Author

Admin - page 54

Admin has 790 articles published.

Fjetja-Raymond Carver

in Letërsi/Përkthim by

Fjetja-Raymond Carver

Ai fjeti me kokën mbi pëllëmbë.

Mbi një gur.

Në këmbë.

Mbi këmbët e tjetërkujt.

Ai fjeti nëpër autobusë, trena, nëpër avionë.

Fjeti në krye të detyrës

Fjeti në anë të rrugës.

Fjeti mbi një thes me mollë

Ai fjeti brenda WC-së me pagesë.

Brenda një plevice.

Në pallatin e sporteve.

Fjeti në një Jaguar dhe në cepin e një kamionçine.

Fjeti nëpër teatro.

Në burg.

Nëpër varka.

Fjeti nëpër kapanone, dhe njëherë, në një kështjellë

Fjeti nën shi.

Nën diellin përvëlues fjeti.

Në shalë të kalit.

Ai fjeti mbi karrike, në kisha, nëpër hotele luksi.

Fjeti poshtë çative të çuditshme një jetë të tërë.

Tani ai fle nën tokë.

Fle dhe fle.

Si një mbret i motshëm.

Përktheu: “Ivan Katastrofov”

Çmimet Kombëtare të Letërsisë si kulmi i marrëzisë/Granit Zela

in Letërsi/Prit deri në pranverë, Bandini! by

Dhe bash këtu qëndron edhe ironia e fundit e kortezhit të ceremonive zyrtare të këtij çmimi, thuajse të gjithë protagonistët e tij, personalitete të letrave të cilët kanë qenë anëtarë të jurisë së këtij konkursi, kanë qenë fitues të çmimeve të këtij konkursi, apo, në fillim kanë qenë denoncues të tij, më pas fitues, ose në fillim fitues e më pas diskretitues, ose i kanë pasur të dyja, hem denoncues, hem fitues dhe hem rrënues të mëpasshëm të tij, e kanë denoncuar si një ceremoni-farsë.

   Granit Zela

E sjellim në vëmendje këtë shkrim…. pasi sot është dita e ndarjes së çmimeve “Vepra letrare më e mirë e vitit” dhe “Vepra letrare më e mirë e vitit e përkthyer”.

Në një tregim të shkrimtarit Ylljet Aliçkaj përshkruhet “ceremonia e thjeshtë” e vlerësimit të një nëpunësi që kishte mbështetur kulturën shqiptare. Ky nëpunës, pasi i ishte bërë rrodhe Ministrisë sonë të Kulturës që ai të vlerësohej publikisht për ndihmesën e “shquar”dhënë nga ai artit shqiptar, bëri gjithçka gati, madje deri edhe pergamenën me fjalët e zgjedhura vlerësuese për veten e vetë.

Ditën e dhënies së shpërblimit publik nga Ministria e Kulturës, në praninë e mediave dhe kamerave të porositura, “fituesi” dukej kaq i pafajshëm dhe i befasuar për këtë “surprizë” për të cilën ai asesi nuk kishte qenë kurrën e kurrës në dijeni, sa mallëngjehet e përlotet faqe njerëzve, duke lënë pështypje të pamatë tek të gjithë spektatorët, madje duke tejkaluar edhe parashikimet e vetë ministrit me aftësitë e tij prej aktori!  Kësisoj, një ceremoni e cila në fillim ishte menduar të ishte “e thjeshtë”, shndërrohet në një farsë të kurdisur me shumë marifet, farsë e cila merr përmasat e groteskut.

Sikurse tek tregimi i Aliçkajt, çmimet letrare të organizuara shtetërisht tash e sa kohë, pavarësisht nga ngjyra e qeverisësit, pavarësisht se kush ka mbartur “barrën” e kulturës në shpatulla, kanë ngjarë shumë me “ceremonitë e thjeshta” në dukje të pafajshme dhe spontane, në dukje të organizuara me paanësi dhe korrekte, në dukje me bujë të merituar dhe transparente, në dukje si festë e letrave, porse në të vërtetë, edhe sikur ato të mos kenë qenë të tilla vetëm në dukje, një gjë është e qartë kryekrejt, zhvlerësimi i plotë i tyre në sytë e publikut, mot pas moti, derisa erdhëm në motin 2013, kur abirtrariteti i formimit të jurive ndër vite, mungesae transparencës së punës së tyre, pamundësia për të qenë bindës kundrejt kontestimeve të përhershme për mbizotërimin e “tarafeve”, “klaneve” dhe “qokave” letrare që anëtarët e jurisë ia jepnin njëri-tjetrit apo vetes së tyre, bëri që ky konkurs, të ngjallte pakënaqësi masive nga shumë shkrimtarë e studiues të letërsisë, a thua se nuk bëhej fjalë për një konkurs letrar, por për transportimin e armëve kimike në Shqipëri.

Saga e vetë-denigrimit të Çmimeve Letrare Kombëtare të Letërsisë ka nisur më së paku qysh në vitin 2002, kur poeti Xhevahir Spahiu denoncoi në media një ditë para dhënies së çmimeve“Penda”, se i kishin fshehur librin e tij poetik “Rreziku”, pasi u përfshi në listën e konkurimit, por nuk iu dha jurisë për ta lexuar. Sipas prononcimit të atëhershëm të Spahiut në media, libri me poezi mbeti në sirtarët e Ministrisësë Kulturës që në momentin e parë. Emrat e fituesve të atij viti edhe mund të mos mbahen mend, por historia e një poeti të nderuar që i fshehin librin për të mos ia përfshirë në një konkurs letrar është e denjë për tregimet ironike tëAliçkës.

E pra, ky konkurs, shumëçka nuk e ka bërë mirë, por veç një gjë e ka kryer me një përsosmëri të hatashme, ai ka ndihmuar qysh prej krijimit si i tillë, për lëvrimin e eseistikës letrare, duke ofruar lëndë të parë të jashtëzakonshme me elementët e farsës që ka mbartur në rrugëtimin e vet sizifian drejt rrokullimës. Pos kësaj, vetë këto shkrime bëjnë një “skaner” të“sëmundjeve” që e kapën këtë konkurs, sëmundje që më pas u kthyen në një lëngatë, që edhe i solli fundin e padëshirueshëm.

Në shkrimin me titull “Një konkurs pa pikën e moralit”, studiuesi i letërsisë, Mark Marku, po në Dhjetor të vitit 2003 theksonte “nëse arbitrariteti është problemi i parë, shtetëzimi i vlerave është problemi i dytë, dhe të dy bashkë janë probleme organizative të konkursit, problemi i tretë është estetik dhe etik, pasi që në momentin kur ngremë shtetin në pozitën e gjykatësit estetik të krijimtarisë letrare, kemi bërë automatikisht gabimin më të madh. Për mënyrën e organizimit të konkursit zoti Marku shkruante asokohe se ky çmim ishte “pronë e shtetit”, dhe se ishte“çmim që jepet nga një konkurs që zhvillohet gati-gati në formë klandestine, dhe ku mungon transparenca minimale”. Juria “zgjidhet sipas interesit për të shpallur këtë apo atë autor fitues, nuk ka procedura transparente (nuk dihet cila vepër pranohet e cila jo, kush i dorëzon dhe kush mban përgjegjësi nëse ndonjë autor nuk e dorëzon veprën në ministri), as kritere transparente, shkurt, asgjë të dukshme për gjykimin e publikut.”

Po për çmimet e këtij viti shkrimtari Agron Tufa shkruante se “juria e Konkursit Kombëtar për librat më të mirë të vitit 2002, ishte juri e përzgjedhur privatisht katër vitet e fundit nga drejtori i atëhershëm i librit në MKRS në mënyrë arbitrare. Juria ishte mbledhur një muaj e gjysmë para shpalljes së fituesve, ishte denoncuar disa herë në shtyp si jo transparente, emrat e jurisë duhej të kishin qenë publikë, duhej të funksiononte dhe të ndiqte botimet e gjithë vitit, pasi ajo e kishte të pamundur të arrinte të lexonte shtatëdhjetë romane dhe qindra libra të zhanreve të tjera përgjatë një muaji e gjysmë. Pra, me pak fjalë, juria ishte ngritur në mënyrë arbitrare, nuk kishte lexuar fare të qindra libra në konkurrim, nuk ishte “kombëtare” se nuk kishte e pjesërmarrës autorë nga Kosova, Maqedonia, dhe nuk kishte qenë transparente, ishin disa nga argumentet e këtij shkrimi.

Ky përceptim negativ i publikut dhe shkrimtarëve për këtë konkurs vetëmse u forcua përgjatë gjithë dhjetëvjeçarit, dhe dëshmitarët më të mëdhenj të kësaj të vërtete, në mënyrë krejt groteske ishin shkrimtarët që qenë pjesë e jurisë së dhënies së këtij çmimi apo qenë fitues një herë apo të disahershëm të këtij konkursi letrar.

Përkthyesi Idlir Azizi, fitues në një nga konkurset letrare të Ministrisë së Kulturës, në shkrimin me titull “Falsiteti i çmimeve letrare” (2011) shprehet se “çmimi letrar në Shqipëri është thjesht një falsitet. Si një herë fitues i këtij çmimi, shkruan Azizi,  me qetësi mungesën e besueshmërisë së tij. Juritë e çmimeve letrare në Shqipëri janë edhe ato pjesë e një transparence të së keqes sonë shoqërore. Ne kemi një pasqyrë të futur në mish, shkruan Azizi, ne shëtisim me të, por nuk shihemi dot në këtë pasqyrë shoqërore. Ose kështu kemi zgjedhur të bëjmë. Në këtë tejdukshmëri, asnjë juri letrare shqiptare nuk e ndjen “logjike” të japë tregues se kur mblidhet, mbi ç’baza krijohet e mbi çfarë kriteresh jep çmime. Për të mos folur pastaj mbi cilësinë e besueshmërisë që ajo bart si juri. Kjo besueshmëri e jurisë së çmimeve letrare në Shqipëri do jetë false, kushdo qoftë ajo juri.” Azizi shkruan se “arsyeja letrare pse x apo y autor është fitues çmimi letrar në Shqipëri, as nuk është marrë vesh, dhe as do merret vesh kurrë, ndërkohë që dhënia e çmimeve letrare në Shqipëri në fakt nuk ka pikë kuptimi; dhe këtë e dimë të gjithë.” Azizi shkruan gjithashtu edhe se “natyrisht në një shoqëri pa “din e iman”, çmimet letrare bëhen thjesht parada të lavdive të  vockla klanore e joprofesionale, për një grusht të vockël me lekë.”

