cepa, sepse me gjithë vështirësitë, sepse megjithëse shkrimet e mia po bëheshin njolla të bardha, ata ende interesoheshin të më lexonin.

E kështu, si rrjedhojë e gjithë këtyre kamuflimeve groteske që hasen vetëm në mentalitetet e vockla ballkanike feudale, vendosa të hap këtë faqe;

“defekt-teknik.com” – Revolucioni nuk do të transmetohet!

“Defekt-Teknik” erdhi tek unë si një reminishencë nga kohërat e fëmijërisë, nga kohërat kur Radio Televizioni Shqiptar shfaqte siglën e Defektit-Teknik edhe atëherë kur duhej mbuluar ndonjë “Defekt-Ideologjik” apo censuruar ndonjë lajm.

Ndërsa slogani: “Revolucioni nuk do të transmetohet”- “The revolution will not be televised”, është një varg nga teksti i një kënge të Gil Scott-Heron (vitet 70-të), gjatë protestave kundër racizmit në USA. Teksti, një poezi e mirëfilltë, është gjithashtu edhe një aluzion i hidhur mbi serialet televizive-telenovelat, lajmet rozë, etj., të gjitha këto shkaqe të sheqerta që u bëjnë një pritë dinake përmbysjeve të mëdha.

Ky emër dhe ky slogan erdhën menjëherë në pavetëdijen time si një përgjigje ndaj gjithë mediave të blera, të korruptuara.

Si një përgjigje ndaj gjithë drejtuesve të tyre shovinistë, maskilistë, megallomanë dhe mendjecekët.

Si një përgjigje ndaj gazetarisë pa pikë nervi apo idealizmi, por me një ego të stërmadhe, brilante për t’i vendosur shkopinj nën rrota asaj tjetrës që përpiqet të ndërtojë diçka të vlefshme për shoqërinë.

Kjo hapësirë nuk sponsorizohet. Mbi të gjitha nuk sponsorizohet nga politika… Nuk ka se si. Këtu nuk do të flitet për fustane, manikyrë, burrin e ëndrrave, mesazhet e mbetura seen (një nga çështjet më ekzistenciale të gazetarisë rozë) dhe as për rritjen ekonomike imagjinare. Si e tillë kjo faqe e fillon rrugëtimin e saj në kushte të pabarabarta në krahasim me të tjerat, pas të cilave fshihen interesa nga më të ndryshmet. Por fakti që lexuesit janë lodhur prej pornografive-politike (e më gjerë), të cilat kanë pushtuar pa përjashtim të gjitha mediat, më jep shpresë se ajo do të dijë të ecë. Sepse nuk është aspak e vërtetë që shqiptarët e duan atë lloj “gazetarie”, atyre ajo u ofrohet.

Kjo faqe nuk do të bëjë asnjë kompromis me cilësinë për hir të klikimeve.

Këtu nuk do të “zhvishet” njeri, nuk do të “ulërase” njeri, nuk do të “çmendet” njeri, nuk do të “pëlcasë” njeri.

Kjo hapësirë nuk do t’i kushtohet thjesht artit, vend të veçantë ajo do t’i japë aktivizmit nëpërmjet tij. Ky qoshk do të jetë një lloj shtëpie artistësh, një lloj klubi arti për individë që nuk qëndrojnë indiferentë ndaj mjedisit social ku jetojnë dhe krijojnë. (E quaj “hapësirë” apo “qoshk”, sepse fjalën “portal” e kanë bastarduar dhe idiotizuar gazetarët surrogato…)

Politikanët e sundojnë më lehtë një popull nëse ai mbahet vazhdimisht në një nivel të ulët kulturor, ndaj dhe askush nuk është i interesuar të bëjë diçka për ta lartësuar sado pak mendjen dhe shpirtin e tij. Sepse arti i mirë i bën njerëzit të lirë. Ai u mëson atyre të mendojnë me kokën e tyre. Dhe unë gjithmonë kam besuar se nga të gjithë llojet e revolucioneve, ai i fjalës, i artit, është më i shëndetshmi.