Ardian Vehbiu, fitues i një çmimi nga konkursi letrar i Ministrisë së Kulturës në shkrimin me titull “Hije esistemit të centralizuar” shkruan se “sot për sot, Çmimet Kombëtare të Letërsisë janë mbetje ose hije e sistemit të centralizuar të djeshëm, të cilit vjen dhe i rritet vlera simbolike e nostalgjike në atë masë që ky i sotmi dështon në përpjekjet e veta për t’u organizuar sipas ritmeve dhe logjikave të tregut. Atyre çmimeve u ka humbur tashmë edhe kuptimi, edhe prestigji, edhe autoriteti që mund të kenë pasur në krye dhe janë katandisur në gjeste të dobëta vetë-sugjestionuese, të cilat nuk kanë rol tjetër, përveçse të përligjin arsyen e administrimit të një kulture të cilën e ka zëvendësuar boshllëku.”

Studiuesi Pirro Misha, nëshkrimin “Çmimet, jashtë ministrisë” (2011), shkruan se “forma e tashme e dhënies së çmimeve, ku është Ministria e Kulturës ajo që ngre Jurinë që jep çmimet, juri kjo që ndryshon për vit, në të vërtetë s’është veçse një vazhdimësi e praktikës që ndiqej në kohën e komunizmit. E them me siguri, shkruan Misha, që s’ekziston më vend në Europë ku të jetë Ministria ajo që merr përsipër detyrën e dhënies së çmimeve. Vetëm duke e nxjerrë dhënien e çmimeve jashtë Ministrisë, pra dhe jashtë perceptimit të politizimit të pashmangshëm që në një mënyrë a një tjetër ka karakterizuar çmimet gjatë këtyre 20 vjetëve, duke krijuar struktura të qëndrueshme dhe, ç’është më kryesorja të besueshme për pavarësinë e tyre në raport me shtetin dhe politikën e momentit, çmimet kombëtar do të mund të rifitojnë prestigjin e tyre të munguar.”

Poeti Petrit Nika, në shkrimin me titull “Çmimet letrare Kombëtare dhe kalvari i izolimit të ri” (2010) stigmatizon gjykimin publik të veprës letrare në Shqipëri, e cila lë mënjanë faktorët formësorë dhe përmbajtësorë, pasi primarë në gjykim bëhen faktorët socialë-jetësorë, marrëdhëniet midis autorëve, interesat imediate të palëve në proces për të dominuar në peisazhin e zymtë të pamjes në hapësirën e letërsisë kombëtare.” Kjo, vë spikamën krijuesi Nika “është një tejqyrë e mjegullt dhe e urryer përmes së cilës shikohen shkronjat shqipe sot, mesazhi i tyre, elementi estetik, elementi semantik, trajta e kërrusur e qenies së krijuesit që shkel mbi dheun e butë të atdheut, që falë sjelljes hipokrite apo triumfale të kolegjit gjyqësor letrar, sa vjen dhe tëhuajsohet, zbehet, zhvoshket nën regëtimat e shpirtit deri në thelb të ofenduar.” Ndërsa për sa u përket “gjykatësve letrarë” të letërsisë së botuar në vitin 2011, poeti Petrit Nika shkruan se “në vetëvete këta s’janë veçse ca persekutorë më shumë që të shtojnë dëshpërimin dhe shëmtinë e ditës. Me siguri dhe të vitit. Ndoshta edhe të jetës… Por nuk mund t’i asgjësojnë kurrë aurën, vlerën, letërsisë dhe dashurisë për artin.”

Në analizën e studiuesit Behar Gjoka (një herë fitues i konkursit të Ministrisë së Kulturës) të titulluar “Ndarja e Çmimeve Kombëtare të Letërsisë; Një praktikë, ku ngihet prifti dhe ulet hoxha” (2013). Gjoka shkruan se ndër çmimdhënësit dhe çmimfituesit e vitit 2005 deri në vitin 2012, lista mbizotërohet nga mësimdhënës të filologjikut,duke i vënë vulën dështimit të gjithë praktikës së organizmit dhe realizimit të konkursit letrar të përvitshëm. Prandaj, shprehet Gjoka në këtë shkrim, “më tepër se sa dorovia e radhës, për fituesit e rastësishëm apo me vend, ka vend për të vënë piketat, se nuk ka kohë dhe hapësirë për shpërdorimin e parave të taksapaguesve, në mënyrë që të mbyllet periudha e dështimit të konkursit letrar, që udhëhiqet nga dëshirat e klaneve të ndryshme.”

Pas publikimit të autorëve kandidatë për “Çmimeve Kombëtare Letrare 2012” shkrimtari Kim Mehmeti iu kundërvu këtij shkrimi se Ministria e Kulturës stimulon copëzimin e letërsisë shqiptare, pasi “Juria e Ministrisë së Kulturës në Tiranë ka publikuar listën e veprave të autorëve shqiptarë, të botuara në vitin 2012 vetëm brenda Shqipërisë, e që do konkurrojnë për “Pendën e Argjendtë”. Ja pra, Ministria që do duhet t’i integrojë vlerat tona kulturore në ato mbarë evropianet, e investon dhe e stimulon copëzimin e letërsisë shqiptare!?” Duke i bërë jehonë një fakti trishtues që Tufa e kishte shprehur qysh në vitin 2003, gjë që herë u mor parasysh e herë u la në harresë, çka dëften se nuk pati “ndreqje gabimesh.”

Në mediet e shkruara kontestimete tyre kundër mënyrës së organizimit të këtij konkursi i shprehën edhe:

Shkrimtari Pandeli Koçi, duke i konsideruar ato si çmime letrare që shpërndahen mbi baza miqësie dhe klanore dhe për mungesën në jurinë që ndan çmimet të një speacialisti për letërsinë për fëmijë.

Shkrimtari Viktor Canosinaj (fitues në vitin 1996) shprehu shqetësimin për mosleximin nga ana e anëtarëvetë jurisë të të veprave të reja. Ai, njësoj si Spahiu para dhjetë vjetësh, kishte pyetur anëtarët e jurisë se a e kishin lexuar romanin e tij përfshirë në konkurrim, dhe anëtarët e jurisë, sikurse juria e para një dekade, i kishte thënë se nuk e kishte lexuar, madje kësohere kryetari i jurisë e kishte garantuar se jo vetëm nuk e kishte lexuar romanin, por as nuk e dinte fare se ky roman ishte në konkurrim, duke e betonizuar kësisoj klimën e mosbesimit ndaj këtyre çmimeve.

Po në vitin 2013, Kryetari i Shoqatës së Botuesve, Petrit Ymeri, bash në ditën që pritej të jepeshin nga Ministria e Kulturës “Pendat e argjendta” shprehej në median e shkruar se çmimet letrare e kanë humbur vlerën që duhet të kishin, kjo pasi “nuk mund tëjenë në jurinë shtetërore autorë apo botues apo përkthyes, sepse pavarësisht që ata mund të mos konkurrojnë me tituj të tyre, kanë interesa që i lidhin lehtazi me subjekte botuese apo autorë, etj. Ndërsa në lidhje me njoftimin nga Ministria e Kulturës, thuhet ndër të tjera se juria është këshilluar me botues, me panairin e librit… Ai shprehet se me Shoqatën e Botuesve Shqiptarë nuk ka kontaktuar askush nga Ministria e Kulturës, as me Panairin e Librit (nënkuptojme organizatorët) dhe nuk mund të di me cilin nga botuesit. Mendoj se duhet të jetë një nga lapsuset e atyre që kanë hartuar njoftimin.”

Shkrimtari Kujtim Dashi, në Dhjetor, 2013 deklaroi se duhej një “moratorium për mos-ndarjen e Çmimeve Kombëtare Letrare” pasi ato ishin shndërruar tashmë në një përrallë të përvitshme të listës së kandidaturave për këto çmime. Shqetësimi i shkrimtarit vjen për faktin që s’ka ndryshuar asgjë në krahasim me vitet e tjera, ku dhe pse nuk kanë munguar kritika e vërejtje, që më pas janë mbyllur mjeshtërisht”, shprehet shkrimtari Dashi.

Pos kësaj, juria e çmimeve letarare2013, kishte si anëtare të re të jurisë shkrimtaren e nderuar Flutura Açka. Fenomeni i denoncimit të këtij konkursi dhe më pas bërja pjesë e tij, nuk është se gjen te shkrimtarja Açka shembullin e saj më tipik, por vetë kjo shkrimtare në vitin 2007, në një intervistë për një gazetë kulturore shprehej se “Çmimetnë Shqipëri janë për vajmedet, njëra dorë lan tjetrën. Më vër këtë vit anëtar jurie të jap çmim, këtë vit vit unë ty, anasjelltas vitin tjetër. Shpesh çmime politike. Duhet të jesh e një krahu, duhet të jesh e një klani. Juritë janë të dyshimta dhe nga njerëz joautoritarë. Më e keqja nuk lexojnë as veprat.” (Shkurt 2007.) Meqenëse kishte pasur “përvoja të shëmtuara” me konkurrimet kombëtare, kritikja, shkrimtarja dhe botuesja, Flutura Açka, shprehet edhe në vitin 2012, pas zvarritjes për disa muaj të dhënies së çmimeve kombëtare në shkrimin e një të përditshmeje se “vonesat në mbledhjen e jurisë janë të lidhura me kulturën e“punës së kryer” së gjyqtarëve, të cilët takohen në momentin e fundit për t’i rezervuar çmimet për miqtë e tyre. “Nëse e shikojmë me kujdes, do të shohim se personat e njëjtë që një vit ishin në juri, vitin e ardhshëm fitojnë çmime. Njëra dorë pastron tjetrën – dhe të dyja njollosin fytyrën e letërsisë shqiptare”, u shpreh ajo.

Por, pas kësaj vonese, pasi ia “kishte nxjerrë leskrat” këtij konkursi, shkrimtarja u bë vetë anëtare e jurisësë ngritur nga Ministria, sikurse kishin bërë aradha e madhe e shkrimtarëve para saj. Por risia e vitit 2013 ishte epilogu më në fund i një zhvlerësimi të vazhdueshëm dhe të trishtë të çmimeve letrare të fundvitit, gjë që u shpall nga Ministrja e Kulturës, dikur vetë anëtare e jurisë së çmimeve letrare, e cila deklaroi se vitin tjetër, nuk do të ketë kaq shumë çmime.

Ky kumtim publik, ishte le të themi“epitafi” që ky fenomen zhvlerësimi i çmimeve letrare të fundivitit mori dhé, vetë ministrja u duk sikur deshi të thoshte, “epo mjaft më me “ceremoni të thjeshta, mjaft!, Shqipëri nuk i ka kapacitetet për të mbajtur në supe “barrën”e një grotesku të tillë!

Dhe bash këtu qëndron edhe ironiae fundit e kortezhit të ceremonive zyrtare të këtij çmimi, thuajse të gjithë protagonistët e tij, personalitete të letrave të cilët kanë qenë anëtarë të jurisë së këtij konkursi, kanë qenë fitues të çmimeve të këtij konkursi, apo, në fillim kanë qenë denoncues të tij, më pas fitues, ose në fillim fitues e më pas diskretitues, ose i kanë pasur të dyja, hem denoncues, hem fitues dhe hem rrënues të mëpasshëm të tij, e kanë denoncuar si një ceremoni-farsë.

Dhe lista e shkrimtarëve që janë shprehur kundër mënyrës së papranueshme të organizimit të këtij konkursi nuk është shterruese dhe nuk mbaron këtu.

Kurorat letrare të shpërndara përgjatë më shumë se një dekade, tashti ngjajnë trishtueshëm si dafina të thara të një konkursi që është kritikuar më së paku në vite nga dhjetëra shkrimtarë, me shkrimet eseistike të të cilëve do të krijohej me të vërtetë një antologji eeseistikës shqiptare të fillimshekullit, antologji e frymëzuar nga grotesku i këtij konkursi, çmim që domosdo do t’u kushtohej protagonistëve të tyre me motivacion “Për ironinë e spikatur dhe përsosjen e saj deri në grotesk të konkursit letrar kombëtar.”

Kjo sepse krijuesit dhe rrënuesite këtij konkursi ndër vite, nuk kuptuan kurrë një gjë fare të thjeshtë, më shumë se emrat dhe veprat letrare që shquan një konkurs letrar, është procesi ai që ka rëndësi. Procesi i konkurrimit duhet me qenë i besueshëm,ç’ë nuk ka ndodhur, duhet me qenë transparent, çfarë nuk ka ndodhur, duhet mos me qenë pjesë e klaneve dhe tarafeve, çka nuk ka ndodhur, dhe nuk duhet të ketë dyshime për të gjithë procesin e konkurrimit dhe as për mënyrën e funksionimit të tij, gjë që është hedhur poshte prej vetë protagonistëve të këtyre konkursve, çka e ka rrënuar katërcipërisht këtë konkurs duke e kthyer në një farsë mediatike.

Veprat fituese të Konkurseve Letrare Kombëtare, megjithëse nuk kanë qenë kombëtare, duhej më së paku të ishin përkthyer në një gjuhë të rëndësishme të huaj me nismë të kësaj ministrie, në mos të gjitha, të paktën disa prej tyre. Kjo sa për t’u krahasuar me konkurset e përvitshme të këngës në RTSH, për shembull, ku kënga fituese matet me këngët e tjetra fituese në nivel evropian, çka është edhe një tregues i jetëgjatësisë së një krijimi artistik.

Autorët fitues debutues do të duhejtë ishin mbështetur për ta zhvilluar talentin e tyre krijues, pse jo me bursa studimi apo mënyra të tjera, për të mos i lënë në harresë, dhe për të mos i përdorur si alibi se talentet u mbështetën dhe politikat kulturore i shërbyen së ardhmes. Veprat fituese duhej më së paku të ishin futur automatikisht në listën e leximeve që sugjeron Ministria e Arsimit për brezat që ndjekin shkollat e mesme, si një mënyrë për të lënë një shenjë në ndërgjegjen e kohës, dhe në ndërgjegjen e këtyre brezave të rinj, në shijen e tyre estetike, gjë që nuk ka ndodhur, dhe le ta pranojmë, të gjithë fituesit e pendave të arta apo të argjenda, nuk njihen nga të rinjtë e sotëm më shumë se sa njihet një këngëtare e zakonshme si Tuna, dhe “zogu” i saj legjendar.

Kjo edhe për faktin se për këngën zhvillohen tre konkurse bujëmëdha dhe me ndikim të pamasë tek publiku, në TVSH,TV Klan dhe Top Channel, kurse konkurset letrare e kanë jetën të shkurtër dhe ndikimin të papërfillshëm. Por tani, pasi Ministrja e Kulturës i tha “jo”konkurseve letrare groteske, dhe të shtetëzuara si në kohën e komunizmit, duhet para së gjithash që të shterret burimi i “kuçedrës” që po e helmon letërsinë dhe gjuhën shqipe. Dhe kjo e keqe e ka “burimin” tek panairi i përvitshëm i librit, ku e nderuara Ministre mund të ketë parë fare mirë se si në emër të librit, kësaj mrekullie të njerëzimit, një grup i konsiderueshëm shtëpish botuese (në dukje) s’janë gjë tjetër veçse një çetë hajdutësh që vjedhin libra të letërsisë botërore dhe shqipe në mënyrë të paligjshme dhe arrogante dhe më pas, bëjnë krimin e dyfishtë, pa pasur askurrfarë personeli me përkthyes, korrektorë letrarë, recensues, redaktorë gjuhësorë etj, japin kontributin e tyre në rrënimin e gjithë sistemit të komunikimit shkrimtar/përkthyes, studies-botues-lexues, duke masakruar gjuhën shqipe dhe duke e shprishur shijen estetike të brezave të tanishëm dhe të mëpasshëm.

Pra, zonja ministre, mbyllini ju lutem të gjitha shtypshkronjat-shtëpi botuese dhe shtëpitë sabotuese që nuk kanë as standardin minimal të cilësisë. Duhet pasur parasysh që gjendja e procesit letrar në Shqipëri sot, njëzetë vjet pas shkëputje nga diktati i partisë-shtet, është shumë i ngjashëm me procesin letrar në SHBA në shekullin e tetëmbëdhjetë, kohë kur shkrimtarët në SHBA nuk paguheshin mirë dhe deri nëvitin 1825 shkrimtarët duhej të paguanin vetë për botimin e veprës së tyre, andaj dhe botimi ishte një pasion i të kamurve, sepse të talentuarit e skamur nuk e përballonin dot “luksin” e një botimi, ndërkohë që në Shqipëri shkrimtarët jo vetëm që nuk paguhen, por duhet të paguajnë.

Në Amerikën e shekullit 19-të, kishte shumë probleme në lidhje me botimin klandestin dhe piratesk të librave, gjë që i shkurajonte dhe i izolonte autorët, që ndodh edhe në Shqipërinë e fillimshekullit të XXI, dhe që u proklamua edhe në panairin e sivjetshëm të librit ku të gjithë thanë se pirataria po e vret librin, e askush nuk tha se si do të ndalohej kjo vrasje. E meqë duhen pastruar “Hauret e Avgjisë”, le të kthehet procesi letrar më së paku në gjendjen që ishte para dy shekujsh në SHBA, dhe le të kthehet gjendja e revistave dhe gazetave letrare në gjendjen e Shqipërisë së viteve 1930-të, pra në gjendjen e para një shekulli, dhe kjo do të jetë një arritje me njëmend e madhe.

_________

Shënim: Ky shkrim është botuar në gazetën “Standard”, më 15 Dhjetor, 2013, me titullin “Epilogu i Çmimeve “Kombëtare” dhe pastrimii “haurit të avgjisë” letrare”.

Titulli është redaksional.

ANATOMIA E NJË KRIMI PAQARTËSISHT E PARAMENDUAR-MARIO MELÉNDEZ

in Letërsi/Përkthim/Tharm by

ANATOMIA E NJË KRIMI PAQARTËSISHT E PARAMENDUAR-MARIO MELÉNDEZ
(Kili, 1971)

Të vrasësh një turtulleshë pas shpine
është një veprim i urryer
Më mirë ta bësh me gjumëndjellës
më këshillon miku im më i mirë
Ashtu askush nuk do të dyshojë për asgjë
Por unë shikoj turtulleshën e shtrirë mbi një varr
dhe është pikërisht turtullesha që bredh shesheve
pas gjyshit të vdekur
Tani ka kohë për të trembur fëmijët
apo për të ngrënë insekte
Kushedi ç’ka ndër mend të bëjë, kushedi
Të vjedhë planin e harabelave
symbyllazi të bëjë kollotumba në ajër
të mbikëqyrë parakalimet
të dëgjojë meshën që nga çatia e kishës
etj. , etj.
Tani nuk dua më ta vras pas shpine
as me hape gjumëndjellëse, as me rrotat e trenit
as me kësi gjërash të tjera
Më mirë ta gëlltis të gjallë dhe pastaj të mendoj
Turtulleshë, të lutem, fluturo brenda meje 
Fluturo dhe shpjermë
drejt një kasaphane që të jetë sa më njerëzore.

Përktheu: Bajram Karabolli

Autorët shqiptarë që nuk promovohen i gërmojmë si urithët/Rozi Hysuka

in Letërsi/Libraria në rrugën 84 by

Libraria në rrugën 84

“Libraria në rrugën 84” do të jetë një rubrikë e re në defekt-teknik.com, ku librarë të ndryshëm të Tiranës do të pyeten për problemet me librin, parë nga këndvështrimi i tyre si kontakues të drejtperdrejtë me lexuesin.

Rozi Hysuka e Librari Ikra-s në Bulevardin Gjergj Fishta përgjigjet keshtu:

Arlinda Guma: Si reagojnë klientët e librarisë suaj kur ju u rekomandoni shkrimtarë shqiptarë?

Rozi Hysuka: Në bisedat paraprake që ndodhin zakonisht mes librarit dhe lexuesit, është ai momenti që të bën përshtypje; kur sapo nisin e të pyesin:“Çfarë më sugjeroni, por ama vetëm autorë shqiptarë jo, ju lutem!” Kjo është pothuaj diçka që e dëgjojmë shumë shpesh nga lexues të moshave të ndryshme, qoftë dhe nga lexuesit që le t’i quajmë fillestarë dhe që janë brumosur me idenë se letërsia shqipe nuk bën. Përpos dëshirës së mirë, si lexuese më së pari, për t’i orientuar drejt letërsisë së mirë shqipe, sidomos të këtij 10 vjeçari, ende ka punë për t’u bërë, pasi kam vënë re se letërsia shqipe nuk qaset mjaftueshëm nga lexuesi. Lexuesit fillestar edhe i falet, por për sa i përket lexuesit mesatar dhe elitar, më duket se ata kanë hequr dorë përfundimisht nga leximi letërsisë shqipe, madje ka edhe nga ata që thonë se autorët apo autoret që kanë botuar libra kohët e fundit nuk kanë sjellë ndonjë libër për të qenë. Është për të ardhur keq kur sheh se ne ende nuk kemi kulturën (po e tjerr mendimin diku tjetër tani) të blejmë librat e tyre, qoftë edhe për të dhënë kontribut modest ndaj autorëve shqiptarë, jo në kuptimin material të fjalës, por në kuptimin e mbështjes morale për ta dashur, dhe për të krijuar së bashku, modestisht, edhe letërsinë kombëtare, e cila duket se nuk është më e ndërtuar sa duhet. Është e vërtetë dhe duhet thënë se për promovimin e letërsisë shqipe nuk bëhet pothuajse asgjë, as nga instancat shtetërore. Ka libra të mirë, ka autorë të mire, por promovim të keq ose aspak promovim, dhe kështu autorët shqiptarë mbeten të “shiten” duke u sugjeruar mes njëri-tjetrit.