E për të kuptuar se sa e emancipuar është një shoqëri, mjafton të shohësh se në cilën faqe të shtypit të përditshëm e ka ajo kulturën. Në shtypin shqiptar kultura është e refuzuara e madhe, ajo është në faqen e fundit ose nuk është fare… ose-ose me kulturë disa gazetarë kuptojnë lajmin mbi një konkurs bukurie apo mbi një telenovelë surrogato që të fyen shijet dhe inteligjencën.

Në kohën kur bashkëpunoja me një nga mediat e sipërpërmendura, një prej IT-ve të tyre më tha një ditë diçka të cilës i rikthehem vazhdimisht. Ai tha se projekti im në mjedise të tilla ishte i harxhur kot… i ngjante sikur të kishe varur pikturat e Rembrandtit në një mensë publike…

Nuk i ktheva përgjigje. Nuk dija nëse duhej të gëzohesha apo të trishtohesha nga ai konstatim, por sot, ndërsa u rikthehem atyre fjalëve, do t’i përgjigjesha atij:

-Po! Edhe në një mensë publike Rembrandti mund të edukojë!

Kur isha fëmijë dhe mësuesja na jepte disa katrorë për t’i ngjyrosur, unë e kisha zakon gjithmonë të ngjyrosja jashtë vijave.

Kjo hapësirë u kushtohet të gjithë atyre që njëlloj si unë duan të ngjyrosin një botë jashtë katrorëve. Së bashku mund të ndërtojmë një botë më të mirë. Një botë pa katrorë.

Kjo hapësirë i kushtohet gjithashtu të gjithë lexuesve që më kanë shkruar dhe që më kanë dhënë zemër për të vazhduar më tej.

I falënderoj të gjithë “AmerigoVespucci-t e mi!” (duhet një fytyrëz e buzëqeshur këtu…)

Arlinda Guma

 

Heroi aksidental

in A(rt)ktivizëm/Meqë ra fjala by

Ka një skenë brilante në një film të Chaplinit. Ai gjeti një flamur përtokë, e mori në dorë dhe po e shihte me vëmendje.

Disa njerëz që po ecnin në rrugë e panë dhe iu bashkuan sepse kujtuan se ai po protestonte.

Ai shihte i habitur kur turma filloi ta shtynte të ecte përpara dhe t’i printe protestës, pastaj pa ç’ pa, ngriti famurin dhe filloi të brohoriste duke udhëhequr turmën…

Nuk ka përshkrim më të qëlluar se ky i heroit aksidental…

Kohë e frikshme në Amerikë-David Foster Wallace

in Belletristë/Biseda/Letërsi by

Një intervistë me David Foster Wallace

Biseda e mëposhtme është nxjerrë nga një intervistë që i mora David Foster Wallace, në shtator 2006, si nje pjesë e një serie artikujsh dhe copëzash për radio, në lidhje me shkrimtarë të rëndësishëm të huaj, artistë dhe regjisorë filmash, të cilët nuk ishin të lejuar në Rusi ato kohë.

(Për fat të keq lexuesit e Wallace në Rusi janë ende të paktë). Rasti i bisedës sonë ishte për dhjetë vjetorin e publikimit të “Infinite Jest”. Planifikova të flisja me zotin Wallace për pesëmbëdhjetë minuta, por përfunduam duke biseduar për rreth dy orë. Dhe argumentet për të cilët flisnim kapnin një ton cinik tek politikat e US-as, tek tmerret e fabrikave fermere, te gjendja e letërsisë amerikane dhe te progresi në punën e tij.

Ostap Karmodi

O.K. A mendoni se ne jetojmë në një epokë konsumi apo është vetëm një koncept i medias, i cili në vetvete nuk ka ndonjë kuptim të vërtetë.

D. F. W. Kjo pyetje siç e dini është shumë e ndërlikuar. Unë mund të jap përgjigje që janë deri diku të thjeshta dhe mund të flas vetëm për Amerikën, sepse është shoqëria që njoh. Amerika, ashtu siç gjithkush mund ta dijë, është një vend i shumë kondradiktave dhe kondradikta më e madhe, për një kohë të gjatë, ka qenë midis një forme shumë agresive të kapitalizmit dhe konsumizmit, kundër asaj çfarë mund të quajmë një lloj morali apo impulsi qytetar. Për shumë vjet, çdokush dinte që biznesi ishte biznes dhe njerëzit kishin nevojë për të bërë para, por njerëzit ishin gjithashtu pak në siklet apo në turp për këtë. Konsiderohej disi e pagdhendur kjo gjë.