Mund të shtoj edhe diçka tjetër, që e kam dëgjuar edhe nga klientët shqiptarë, se profesioni i librarit duhet të jetë i plotësuar dhe jo vetëm ai i tregtarit që duhet të shesë të parin libër që lexuesi kërkon, pra, defekti për shitjen, edhe të librit të autorit shqiptar, ngec dhe te pjesa e librarit, nëse ai nuk e njeh letërsinë shqipe, më e vështirë bëhet edhe për lexuesin. Këtë e them për klientët, të cilët vërtet duan këshilla të vlefshme, qoftë edhe për letërsinë shqipe. Disa prej lexuesve atëherë mbeten ta marrin informacionin mbi librat shqip nga rrjetet sociale dhe vijnë me ide dhe pikëyetje si: – A duhet lexuar vërtet filan autore apo autor shqip?

Do veçoja lexuesit emgrantë, ata po që vërtet e duan letërsinë shqipe, për të ruajtur gjuhën, për të ruajtur nostalgjinë për autorët shqiptarë, për të ruajtur kulturën kontribuese ndaj letërsisë shqipe. Madje mund të përmend këtu bisedën me një lexuese që jeton jashtë prej vitesh, e cila m’u shpreh një ditë se kur shkonte në Francë, në libraritë franceze, edhe pse Kadarenë e kishte në shqip, e blinte në frëngjisht për të dhënë kontributin e saj si lexuese dhe njëkohësisht dhe si shqiptare.

Arlinda Guma: Ju keni marrëdhënie të drejtpërdrejtë me shtëpitë botuese. Nga sa keni parë, ç`lloj letërsie janë të interesuara të promovojnë ato?

Rozi Hysuka: Bashkëpunimi me shtëpitë botuese është një nga bashkëpunimet më të vlefshme për sa i takon pasionit për librin, duke qene se të dyja palët; si shtëpi botuese, si librari, duan të jenë protagonistë në fushën e shitjes së librit, me përgjegjësi të ndara në këtë lloj bashkëpunimi. E them këtë, pasi në forma të tjera aspekti material do ishte një rutinë e çdo produkti në treg, ndryshe nga shtëpitë botuese që në thelb kanë përveç pjesës fitimprurëse pasionin për letërsinë shqipe dhe të huaj, ashtu si dhe promovimin e çdo autori. Për të dhënë një përgjigje efikase më duhet të pranoj se shtëpitë botuese janë më të prirura drejt promovimit të letërsisë së huaj që marrin përsipër për ta sjellë në shqip. Kuptohet që përzgjedhja e tyre është pjesë e punës që bëjnë, ku besoj se edhe ne librarët luajmë rol të rëndësishëm për të nxjerrë në pah sa lexuesi është i prirur drejt letërsisë së huaj evropiane, amerikane, ispanike etj. Me anë të librarive ata kanë drejtpërdrejt matësit e autorëve që ata promovojnë. Sot lexuesi shqiptar është shumë i informuar, për çdo botim, falë edhe platformave dhe informacioneve që shkëmbehen në tregun online dhe jo vetëm. Në të vërtetë, shtëpitë botuese nuk i shoh që të bëjnë ndonjë promovim mbi autorët shqiptarë siç bëjnë për autorët e huaj. Ndoshta promovimi autorëve shqiptarë kërkon më shumë kohë, më shumë besim ndaj lexuesit, i cili dita-ditës po bëhet skeptik. Dua ta ripërmend se është i nevojshëm; institucionalizimi i letërsisë kombëtare, të marrë vendin e duhur autori shqiptar në logot e shtëpive botuese në mënyrë që qëllimi i promovimit të tij të mos të jetë vetëm aspekti material. Autorët shqiptarë e kanë të vështirë të kenë identitetin e tyre autorial si shkrimtarë, pasi problem nuk është vetëm promovimi nga shtëpitë botuese ose jo, por se në shumë raste letërsia shqipe promovohet mes qokash. Kjo është tepër e gabuar dhe aspak integruese, për vetë faktin se të bësh sot një libër si autor i vjetër por edhe si autor i ri, sidomos ky i fundit ka pikëpyetje të mëdha nëse duhet ta shkruajë një libër, për cilin lexues, ku ta botojë e shumë stisje të tjera që do t’i them pak më vonë. Për t’i lënë pak vërejtjet ndaj problemit në përgjithësi, gjykoj se në këtë promovim që ka nevojë urgjente letërsia shqipe, duhet të vërë dorë edhe Ministria e Kulturës, nisur ndoshta me krijimin e Konkurseve Kombëtare apo të një forme tjetër, etj. Në bashkëpunim edhe me Bashkinë e Tiranës dhe jo vetëm, të krijojnë një qytet më letrar nga aspekti estetik, të vendosen skulptura të fëmijës që lexon, të Kadaresë që lexon, të rinisë që është duke lexuar, pra, libri në disa pika kryesore të qytetit, estetikisht i vendosur aty ku imazhi i tij të shndërrohet në refleks, nisur ndoshta që në ambjentet e brendshme të shkollave. Kuptohet që edhe më bukur do të ishte komuniteti me prirje të kësaj estetike po të kishim autorët shqiptarë…  (Jo në bronz. Qesh) Këto janë pjesët e promovimit më afatgjatë të letërsisë shqipe dhe prandaj e përmend këtu, sepse dua që vërtet një nismë e tillë të përfundojë në projekt dhe të realizohet kjo ide. Guxojmë ta dëshirojmë këtë estetizëm! Promovimi është pjesë zinxhir, nuk është vetëm e imja, fjala bie si librare, apo i shtëpisë botuese, që nuk di të them në i ka hapësirat e mundshme për të bërë diçka më të mirë se sa vetëm botimi dhe shitja e librave. Këtë e them se më dhemb që letërsia shqipe mungon në promovime të herëpashershme.

Arlinda Guma: Cili është dallimi midis letërsisë që promovohet bujshëm nëpër televizione dhe asaj tjetrës; të heshturës, që nuk promovohet askund?

Rozi Hysuka: Dallimi midis letërsisë shqipe që promovohet bujshëm dhe asaj që nuk promovohet askund është i madh padyshim. Di të them se letërsia që promovohet bujshëm, përveç pjesës fitimprurëse ka edhe autorë të mirë që ia vlejnë t’i lexosh. Kjo nuk do të thotë se letërsia që nuk promovohet askund nuk ka autorë të mirë, me bindje them, si lexuese, jo si librare, se autorët shqiptarë që nuk promovohen i gërmojmë si urithët… (ne që e duam dhe kemi lexuar gjithnjë autorët shqiptarë dhe vazhdojmë kërkojmë të gjejmë të mirët e librit shqip). Kam një debulesë të madhe për letërsinë shqipe. Dhe çdo kohë jam duke bërë kërkimet e mia si lexuese edhe në faqet e shtëpive botuese për botimet në vite të autorëve shqiptarë, që të mos më ikë asnjë libër pa lexuar. Kjo më ka çuar që të gërmoj për letërsinë shqipe edhe ndër autorët kosovarë e më tej. Bujshëm do kisha dashur të promovohen shumë emra autorësh, të cilët meritojnë vendin e nderit ama! Si lexuese do veçoja Virion Graçin, e kam njohur si autor duke bërë hulumtimet e mia, juve Arlinda Guma për të dy librat tuaj që më kanë bërë të besoj se letërsia shqipe ka autorë që mund të shkruajnë me elegancë artistike. Arlinda Canaj po ashtu, më ka bërë shumë përshtypje me librin e saj të parë dhe mund të besoj se jam ndër të paktët lexues që e dinë se ka fituar çmimin”Zef Serembe “. Kam gjetur autorë të tjerë, që nuk janë pjesë e promovimit të bujshëm nëpër televizione dhe më kanë bërë të besoj se është më bukur, më e magjishme të gërmosh e të gjesh thesare që as në letërsinë e huaj nuk i gjen. Por kjo duhet të jetë edhe detyra e lexuesit, e atij lexuesi që sot për sot nuk është integruar aq shumë për shkak të bujës televizive e më gjerë. E them këtë pasi fitimi i kënaqësisë nuk është çështje triumfi, por diçka më e madhe për sa i përket kultivimit të të lexuarit. Më pas ne që bëjmë këto gërmime ua sugjerojmë miqve dhe ata mbeten të mahnitur nga libri, e kjo na bën edhe më të ndjeshëm ndaj shijes së leximit, pra që kemi gjetur thesaret që nuk i gjejnë të gjithë. Megjithatë unë jam pro promovimit të bujshëm të autorëve, kur është fjala për autorin shqiptar. Dallimin e bëjnë edhe kërkesat e lexuesve, që padyshim kërkojnë ato libra që edhe promovohen bujshëm dhe ka pasur momenteqë janë bërë edhe më shumë skeptikë ndaj autorëve të pabujshëm. Kjo mund të çojë në ndasi të këtillë saqë them se deri diku do të mbetemi lexues të letërsisë shqipe vetëm nga buja nëpër televizione. Ka autorë të cilët pasi lexohen nga lexuesit pikërisht prej promovimit të bujshëm, nuk tërhiqen më nga ata, duke i vënë në një përzgjedhje të vështirë nëse ua sugjeron. Pra, mes nesh ka lexues të mire, të cilët janë në kultivim e sipër të të lexuarit, dhe ky lloj zhgënjimi nga autorët që promovohen bujshëm i bën ata më të tërhequr edhe ndaj autorëve të cilët nuk promovohen askund. Mendoj se kjo është një fazë eksperimentale e kohës dhe besoj se lexuesi i mirë do përfundojë si një urith, po njësoj si unë e shumë lexues të tjerë që kemi gërmuar vetë pa u ndikuar asnga buja televizive as nga buja e rrjeteve sociale. Ndonëse vazhdoj të mendoj dhe të pranoj, edhe si librare, se buja nuk i bën dëm as librit, as autorit, skualifikimi që i bëhet autorit pikërisht nga buja është më e shpejtë nga ky fakt, kur libri në fjalë nuk është i mirëpritur nga lexuesit. Le të jetë një skaner për të filtruar autorët e mire, qoftë të bujshëm qoftë të pabujshëm. Më e vështirë bëhet kam përshtypjen për autorët e rinj, që promovojnë librat e tyre, qoftë edhe nëpërmjet rrjeteve sociale, të cilët, nuk kanë asnjë lloj mbështjetje, më së shumti edhe nga lexuesi dyshues për librin e ri shqip.

Arlinda Guma: Sa e vështirë ka qenë për ju t’i rekomandoni një klienti një shkrimtar të mirë shqiptar  të papromovuar?