Disa nga këto kontradikta vinin prej Anglisë dhe konflikteve të vjetra midis borgjezisë dhe fisnikërisë.

Nuk jam i sigurt nëse ishin vitet 90-të apo 80-të në Amerikë-Gjysma e atij konflikti është zhdukur me të vërtetë dhe kemi tani një triumf të komercializmit dhe konsumizmit, i cili nuk është balancuar nga ndonjë lloj turpi, apo sikleti, apo retiçence, apo ndjesie se në të vërtetë, konsumizmi dhe komercializmi ishin vetëm një pjesë e vogël e jetës njerëzore. Mendoj se jetët e përditshme të njerëzve këtu në Amerikë, nuk janë plotësisht të dhena pas konsumit, por janë sigurisht shumë më shumë se ç’ishin 20 apo 30 vite më parë.

 O.K. A mendoni se është një trend natyral, ku do të vijë një pikë dhe do të ndalet vetë?

 D.F.W. Ku eshte duke shkuar, nuk jam i sigurt. Në Amerikë, dhe imagjinoj edhe në pjesën më të madhe të Europës Perëndimore, ka një problem, që është fakti se korporatat kanë marrë gjithmonë e më shumë fuqi kulturalisht dhe poltikisht. Tani në Amerikë duhen shuma të mëdha parash për të ndërtuar lloje të ndryshme zyrash demokratike. Korporatat kanë më shumë para se qytetarët privatë, korporatat bëjnë këto donacione, të cilat më pas sjellin ligje që i favorizojnë korporatat edhe më shumë, dhe ka një lloj cikli. Dhe korporatat janë shumë të çuditshme, janë të përbëra nga njerëz, kanë statusin ligjor të një personi, por nuk kanë një ndërgjegje apo shpirt siç kanë zakonisht njerëzit.
Ju përfundoni me këtë shtrembërim në rritje të vlerave amerikane, ku gjithçka bëhet rreth parave dhe shitjes, blerjes dhe dukjes. Ne kemi arritur një pikë me presidentin aktual dhe administratën aktuale, ku korporatat kanë kaq shumë ndikim dhe kaq shumë kontroll dhe po bëjnë aq shumë dëmtime, gjë që është e dukshme për të gjithë, se mund të ketë një reagim të ashpër, një lloj reaksioni kundër tij. Dhjetë vitet e ardhshme këtu në Amerikë do të jenë shumë interesante, ndoshta për të gjithë botën që do ta shohë.

OK: Interesante duke folur si optimist, apo interesante si në shikimin e shpërthimit të një vullkani?

DFW: Epo, këto janë dy mundësi. Ose votuesit amerikanë do ta kuptojnë se duhet të ketë disa kundërpesha për forcat e korporative dhe kapitaliste, dhe se ky ekuilibër mund të arrihet përmes procesit politik. Ose mund të përfundojmë shumë mirë këtu me një formë të fashizmit. Shumë njerëz në Amerikë përmendin termin “fashizëm”, veçanërisht për terroristët e Lindjes së Mesme, por në fakt ajo që fashizmi është  në të vërtetë, është një aleancë e ngushtë midis ekzekutivit unitar dhe një shteti, dhe korporatave të mëdha dhe një shteti. Ne mund të hyjmë në një periudhë shumë të ngjashme me periudhën që Rusia kalonte nëpër pjesën më të madhe të shekullit të njëzetë, me një numër të madh të represionit dhe artificialitetit të kulturës.

OK: Një shkrimtar rus, popullor, modern, Viktor Pelevin, ka thënë se personazhi kryesor më popullor  i kinemasë moderne e letërsisë dhe i gjithë të kulturës pop, është një çantë e zezë e mbushur me para. Ne ndjekim më së shumti fatin e tij dhe fatet e personazheve të tjerë varen prej saj.