Rozi Hysuka: Ndikime të kësaj natyre ka jo vetëm për letërsinë shqipe, por edhe ndaj asaj të huaj. Por duke qenë se letërsia shqipe ka vështirësitë e thëna më lart, ndikimi është edhe më i madh. Pavarësisht se interesi i lexuesit për të lexuar autorët shqiptarë është në rritje, rënia e të lexuarit të letërsisë shqipe vjen edhe nga ky ndikim promovimi. E them këtë siç e ceka pak më lart se lexojnë nga letërsia që promovohet bujshëm, zhgënjehen deri diku me autorët e famës dhe zor se mund t’u mbushet mendja për të lexuar autorë të papromovuar.
Këtë sërish e kemi ne librarët në dorë ta sistemojmë si fenomen, që të mos bëhet letërsia shqipe:“e bukur”, “yll”, “si shpirt” siç edhe i krahasojnë vetë lexuesit, sikur po blejnë këpucë, sandale apo çdo send tjetër.
Kur theksoj se e kemi në dorë edhe ne librarët që të orientojmë lexuesit për autorë me ose pa bujë, e kam fjalën që duhet t’i njohim mirë edhe t’i sugjerojmë që të lexojnë sipas stadit të lexuesve. Pa lexuar disa libra jo të mirë, asnjë lexues nuk mund të arrijë të njohë autorët e mirë, si të huajt, si autorët shqiptarë. Por kjo nuk do të thotë ama se të gjithë librat që promovohen me bujë nuk vlejnë. Ka shtëpi botuese që ecin me frymën e përkrahjes së autorit të mirë shqiptar dhe për këtë, si lexuese i vlerësoj me notën më të mirë. (Qesh)
Më ka ndodhur të sugjeroj autorë të papromovuar nëpër televizione, por që i kam nxitur t’i lexojnë duke e përshkruar librin në një bisedë krejt shoqërore, si lexuesi me lexuesin, dhe ia kam dalë mbanë, e në fund edhe kam marrë falënderime për librat e sugjeruar, që në të vërtetë do të doja t’i merrnin autorët nga vetë lexuesit.
Prandaj pak më lart jam shprehur se është i nevojshëm një konkurs kombëtar, konkurs i mirë-ideuar, pasi lexuesi gjithmonë shpreh dëshirën që t’i takojë nga afër shkrimtarët shqiptarë dhe kjo do ishte diçka shumë pozitive edhe për vetë autorin, të cilit, detyrat e shkrimtarit të mos t’i mbeten në kurriz vetëm librarëve, pra e kam fjalën tek bashkëbisedimi ndërmjet lexuesit dhe autorit, ku lexuesi ka gjithmonë kuriozitetin për ta pyetur autorin për librin, personazhet, kohën, subjektin e një libri dhe jo vetëm.

Arlinda Guma: Ju vetë si i keni zbuluar autorët shqiptarë që bëjnë letërsi të mirë?

Rozi Hysuka: Më kujtohet një shprehje që e kam lexuar diku, por që nuk më kujtohet autori që e ka thënë: “Kultura e një familjeje matet me madhësinë e bibliotekës që ka”. Kjo më ndërmend bibliotekën e gjyshit tim, të cilën në moshë të vogël e shihja si diçka që nuk mund ta prekja nga afër. Ende nuk isha njohur me librin si një lexuese, pavarësisht se nuk kemi shpëtuar pa lexuar libra për fëmijë, këtë e them për ndërgjegjësimin që vjen me moshën, pra rëndësinë që ka libri dhe magjinë që merr prej tij.

Ishte një ditë vere e zakonshme. Isha me pushime verore te shtëpia e gjyshit tim në fshat, e ndoshta si një fëmijë kurioz shkoja e ndiqja gjyshin nga pas kur ai zbriste shkallët e drunjta për të hyrë në dhomën e tij të bibliotekës, por që mua më intrigonte pa masë, sepse nuk na lejonte të hynim brenda pa lejen e tij. Atë ditë, si një fëmijë i zemëruar ndoshta, e ndjeja veten si “Beni ecën vetë” mes natryrës së jetës baritore, ku çdo kafshë e imët më ngjallte frikë. Kështu nisi në pavetëdijen time “gërmimi” për letërsinë shqipe, sugjeruar nga gjyshi im, i cili e mati zemërimin tim duke më dhururar librin e Haki Stërmillit “Sikur të isha djalë” për ta lexuar ato ditëvere.

Ishte kontakati i parë me një libër që mua do të më rriste po brenda atyre orëve që e lexova, e fshehur pas kanapeve, në heshtje të plotë, nën melodinë e cicërimave të kanarinave, blegërimave dhe qarjeve të fëmijëve të vegjël të komshinjve te shtëpia e gjyshit.

Kështu ka nisur magjia e parë e leximit të librave. Thellë-thellë, dhe sot e kuptoj më së miri që shtëpia e tij me bibliotekën (që mungon shumë nëpër shtëpitë të qyteteve e jo më në shtëpitë e fshatit), më bëri një kërkuese të autorëve shqiptarë.

Mbaj mend që në qytetin tim të lindjes, në mungesë të librarive, se nuk më kujtohet a funksononte edhe biblioteka, po flasim për vitet `95 e këtej, ishte një kioskë që shiste gazeta, dhe në vitrinën e saj të vogël gjeja edhe autorë shqiptarë, kryesisht poetë si Mimoza Ahmeti, Ervin Hatibi, Luljeta Lleshanaku, më vonë Petro Marko etj. Duke qënë se librat e vegjël të poetëve vinin jo shumë shpesh, unë kërkoja të lexoja edhe më shumë prej tyre. Kur vija në Tiranë me tim atë, ndalesa e parë për mua duhej të ishte gjithmonë nëpër librari. Kështu unë u njoha me shumë emra të tjerë, që nuk i mundësonte kioska e gazetave në qytetin tim. Padyshim Kadareja, Teodor Keko, Luljeta Danaj, Flutura Açka, Elvira Dones, Fatos Kongoli, Frederik Rreshpja, etj., derisa krijova një panoramë të dashur për atë që unë në botën time të vogël e quaja letërsia që unë pëlqej. Ky refleks gërmimi më ka ndjekur gjithmonë, dhe çdo herë më del përpara ndonjë talent që nuk e dëgjoj nëpër promovime televizive.

E bëra gjithë këtë zgjatje të përgjigjes, sepse ajo që më vjen keq që e kam humbur, ishte koha pra kur dëshiroja të lexoja edhe më shumë. Këtë e them për problematikën që haset edhe ndër ditët e sotme, mungesa e bibliotekave, librarive nëpër qytete më të vogla. Unë sot punoj me një target grup siç janë studentët dhe fakeqësisht ata janë krejt të painformuar me emrin bibliotekë e jo më të paramendosh se lexojnë. Nuk e njohin librin, nuk bëhet asgjë për librin në qytete, është e nevojshme me urgjencë të krijohen bibiliotekat nga e para edhe me furnizime të botimeve të reja. Këtë e nxjerr si problem nga ankesat e studentëve dhe droja e tyre para faktit që s`kanë mundur të lexojnë duke huazuar, e kanë menduar se libri gjithmonë duhet të blihet. Për të mos folur pastaj për pamundësitë ekonomike në disa qytete.

Kur them është urgjencë për t‘u mobilizuar, e kam fjalën te frika se po kthehemi në një shoqëri të fragmentarizuar për sa i takon çështjes së leximit, të atyre që kanë mundësitë të lexojnë kundrejt atyre që as ia kanë idenë fare autorëve shqiptarë, e pjesërisht atyre të huaj, që i bëjnë edhe në lëndë mësimore.

Këtu nuk di të them sepse ka kohë që jam shkëputur nga libri i leximit letrar, e nuk di të them nëse autorët shqiptarë janë mjaftueshëm nëpër të tilla tekste mësimore.

Gjithsesi, mendoj se po t‘i kushtohet vemendje serioze kësaj që ceka sadopak, do të arrijmë të kemi të rinj edhe më të kultivuar nga aspekti i të lexuarit, gjë që është e domosdoshme dhe e shëndetshme gjithashtu, edhe si psikologji e mirë, për të mos folur më gjatë për të mirat që sjell leximi në çdo aspekt.

Nuk doja të përmendja emra të autorëve shqiptarë, me idenë e vetme që t’u lija pak imagjinatë dhe kuriozitet për t’i nxitur drejt të gërmuarit, jo vetëm për letërsinë shqipe, por edhe për atë të huaj, por po përmend ndonjë si: Ndriçm Ademaj, Ag Apolloni, Musa Ramadani nga Kosova si dhe poeten Ardita Jatru.

Arlinda Guma: A janë çmimet e librave të lartë për nivelin ekonomik të jetesës në Shqipëri ?

RoziHysuka: Sigurisht që çmimet e librave janë të larta për nivelin ekonomik, ama duhet parë edhe nga një këndvështrim tjetër, jo si librare, as si bashkëpunëtore e shtëpive botuese sepse nuk ua njoh politikat e tyre të natyrës financiare etj, por po flas si një lexuese;  mua më është dashur të heq dorë nga disa qejfe le të themi, për të blerë një apo dy libra në muaj, kur nuk kisha mundësi do ta huazoja diku patjetër. Sot që jam pjesë e atij fitimi që vjen nga shitja  librit, mund të them se libri është një mall luksi për shumë lexues. Sikundër kemi hequr dorë nga disa gjëra të tjera, edhe leximi kërkon sakrificën e vetë.

Por meqë jemi te pyetja juaj për çmimin e librave, mendoj se janë disa efekte zinxhirë, që edhe çojnë në çmime jo fort të favorshme për xhepin e lexuesit. Megjithatë kjo nuk do të thotë që unë jam dakord me çmimet që kanë librat në përgjithësi, por është një pjesë që s`më takon mua ta perifrazoj dhe pikas problemin apo arsyen e saktë përse këto çmime. Për të mos i rënë në qafë askujt, është më mirë që kjo gjë të përsëitet së thëni nga ne lexuesit-librarë, nga lexues që e shohin dhe ndjejnë dretpërsëdrejti çmimin e lartë të një libri, sepse realisht është i lartë, sidomos kur flasim përlexuesit e mi që janë studentë. Duhen rregulluar shumë gjëra me kartën e studentit, çka mungon dhe i bën ata edhe më të larguar ndaj leximit në këto kushte ekzistuese. Por e kam menduar dhe po hartoj një tip interviste verbale, siç bëj çdo vit, për të parë sa libra kanë lexuar, sa u kanë kushtuar të gjithë librat së bashku, dhe a ka qenë një letërsi e mire për ta, që të justikojë edhe xhepin e tyre. Kështu më thanë vitin e kaluar, që disa libra janë thjesht libra që nuk na thonë ndonjë gjë të madhe përveçse bujës së marketimit. Siç ka edhe lexues që i duan librat, që nuk i kanë lexuar vetëm nga sugjerime të miat por edhe nga ato të librarëve të tjerë, dhe kanë mbetur të kënaqur me çka kanë marrë informacion në rrjete sociale për librin në fjalë.