DFW: Kam dëgjuar për Viktor Pelevin, dhe gjithçka që kam dëgjuar për të është se ai është shumë i zgjuar dhe shumë i mprehtë. Unë mendoj se një nga arsyet pse imazhi i tij është kaq qesharak është fakti se ai është disi i saktë. Të paktën këtu në Amerikë, ne jemi në një kohë që është, shumë, po shumë cinike. Kështu që kur në një pjesë të pop-kulturës ka një person shumë të virtytshëm ose një hero, njerëzit i shohin këto cilësi shumë më tepër si prezantime nga dikush që përpiqet të marrë diçka, qoftë para apo miratim, sesa si virtyt apo cilësi e vërtetë njerëzore. Një pasojë e asaj që dijetarët amerikanë e quajnë epokë postmoderne, është se të gjithë kanë parë kaq shumë dukje, saqë shikuesit dhe lexuesit amerikanë, thjesht supozojnë tani se gjithçka është një shfaqje, strategji dhe taktikë. Është një situatë shumë e trishtuar dhe mendoj se shanset janë që kombet të kalojnë periudha të idealizmit të madh dhe cinizmit të madh, dhe se Amerika dhe Evropa, të paktën Evropa Perëndimore, tani janë në periudha të një cinizmi të madh.

 OK: A ka ndonjë mënyrë për të dalë prej saj? A mund të shihni ndonjë zhvillim, edhe pse të vogël, që mund të sjellë disa rezultate të mira në të ardhmen?

 DFW: Duke folur krejtësisht si një amator dhe jo si ndonjë ekspert i qeverisë, unë do të thosha se Amerika tani po fillon të përballet me realitete të caktuara ekonomike, nga të cilat ne kemi qenë të mbrojtur prej shumë vitesh. Çmimi i naftës ngadalë po bëhet më afër asaj që është në pjesën tjetër të botës -Ndërgjegjësimi se klima e tërë e Tokës prek të gjitha kombet dhe Shtetet e Bashkuara, dhe se sa më larg prodhuesi i dioksidit të karbonit, aq më shumë ka përgjegjësi të veçantë për kolapsin e mundshëm të mjedisit më vonë. Amerikanët ngadalë po zgjohen nga një lloj ëndrre për përjashtim të posaçëm dhe privilegj të veçantë në botë. Për të përdorur termin tuaj, kjo mund të rezultojë në një lloj vullkani, dhe Amerika, duke u bërë një lloj force perandorake, duke u përpjekur të marrë burime nga shtetet e tjera me forcë, siç mund të rezultojë, mendoj se ndodh në shumë vende, në cikle, një lloj i ngadalshëm në zgjimin e faktit se pasuria, konsumimi dhe shterimi i burimeve në fakt nuk është një grup shumë i mirë vlerash për jetesë.

Pra, në cilën mënyrë do të shkojë? Unë nuk e di. Dhe kjo është një arsye pse është një kohë shumë e frikshme në Amerikë, veçanërisht me njerëzit që tani janë në pushtet – shumë prej nesh kanë më shumë frikë nga vendi ynë dhe qeveria jonë, sesa ne nga ndonjë armik i supozuar diku tjetër. Për dikë si unë, i cili u rrit në vitet gjashtëdhjetë, në kulmin e Luftës së Ftohtë dhe ndërgjegjja e të cilit u formua si; “ne jemi djemtë e mirë dhe ka një armik të errët, të madh dhe ky është Bashkimi Sovjetik”, ideja e zgjimit ndaj faktit që në botën e sotme ne jemi zuzarët, ajo forca e errët, të fillojmë ta shohim veten pak nga sytë e njerëzve në vende të tjera – mund të imagjinoni se sa e vështirë është për amerikanët ta bëjnë. Megjithatë, me shumë njerëz e di se po fillon ngadalë të ndodhë.

OK: A mund të ekzistojë arti i pastër pa asnjë vlerë komerciale apo propagande sipas mendimit tuaj?