Ka edhe nga ata lexues që i bezdis prania e stërgjatur e një teksti informues mbi librin dhe janë shprehur se kjo formë e të informuarit, subjektit, etj, na çon në rënie interesi për ta blerë. Ishte bukur koha kur shkonim në librari dhe unë praktikisht po e përdor punën e librarit si një bisedë të këndshme, t’i lë të shprehen me mënyrën e tyre se çfarë duan të lexojnë, të mos humbasë kontakti i drejpërdrejtë që vjen nga komunikimilexues-lexues-librar.

I them të gjitha këto, sepse janë një matës le të themi, që jo vetëm çmimi është i lartë, por edhe format si vjen libri në duart e lexuesit nuk jane fort të hijshme.

Arlinda Guma: A i favorizon shteti librarët?

Rozi Hysuka: Mendoj se pyetja e duhur do të ishte: A i favorizon shteti shtëpitë botuese? E them këtë sepse nëse shtëpitë botuese taksohen më shumë dhe nuk favorizohen, atëherë ka efekt zinxhir që çon në % fitmi më të ulët. Shteti nuk kam dëgjuar që të flasë për librin në forma të tjera dhe kjo është absurde për një shtet që pretendon intergime të mëtejshme gjeopolitike. Megjithëse shtëpitë botuese janë të orientura së fundmi, duke ndarë përqindjet e fitimit, jo në të drejtë si për çdo librari, por nga përshkëllëzimi mes librarive të mëdha dhe atyre të vogla, ku mendoj se nuk është e drejtë, por arrij të kuptoj se kanë problemet e tyre financiare rutinë dhe gjykoj se e kanë të nevojshme edhe këtë mosrakrodim të njëjtë.

Shteti nuk di ku është lexuesi, biblioteka, qytetet, mungesat, por favore për librarët; mjaftohet me mos taksimin e biznesit të vogël. Një mish-mash, nuk di të flas më gjatë, është një problematikë për të cilën duhet ta ngrenë zërin shtëpitë botuese, sepse ne varemi direkt prej tyre për sa i takon politikës së librit si mall apo subjekt në treg.

Arlinda Guma: Përveçse librare, ju jeni edhe një lexuese e pasionuar. Çfarë mendoni përgjithësisht për letërsinë shqipe të pas 90-ës?

Rozi Hysuka: Si lexuese e apasionuar, jo vetëm për letërsinë shqipe, por do të ndalem, meqë pyetja juaj më drejtohet mbi letërsinë shqipe. Përgjithësisht ka ecur mirë, por ka nevojë për më tepër “lobing” jashtë të qenurit letërsi lokale. Kur them letërsi lokale, e kam fjalën më së pari për ata autorë që nuk kanë sjellë më ndonjë të veçantë me librat e tyre, është sikur të lexosh në rutinë. Më së dyti do të thosha se të rinjtë nuk i shoh t’i përkrahin, dhe kam frikë se letërsia shqipe e të rinjve do zhvillohet si një letërsi mes qokash gjë që ka ndodhur dhe nuk do të doja që të ndodhte. Nuk them se të rinjtë e sotëm që shkruajnë janë më të mirët, apo kanë sjellë ndonjë libër të jashtëzakonshëm, por dëshira për të shkruar të bën talent dhe padyshim që duhen përkrahur për të ndërtuar një elitë të zëshme të shkrimtarev, por jo shkrimtarë të angazhuar, më duket sikur e humbet lexuesin nëse përfundon si shkrimtar i tillë.

Do dëshiroja shumë që lobingu të bënte bashkë të gjitha shtëpitë botuese për ta nxjerrë nga lokaliteti letërsinë shqipe. Dua të them, nëse Kadareja na përfaqëson si pretendent për çmimin Nobel , atëherë le ta duartorkasim, le ta lobojmë, ndonëse letërsia e tij nuk është më lokale, meqënesë është përkthyer kryesisht në Francë e jo vetëm. Nuk jam e mendimit se do të lexojmë gjithë jetën Kadarenë (të më mirëkuptojë lexuesi fanatik i tij), por që t’i hapim dyer edhe shumë autorëvë të tjerë, ku ka edhe të rinj që mund të jenë më të mirët.

Megjithatë mendoj se ne si shoqëri na mungon ai auditori i duartrokitjeve për njëri-tjetrin, sepse sa herë del një libër i ri në botim nga autorë, më së pari bëjmë kritikën pa e lexuar librin. Duhet ta heqim këtë mendësi dhe të kalojmë te ai auditor që e do kulturën e tij, letërsinë e tij, shkrimtarët e tij heronj, sepse mes nesh ka talente që kanë nevojë për duartrokitje.

MOSHA E QENIT APO DITËLINDJA-Martin Camaj

in Letërsi/Tharm by

MOSHA E QENIT APO DITËLINDJA-Martin Camaj

Kremtuem gjith natën i ri e i vjetër kohën

që vdiq e vrame në mue.

E thanë: askush s’do të lypi gjak

për të.

Ajo nuk ishte festë, por drekë!

Në mëngjes mbas dere qentë

me sy keqardhës e të butë

nuk pritshin eshtna, por mue

me u nisë me ta shtigjeve bri lumit

teposhtë.

Oscar Wilde-Franco Marenco

in Letërsi by

Franco Marenco

Jeta dhe vepra

Për Oskar Uajldin, sikurse i pëlqente ta përsëriste shpesh dhe sikundër e dimë të gjithë, jeta ka qenë më e gjallë dhe ka pasur më tepër rëndësi se veprat që shkruheshin nga pena e tij. Ndaj dhe fjala «Jetë», në këtë rast, shkruhet me J të madhe, Jeta si vepër arti, si shprehje e papërsëritshme e individualitetit, si formë e kulluar dhe si stil i qartë, në rastin e tij qëndron më lart se çdo gjykim moral. Së këndejmi merr trajtë edhe pikëpamja e guximshme, e parashtruar nga Jetësi, e Uajldit si njeri i veprimit, po aq dhe përcaktimi grande viveur i Zhidit, apo ai i Frank Herrisit, për të cilin jeta ishte më e madhja dramë që Uajldi ngjizi. Së këndejmi del në pah edhe ankimi i tij se i dha jetës gjithë gjeninë e vet, ndërsa për veprat ruajti vetëm dhuntinë natyrore. Ndërsa ne shtojmë se interesi pothuajse njëshekullor i shfaqur për të ka qenë i lidhur ngushtësisht me aspekte të biografisë së tij, të gjenisë së tij të shfaqur, të gojëtarisë së tij të jashtëzakonshme e të rrebeshtë, të joshjes së tij prej adoleshenti, por dhe të qëndrimit ndaj tij të grave të rrepta, efebit[1] të pashoq dhe të atit të tij të xhindosur, proceset jetësore, vdekja e kaluar në terr, ndërkaq, nga ana tjetër, druajtja para shkrimtarëve, sikur të mos ishte me vend që Oskari i vërtetë të renditej mes tyre. Pasoja qe krijimi i dukurisë uajldiane anekdotike të shfrenuar, me ndihmesën e mitomanëve dhe të pispilingave të panumërta (ndër këta miq, ish-miq, armiq, ekspertë dhe studiues të famës së mirëfilltë të tij), së cilës i kundërvihet sajimi i një kritike të kalbur e të kufizuar, të dhënë fund e krye për të zbuluar se nga e ka marrë tinëzisht këtë apo atë veprim piroteknik, këtë apo atë imazh të shkujdesur artisti, aq shumë të qortueshëm. Ka nga ata që u pëlqejnë më shumë komeditë e tij, disa të tjerë kanë më përzemër përrallat, kush e kush adhuron tregimet e ndonjë tjetër aforizmat, megjithatë që të gjithë bashkohen në një mendje kur thonë se Uajldi është pak origjinal dhe shumë shkërbyes, një gjykim ky, për të cilin fillimisht ai vetë është shprehur se e pranonte plotësisht: «Mes vedit, Hygoi dhe Shekspiri e kanë shterur çdo argument. Origjinaliteti s’është më i mundshëm, as në mëkat. Nuk na mbetet më kurrfarë emocioni i vërtetë, veçse një mbiemërzim hiperbolik.» Ja një gjykim që përcakton një largpamësi të lehtë të një ndryshimi të prirjes. Si shkrimtar, Uajldi është kaq tipësor, kaq i përshtatshëm ndaj sistemit, sa semiologët do t’i kundërviheshin kësaj thënieje me një vullnet të pashuar, kurse biografët, më së fundi, të mbushur me veset e epokave më të mbrapshta, do ta linin fushën e pështjellimit, siç edhe shpresojmë, në mjerim të plotë.

Artisti dhe lexuesi

Uajldi e mbushi me mbiemra të emërzuar hiperbolikë atë që atij i dukej boshllëku artistik i kohës, dhe kjo u bë mënyra e tij për t’u reklamuar, në kërkim të një roli, që me anë të tij ta gjunjëzonte botën londineze. Ç’është e vërteta, nuk është e udhës të shpërfillet aspekti shoqëror i misionit që kishte nisur, për të kuptuar mbrujtjen dhe shfaqjen që u bëri dukurive të trajtuara. Në një kulturë si ajo anglosaksone, ku arti dhe letërsia kanë kërkuar përherë një hapësirë dhe një shtrirje të gjerë (dhe në këtë shtrirje ato kanë jetuar e gëluar gjithmonë) e ku në kohën e Uajldit industria kulturore qe në lulëzim së paku prej një shekulli, të ishe shkrimtar nënkuptonte të ishe i suksesshëm si i tillë, më saktë donte të thoshte që të ishe njeri botor, gjyqtar i modës; donte të thoshte të bëje për vete lexuesin e gjerë. Duke ndërtuar një marrëdhënie simbolike me epokën, Uajldi krijoi një publik të tijin, duke mishëruar kështu konceptin popullor (ose më mirë të përgjithësuar, të përhapur në treg) të estetit dekadent. Vetë ai luajti rol parësor në krijimin e kësaj atmosfere artistike, po aq sa dhe mësuesit e tij: Pateri qëndron në vend të parë, pas tij vijnë Ruskini, Morrisi[2], Suinbërni dhe Prerafaeliti, por edhe francezët, Huysmansi mbi të gjithë, sepse kanë qenë ata që ia patën mësuar këtë. Rëndësia e sulmit të tij qe praktike dhe e dukshme, ngjante me një reformë për sa i përket veshjes, por jo më pak praktike dhe artificiale qenë marifetet e tij pasuese, një udhëtim reklamues (për të dhe për autorët, modelistët, rrobaqepësit dhe për lulerritësit, që tashmë bashkëvepronin në imitimin dhe karikaturën e modelit të tij) në Amerikë, drejtimi i një organi periodik femëror, nxjerrja në pah e stileve të reja të mobilimit, pushimet në parajsën mesdhetare, shoqërimi me shtresën e lartë, një arsye kjo kundër atyre që e kishin akuzuar për devijim seksual, dhe natyrisht botimi i një sërë veprash tejet të gjalla, për të cilat mund të thuhet se përmbanin gjithë gjeninë e tij; veprimet spektakolare, paradokset, përdhosjet, sjelljen e përpiktë në mënyrën e të jetuarit dhe mënyrën e realizimit të synimeve më të larta.