DFW: Unë jam spektik për fjalën “i pastër”. Është një standard mjaft, shumë i lartë, që duhet t’i bashkëngjitet një fjale si “arti”, duke qenë se situata themelore është vazhdimësi. Më lejoni t’ju jap një shembull; gruaja ime është një artiste dhe piktore fantastike, por ajo nuk përpiqet ta shesë punën e saj për një shumë të madhe parash. Ajo nuk ka bërë asnjë përpjekje në galeritë apo muzetë e shumtë, në mënyrë që ata ta blejnë punën e saj. Ajo ka pasur ekspozita, ajo mund të shesë gjëra kur ajo dëshiron, por kryesisht i bën ato si dhurata për njerëzit. Është shumë interesante për mua të shikoj punën e saj. Ka një botë të tërë arti në Amerikë, ku mund të zhvillosh një emër apo reputacion, dhe arti yt bëhet gjithnjë e më shumë i vlefshëm, e mund të përfundosh shumë i pasur. Ajo ka frikë nga i gjithë ky proces, sepse beson se do t’i marrë diçka nga arti, gjë që do ta bëjë këtë të fundit më pak të këndshëm për të. Për atë është gjëja më e rëndësishme e jetës. Pra, ajo është për mua – unë kam vetëm dy vjet i martuar – shoh punën e saj dhe pastaj shkoj në garazhin ku punoj, përpiqem të bëj punën time duke u përpjekur të mos mendoj, “Oh, çfarë bën ky recensues nga The New York Times”-i, bie fjala, në mënyrë që ta mbaj veten të zënë dhe të hutuar nga të gjitha llojet e atyre, që me të vërtetë janë gjëra të vogla, të papjekura, zbavitje te kota dhe kjo është shumë edukative. Ndoshta mënyra e vetme në Amerikë për të prodhuar art të pastër do të ishte mënjanimi i vetes nga sfera publike dhe prodhimi i artit vetëm si dhuratë, ku nuk ka pará dhe asnjë përpjekje për publikim të përfshirë. Problemi është se nëse të gjithë e bëjnë këtë, atëherë nuk ka arte publike këtu. Pra, gjithçka bëhet me të vërtetë një paradoks, gjë për të cilën kam kaluar shumë nga vitet e fundit duke e menduar dhe nuk e kam një përgjigje.

 OK: Le të flasim për kohë të mira dhe kohë të këqija. Është një besim i përbashkët se kemi një përparim moral, një përparim shoqëror, një përparim politik. Por duke parë shekullin e njëzetë duket se ishte shekulli më i egër nga të gjithë. Është e pabesueshme ajo që njerëzit u bënë njerëzve të tjerë dhe çfarë bëjmë akoma me kafshët. Ne kemi ndërtuar në të vërtetë kampet e përqendrimit për lopët dhe pulat që jetojnë vetëm për t’u vrarë, gjë që strukturon të gjithë jetën e tyre. A besoni në përparimin shoqëror apo moral? Apo ndoshta nuk pajtoheni me atë që sapo thashë dhe nuk mendoni se panorama është kaq e errët?

DFW: Është sigurisht e vërtetë se sa teknologjia dhe mekanizmat ekonomikë kanë përparuar, është gjithnjë e më e mundur të kryejmë mizori të tmerrshme tek qeniet njerëzore dhe kafshët. Ju dhe unë, mendoj, pajtohemi se një nga tmerret e mëdha të pashprehura të kapitalizmit modern është fenomeni i asaj që njihet si “bujqësia e fabrikuar”. Këtu në Amerikë, për shkak se është lirë, kafshët rriten në një numër aq të madh, në një robëri aq të ngushtë, në kushte të atilla të mjerueshme, saqë, nëse supozoni se ato kanë një sistem nervor dhe janë të afta të vuajnë, është tmerri i madh i Amerikës tani. Nuk është një pikëpamje ku shumica e amerikanëve janë të interesuar, pasi kjo shumicë beson se ekziston një hierarki morale dhe nevojat e njerëzve vijnë së pari.

 OK: Unë personalisht besoj se nevojat e njerëzve vijnë së pari, por është çështje e shkallës; nevojat e kafshëve duhet të konsiderohen së paku.