Qysh me botimin e përmbledhjes së parë me poezi, Uajldi shfaqej në vlerësimin e bashkëkohësve si udhëheqës i lëvizjes estetike në Angli, të lëvizjes estetike si dukuri e tregut, e krahasueshme me përhapjen e design-it të Morrisit, në manifestin reklamues të arkitekturës së art nouveau dhe, duhet thënë se emri i tij mbetet i lidhur me këtë. Sa u përket estetizmit dhe manierizmit që e shoqërojnë, gjë për të cilën ishte plotësisht i vetëdijshëm, Uajldi diti t’i përdorte si mjete për të bërë përpara e për të korrur sukses, duke shfrytëzuar me oportunizëm e mjeshtëri në njëzëshmëri me brezin e entrepreneurs të letrave e të artit, mes të cilëve bënte pjesë miku e më pas armiku i tij, piktori Xhejms Uisler[3]. Pavarësisht nga çfarëdo lloj proteste për vetminë dhe moskuptimin e artistit që sa vinin e shtoheshin (dhe kjo s’ka qenë asnjëherë serioze, përkundrazi, ndoshta ndonjë mburrje apo naze ka qenë e asgjë më shumë) shfaqja estetike u bë për të si sentimentalizmi për Dikensin, ekzotizmi për Kiplingun, snobizmi humoristik për Momin[4], teknologjia ultramoderne për Flemingun[5] dhe për këdo autor tjetër të fantashkencës. Të mos njohësh lidhjet e shumta të karrierës dhe të fizionomisë së tij si artist, do të ishte e padrejtë dhe e padobishme. Çasti më i bukur e më kuptimplotë i jetës së tij është, pa dyshim, ai kur Uajldi, i pispillosur me rroba ekstravagante, në përfundim të komedisë së parë shfaqet në skenë i kërkuar prej shikuesve me brohori të fuqishme. Me cigare në gojë e tepër entuziast, i gëzohet suksesit të arritur së bashku me shikuesit, të cilët e duartrokasin papushim. Pa as më të voglin dyshim, gjykimi i tyre duhej të ishte po aq entuziast sa edhe ai i tij…

Jeta

Uajldi u lind në Dublin më 15 Tetor 1856. I ati, sër Uilliami, ishte një mjek okulist me emër, ndërsa e ëma, Xhejn Françeska Elxhi, ishte një intelektuale e italianizuar tipike e rrymës kulturore e fin de siécle, që me vdekjen e të shoqit vendoset në Londër, ku çeli një sallon letrar. Pasi ndoqi me radhë shkollat formuese dhe më pas kolegjin «Trinity» të Dublinit, Oskari diplomohet shkëlqyeshëm në Oksford, ku ndjek mësimet e Ruskinit dhe të Paterit, bën bujë mes bashkëkohësve të vet, duke fituar pasuri dhe prestigj të madh shoqëror, e ndërkohë kryen me sukses eksperimentimet e para poetike. Viti 1876, kur merr dhe diplomën e parë, e gjen në Itali, ndërsa viti tjetër në Greqi, prej nga ku kthehet për të marrë diplomën e dytë dhe për të korrur fitoren e çmimit më ambicioz poetik të universitetit, e fitoi me poemën «Ravena». Shumë nga poezitë e tij të fillimit gjejnë vend në vëllimin e parë (Poems, 1881). Arrin të botojë edhe një pjesë teatrale, që s’ka ndonjë vlerë kushedi çfarë, «Vera apo nihilistët». Në vitin 1882 ndërmerr një udhëtim për në Shtetetet e Bashkuara, ku mban më shumë se tetëdhjetë konferenca dhe shfaq prova të përsëritura të sjelljes së çuditshme, gjatë të cilave shpaloset më së miri talenti i tij i jashtëzakonshëm, duke u sjellë kështu kënaqësi të madhe organizatorëve, të cilët, sa më shumë që fitonin, aq më të pangopur tregoheshin. Më pas e kanë radhën Londra, Parisi dhe vizitat te mjeshtërit e Manikës, kthimi dhe mbajtja e konferencave për të holla, ndërsa në vitin 1884 bëhet martesa me Konstanca Lloidin, edhe ajo me prejardhje irlandeze, e cila do t’i dhuronte dy djem: Sirilin dhe Vivianin.

Tregimet

Nga viti 1887 deri në vitin 1889 Uajldi ka punuar drejtor i The Woman’s World («Bota e gruas»); fillojnë të dalin tregimet dhe thëniet e urta më të njohura: «Lugati i vilës Kentërvil» dhe «Krimi i lordit Artur» janë të parat, ndërsa «E vërteta e maskave» dhe «E tatëpjeta e mashtrimit» mes të dytave, si dhe përmbledhja me përralla «Princi i lumtur dhe përralla të tjera». Në Londër Uajldi mban në mënyrë të padiskutueshme vendin e profetit të pararojës, rrethuar prej ithtarësh entuziastë, që bien në sy me anë sjelljesh të kalbura. Gjatë viteve universitare, ai vazhdon pa u lodhur veprimtarinë e artikullshkruesit dhe recensuesit, së cilës u përkasin disa nga faqet e tij më të mira, dhe kjo e përfshin ndër ata që ndihmojnë për ta nxitur dhe për t’i çelur shtigje të reja kritikës angleze në fund të viteve 1800. Vitet që pasojnë shënojnë identifikimin e krijimtarisë uajldiane, që vazhdon me nxjerrjen në pah të aftësisë së tij shprehëse dhe me rritjen e suksesit, deri me rastet gjyqësore, që do të provokojnë ndryshimin e qëndrimit të lexuesit ndaj tij.

Komeditë

«Porteti i Dorian Greit» u botua së pari (1890) në një revistë, ndërsa vitin pasues, u botua i zgjeruar dhe me një hyrje të plotë dhe si vëllim i plotë. Bashkëkohësit janë të mençurit e mëdhenj të mbledhur te «Qëllimet», që gjithë hijeshi e shkëlqim dalin në mbrojtje të kredos së re estetike. Në vitin 1892 «Erashka e lejdi Uindërmerit» përuron serinë e komedive ngadhënjimtare, të pasuar me «Një grua pa pikë rëndësie» (1893), «Një burrë ideal» dhe «Rëndësia e seriozitetit» (që të dyja dolën në vitin 1895), që qëndrojnë edhe sot e kësaj dite shembuj të artit mondan; ç’është e vërtetë, në to shoqëria e hijshme londineze shfaq vetveten; falë vetëm një sigurie të mrekullueshme dhe një ndjesie force të pathyeshme, ne mund të shijojmë veçantësinë, mospërputhjen dhe dobësinë. Te komeditë Uajldi diti të nxirrte në pah salltanetet e borgjezisë viktoriane, duke zbuluar marrëzitë e saj: arriti të gjente thumbin e satirës shoqërore, sikundër mund ta bëjë shumëkush sot, por që është pikërisht e kundërta e asaj që bëhet.

Ndërsa shoqëria nuk u tregua njësoj dashamire me të; përkundrazi, e shkatërroi sapo iu dha mundësia. Rasti erdhi kur shkrimtari, teksa i kishte dalë nami i keq për lidhjet me lord Alfred Dagllasin, student në të njëjtin universitet me të, atlet dhe poet jashtëzakonisht i admirueshëm, pinjoll i njërës prej familjeve aristokrate më të njohura, përkthyes i «Salomesë», dramës që fillimisht u shkrua nga Uajldi në frëngjisht në vitin 1891, e cila cilësohet si ndihmesa e tij më dritëshkurtër në përhapjen e subjektit tipik të dekadentizmit, ra në kurthin e ngritur nga i ati i lordit Alfred, markezi i Kuinsbërit, i cili i dërgoi një pusullë fyese. Uajldi e hodhi në gjyq fisnikun për shpifje, por shkrimtari u shpall fajtor dhe u dënua me dy vjet punë të detyruar. Oskar Uajldi, bajraku i estetizmit, modeli i epokës, tashmë qe fikur. Nga përvoja që përftoi në burg doli në dritë e mirënjohura «Balada e burgut të Ridingut» dhe një letër e gjatë plot dinjitet që i dërgoi lordit Alfred, botuar pas vdekjes së Uajldit me titullin De Profundis, pas së cilës janë kapur dhe vazhdojnë të kapen gjithë shtinjakët, që e ndiejnë për detyrë ta «rehabilitojnë» shkrimtarin prej sjelljes së tij «të vajtueshme». Në vitin 1897 Uajldi doli nga burgu për t’u dëbuar në Francë. Ndërmori edhe një udhëtim tjetër në Sicili e në Romë dhe gjatë kthimit për në Paris u godit nga një sëmundje, e cila i mori jetën më 30 Nëntor 1900, në moshën 44-vjeçare.

«Portreti i Dorian Greit»

«Dekalog i estetizmit të fin de siécle», «kompilim vendesh të zakonshme të dekadentizmit», «një varg parodish, thuajse një amalgamë», «studim lëvizjesh të ndryshme artistike»… Ja disa nga përkufizimet që i janë bërë romanit, të shigjetuar thekshëm nga harqet e kritikëve, të cilët me një saktësi të parashikueshme, gati-gati monotone, gjithmonë kanë qëlluar në shenjë. Po, «Porteti i Dorian Greit» është vepër e paramenduar, është e saktë artistikisht në kuptimin negativ, është një vepër ekzibicioniste. Në të Uajldi ngre akuzën e sensacionalizmit dhe të konceptit deri diku të ngurtë të stilit. Megjithatë, ekziston një vlerësim i veprave letrare, që nuk gjendet i shkruar në librat e kritikës, sido që në regjistrat e shitjeve të shtëpive botuese ekziston: dhe ky vlerësim, në rastin e «Portretit të Dorian Greit», është jashtëzakonisht miklues. Lexuesi i gjerë nuk u tregua shumë mendjehollë në lidhje me veprën, duke i dhënë Uajldit suksesin e një klasiku të vogël. Natyrisht, sot ka më shumë rëndësi të kërkohet pse-ja e këtij suksesi, në vend që të vazhdohet me litaninë e frazave të vetëmjaftueshmërisë e të mosmiratimit.