DFW: Jam absolutisht dakord. Unë kam pasur shumë argumente me miqtë për këtë. Mua më duket se nuk ka asnjë shembull më të mirë se pse interesat e korporatave dhe logjika ekonomike duhet të jenë të balancuara me ligjet dhe kufizimet në sjelljen e korporatave, sesa fakti që jo vetëm kaq shumë kafshë janë vrarë, por janë bërë për të jetuar jetë ku asnjë nga instinktet e tyre nuk nxirret jashtë, ku në çdo çast të jetës së tyre ato vuajnë dhe torturohen, të gjitha në mënyrë që mishi të prodhohet për pesëdhjetë cent më pak për kile. Për mua është një monstruozitet.

Nga ana tjetër, të paktën në Amerikë, një nga gjërat që na bën të çmendemi është ideali ynë që të përpiqemi të jemi të drejtë ndaj të gjithëve. Të përpiqemi të mos përjashtojmë apo të diskriminojmë. Dhe në njëfarë mënyre Amerika ka bërë përparim në realizimin e saj si kulturë, për shembull se si janë trajtuar amerikanët e zezakët, sa janë trajtuar padrejtësisht gratë, se si njerëzit me handikap janë diskriminuar nga gjëra aq të thjeshta sa shkallët ku karriget me rrota nuk mund të ngrihen. Sidoqoftë, ajo që shihni në Amerikë, është një reagim tjetër. Është kaq e shtrenjtë dhe kaq e vështirë të përpiqesh të jesh i drejtë ndaj të gjithëve dhe përfundon me shumë çështje gjyqësore dhe kaq shumë njerëz që ulërijnë për të drejtat e tyre, saqë shumë nga ana e djathtë dhe shumë në biznes, thjesht duan të ngrenë duart dhe të thonë: “Në djall e gjitha kjo, le të kthehemi përsëri në gjendjen e Nënës Natyrë dhe në luftën e të gjithëve kundër të gjithëve”. E gjithë kjo bëhet vërtet e ndërlikuar.

Besimi im personal është se për shkak të teknologjisë dhe ekonomisë, logjika është bërë kaq e sofistikuar, tani mund të kryhen mizoritë që do të ishin të paimagjinueshme dy ose treqind vjet më parë. Prandaj jemi nën një obligim moral për t’u përpjekur shumë-shumë-shumë për të zhvilluar dhembshurinë, mëshirën dhe ndjeshmërinë. Që do të thotë se këto janë kohë shumë të këqija në Amerikë, sepse elektorati amerikan, tani, thjesht nuk është i interesuar për pjesën më të madhe të shumicës së kësaj.

OK: Ju keni shkruar “Infinite Jest” dhjetë vjet më parë, dhe pas kësaj nuk keni shkruar ndonjë roman tjetër, vetëm ese dhe histori. A mendoni se e keni mbyllur me romanet e mëdha? A është më interesante të shkruani tregime tani?

DFW: Në Amerikë ka shkrimtarë, të cilët e konsiderojnë veten vetëm novelistë. Bëj të gjitha llojet e gjërave të ndryshme. Unë ndoshta në një moment do të përfundoj një roman. Nëse do të jetë i mirë mjaftueshëm për t’u botuar, nuk e di. Unë prirem të filloj tre ose katër gjëra për çdo gjë që përfundoj. U trajnova kryesisht si një shkrimtar i tregimeve të shkurtra dhe kështu fillova të shkruaja, por gjithashtu interesohem edhe për nonfiction-in, për shkak se kam marrë disa punë në revistë në kohët kur isha me të vërtetë i varfër dhe kisha nevojë për para dhe doli se nonfiction-i ishte shumë më interesant sesa mendova se ishte. Kështu që unë jam, si gjithë shkrimtarët amerikanë, shumë eklektik. Unë nuk kam marrë asnjë vendim për një ndonjë lloj zhanëri të caktuar. Dua ta lexoj poezinë, por ndoshta nuk do ta shkruaj kurrë sepse nuk kam asnjë talent për të. Por përveç kësaj unë ndoshta dua të provoj gjithçka.

OK: Por tani thjesht nuk ndiheni sikur shkruani një roman tjetër?

DFW: Hëm, ju e bëni të tingëllojë sikur shkrimi i një romani është çështje e punës së një pasditeje. Unë, për pesë apo gjashtë vitet e fundit fillova të bëja gjëra. Unë nuk e kuptoj me të vërtetë termin “roman”, por mendoj se diçka rreth 150 faqeve është një roman. Unë kam bërë disa gjëra më të gjata, thjesht nuk më pëlqejnë shumë tani dhe nuk e di nëse do t’i rishkruaj. Nuk kam nevojë për pará. Gruaja ime dhe unë jetojmë shumë thjesht. Jam i sigurt se do të shkruaj më shumë romane. Nuk e di nëse do t’i publikoj apo jo. Shumë gjëra që shkruaj thjesht shkojnë në një kuti të madhe në zyrën time dhe askush tjetër nuk i sheh.

OK: Tregimet tuaja janë shumë filozofike dhe mjaft politike. A ka ndonjë ndryshim të madh midis një tregimi dhe një eseje?

DFW: Nuk di sa jam dakord që fiction-i im është me të vërtetë i gjithi politik.

 OK: Të paktën filozofik.

 DFW: Njerëzit shpesh befasohen, mendoj se jam krejtësisht një shkrimtar, tradicionalisht konservator. Unë prirem të mendoj për fiction-in, kryesisht për karakteret dhe qeniet njerëzore dhe përvojën e brendshme, ndërsa esétë mund të jenë shumë më ekspozuese dhe didaktike dhe më shumë për tema ose ide. Nëse disa njerëz lexojnë fiction-in tim dhe e shohin atë thelbësisht për idetë filozofike, ajo që me siguri do të thotë është se këto janë copa ku personazhet nuk janë aq të gjallë dhe interesante sa kisha ndër mend të ishin.

OK: Çfarë mendoni për gjendjen e letërsisë moderne amerikane?

DFW: Ugggggghhhhh. Dikush ma bëri këtë pyetje disa javë më parë. Unë mendoj se e vërteta është se kjo është një periudhë shumë emocionuese, por është e tillë që ndoshta njerëzit në vende të tjera nuk do të kenë aq shumë akses në të. Për shkak se 30 ose 40 vjet më parë, letërsia amerikane ekzistonte kryesisht në dhjetë figura gjigante letrare, dhe tani ka më shumë se 100 apo 200 figura letrare, të cilat janë të gjitha mjaft të mira dhe mjaft interesante, por vërtet asnjë prej tyre në staturën dhe reputacionin ndërkombëtar të, për shembulll; Saul Bellow ose William Faulkner ose Ernest Hemingway.

OK: Ndoshta kjo është vetëm çështje kohe?

DFW: Ndoshta. Por gjithashtu mendoj se për arsye që janë jashtëzakonisht të ndërlikuara në aspektin e kulturës dhe medias … Dua të them se tani jam dyzet e katër vjeç, kështu që jam gjysma e rrugës mes një shkrimtari të ri dhe një shkrimtari të vjetër. Duke filluar me gjeneratën time, brezat janë shumë më të shpërndarë dhe shumë më të vështirë për t’u karakterizuar. Të kesh dy ose tre zëra të një brezi bëhet gjithnjë e më e vështirë dhe ndoshta kjo do të bëhet më shumë nga disa shfaqje televizive klasike apo filma, se sa nga shkrimtarët. Shkrimtarët në Amerikë janë shumë më tepër në zgrip kulturor sesa kanë qenë zakonisht, dhe kjo është shumë emocionuese  për sa i përket lirisë dhe aftësisë për të eksperimentuar, por gjithashtu do të thotë se ka shumë më pak kohezion dhe unitet. Do të ishte shumë e vështirë për dikë në një vend tjetër, vetëm nëse ata do të bënin një biznes me kohë të plotë, për të vazhduar ende aty ku është letërsia amerikane tani.

Përktheu: Arlinda Guma

Shënim i përkthyeses: David Foster Wallace nuk është një shkrimtar i masave. Nё Shqipёri është fare i panjohur. Për këtë arsye, gjatë përkthimit, disa shprehje të tij nuk u përpoqa t’i shqipëroja, pasi dua që lexuesi të njihet me mendimet e tij “brutto”… 

 David Foster Wallace i dha fund jetës më 12 Shtator, 2008. Romani i tij Infinite Jest (1996) është listuar nga Time Magazine si një nga njëqind më të mirët e shkruar në gjuhën angleze të publikuar midis viteve 1923 and 2005.

Go to Top