Nuk mjafton të shpjegohen aftësitë teatrore dhe dhuntitë e autorit për të përhapur shijen e një shkolle të re, të asaj që mban emrin shkolla e dekadentizmit. «Portreti i Dorian Greit» ia detyron popullaritetin e tij diçkaje më të ndërlikuar, domethënë, marrëdhënies që ai vendos me lexuesin. Siç do ta shohim, ndërtimi i tij ideologjiko-formal arrin të na japë me një efikasitet të jashtëzakonshëm efektin e një përmase të saktë e të përcaktuar: atë të spektatorit, konsumuesit të historisë, të një historie të tillë, që jo e gjithë abstraktësia dhe pamundësia e asaj që na kumtohet na tërheq nga afër.

Lexuesi

Lexuesi i «Portretit…» ndodhet në rolin e publikut të një shfaqjeje, prandaj është njëherazi brenda historisë, sa u përket emocioneve, drithërimave e gabimeve, por dhe skandalit të parashtruar; ndërkaq është jashtë historisë sa u përket pasojave, dhembjeve, fitoreve dhe tragjedisë së përjetuar. Dhe sado që trillimi i autorit mund të duket imagjinar e i sajuar, sado arbitrare që duket fantazia dhe formal arti i parashtrimit, aq më shumë realist do të ngjajë pozicioni i publikut, i provuar për sa i përket cilësisë së tij të jashtme, i shkëputur nga gëzimi e gjykimi, për rrjedhojë, nuk është aspak blerës i gjithë këtyre atributeve. Tiparet e gjykuara negativisht nga kritika fitojnë vlera në këtë perspektivë të ndryshme e antagoniste, duke filluar me situatat pothuajse mësimdhënëse dhe duke vazhduar me thurjet thuajse të parashikueshme. Sibila, rinia e pandotur, që përballet me jetën dhe që shkatërrohet; lord Henri, përvoja e të cilit e shthur në mënyrë pasive Dorianin; Bazili, arti, mjeti i pavullnetshëm mes përvojës dhe mungesës së saj, përfaqësuesi dhe preja e prishjes; por dhe Doriani, bukuria dhe turpëria, rinia dhe poshtëria, prishja dhe pafajësia, veprimtaria dhe mosveprimtaria, zotësia dhe pahijshmëria, që shkojnë krah për krah me njëra-tjetrën, për të përfunduar me stilin e pandryshueshëm, zbatuar gjer tek episodet më të vockla, ja momentet ku shihen shpresat dhe zhgënjimet në dialogët e familjes Vejn. Në lidhje me këtë vërejtjet që u bënë me rastin e botimit të veprës, sot duken jashtëzakonisht të ashpra e të pavenda. Duke mos e peshuar shumë, këta kritikë nuk donin ta kuptonin se pretendimit të Uajldit në lidhje me amoralitetin, vetëkënaqësia e tij për të propozuar kënaqësi (krime të urryera) u kundërvihet gjithnjë prania munduese e një caku krahasues të plotë e të padiskutueshëm: moralizmi viktorian. Portreti që arrin të shfytyrojë kanavacën e shenjtë të të pasurit, është një emblemë e përsosur e këtij moralizmi. Në atmosferën prej esteti, që Uajldi arrin të krijojë përmes fjalëve shkatërrimtare të lord Henrit, fakti që figura në kanavacë (arti) tërheq mbi vete të metat e fizionomisë së vërtetë të Dorianit (jetës), nuk bën tjetër veçse vërteton ngërthimin e tregimit: mbrapa kumashit të qëndisur me ar fshihet e vërteta morale, që kryeson në mënyrë të fshehtë e despotike gjithë çështjen, është ky «një moral i tmerrshëm», siç do ta përcaktonte vetë Uajldi te një nga mbrojtjet e tij të vazhdueshme. Peripecitë e marra e të errëta, të kryera nga Doriani, mund t’i japin një frisson[6] çlirues çastit kur vijnë, por e vërteta do të zbulohet në fundin e përkundërt: janë pikërisht këto, ato që sjellin me vete skllavërinë dhe shthurjen. Duke fshehur, duke e zhvendosur vetveten në art, Doriani s’bën veçse thekson ecurinë e zhvendosjes, prandaj dhe këmben mungesën e mëkatit, që piqet në fshehtësi, me praninë e mundimshme vepruese. Pas kumashit të qëndisur me ar (mbas pamjes së jashtme të tregimit) qëndron ndërgjegjia, ndërgjegjia e zakonshme e së keqes, të cilën publiku e njeh. Kjo fytyrë, që prishet fshehurazi, qëndron atje për t’u kujtuar të gjithëve se si janë (realiteti) dhe jo si mund të ishin (utopia). Tek Uajldi, funksioni fillestar i letërsisë së madhe borgjeze të fundshekullit davaritet, sepse në vend të një idealizmi të mundshëm e të hamendësuar, të një realiteti të prapsur, kemi një realitet të vërtetuar nga praktika, negativ dhe jonormal, të idealizmit; me fjalë të tjera, këtu këndvështrimi hapet jo për të kapërcyer librin, por për të pohuar ekzistencën.

Prej këtej lind krahasimi i dy lëvizjeve të barasvlershme e të njëkohshme, por të anasjella, të bashkëlidhura në marrëdhënien e përhershme art-natyrë, që është boshti i autondërgjegjes dekadente, së paku nga Bodleri e më pas. Kurse fakti që Uajldi arrin ta zbërthejë në mënyrë jo shumë të qartë antishoqëroren, antiborgjezen, është i pranishëm edhe te «Shpirti i njeriut në socializëm», botuar në të njëjtin vit me «Portretin e Dorian Greit». Lëvizja e parë shtjellon një hipotezë lirate, që e vesh natyrën me vlera estetike, i heq çfarëdo frenimi, lidhjeje, kanosjeje (marrëveshje dhe sanksion shoqëror, ndjesi «borgjeze» dhe të tjera si këto), dhe e redukton në kuintesencën e vet, artin e konsideron plotësimin e njëmendtë të fantazisë. Pika e nisjes e këtij zhvillimi bazohet te lutja, nëpërmjet së cilës Doriani i zhvendos proceset e natyrës kundër artit, duke i shenjtëruar vetes një plakje vetëm të figurshme, kurse realitetit të tregimit i shenjtëron rininë e pasosur. Pika e mbërritjes është dhënë në fund të vetë protagonistit, në të cilin jetën e pason vdekja me boshllëkun e saj, pa ndërhyrjen e moshës, të zyrës së gjendjes civile dhe të marrëveshjes, që është edhe rënia fizike. Me këmbimin me radhë të gjendjeve dhe me anë të përsëritjes së tërësishme të jetës e vdekjes, pa hijesira dhe mendime të ndërmjetme, ose më mirë me hijesirat dhe pasojat e jetës së dhënë tjetërkund, në një përmasë tërësisht të jashtme e spektakolare, realizohet fati i lirë i Dorian Greit, e po ashtu edhe modeli artistik, i idealizuar, antishoqëror e antiborgjez i Natyrës. Tek episodi i vdekjes së Sibilës ngadhnjen ky model, jo vetëm për arsye se edhe ajo përjeton boshtin jetë – përvojë – vdekje në një kohë tmerrësisht të shkurtër dhe pa zgjedhje për vazhdimësi, por mbi të gjitha, ngaqë te Doriani del në pah pjekja e një ndërgjegjjeje të veçuar, estetike. Qysh në çastin e dështimit të Sibilës si aktore, ai na trondit duke përmbysur hierarkinë e vlerave të vendosura tradicionalisht nga vetvetishmëria e ndjenjave dhe artificializmi i tyre përmes aktrimit. Në vend që të gëzohet se dashuria e Sibilës për të e ka fshirë cilësinë kryeneçe të imitimit, ai inatoset për vdekje, ngaqë ka humbur përgjithmonë epërsinë dhe madhështinë e tij, epërsinë e artistit mbi gruan që dashuron, ndërkaq konfliktin mes luftës dhe çiltërisë ai e zëvendëson me normalen dhe bukurinë, duke zgjedhur në hatër të së dytës. Me lajmin e vetëvrasjes së saj, ai i përmbys edhe më, me një përpikëri që është épatante[7], ndjenjat tradicionale që kanë lidhje me një gjë të tillë, duke e përkufizuar vdekjen e saj si «përfundim i mrekullueshëm i një paraqitjeje të mrekullueshme», ku ndërkëmbimi mes katastrofave të jetuara dhe rastit të shfaqjes bëhet vetë thelbi i personazhit.

Sidoqoftë, nuk ka asnjë që të mos shohë se si lëvizja e përshkruar deri tani fsheh në të vërtetë një lëvizje të përkundërt, dhe kjo është e gërshetuar, çka zbulon artin, me bashkëjetesën vetëm të pjesshme të autorit, zbulon jo më fantazi shëlbuese, por iluzioni të brishtë kundër të cilit merr hak një natyrë e kufizuar dhe shtypëse, që është natyra e majtë e mitologjisë dekadente. Meraku shpirtvogël i lord Henrit gjendet i fshehur në grishjen metafizike të Dorianit, në turrjen e tij drejt një gjendjeje absolute dhe të lumtur. «Ne nuk do ta jetojmë kurrë më rininë….» – do të thotë zemërplasur ai. Lutja çliruese lind nga kjo causerie[8] e sallonit, që tradhton frikën e jetës e të fatit; ndërkohë që plotësimi i saj i përkohshëm nuk mund ta mohojë klishenë e një vegimi tashmë të reduktuar, të zvogëluar të natyrës.

Të gjitha veprimet që bën Doriani në regjimin e «çlirimit» të tij, janë kriminale: nga indiferenca vetëdashëse ai kalon në veprimin e vullnetshëm të shthurjes, të vrasjes së ndërgjegjshme, të kanosjes së turpshme dhe gëzohet pa masë kur merr vesh vdekjen e një hakmarrësi të mundshëm. Ndërsa qëllimi i tij përfundimtar, i përkufizuar me fjalët se «do ta vriste të shkuarën dhe kur kjo të mos jetonte më, do të ishte i lumtur», shpreh në mënyrë të përkryer identitetin e rrezikshëm mes çlirimit dhe krimit, që, i selitur gjatë gjithë jetës, taninë e çon në prag të vdekjes. Estetizmi që piqet në karakterin e personazhit sjell me vete gëzimin e veçuar, kënaqjen e ndjenjave të pazakonta dhe njëherësh humbjen e ndjeshmërisë së përbashkët, sikundër e tregon shumë mirë një tjetër aspekt i episodit kryesor të vdekjes së Sibilës: qoftë në tregim, qoftë në ndërgjegjen e Dorianit, fshehja e së vërtetës i paraprin zbulimit të saj, falë disa veçantive të letrës së parëndësishme në dukje dhe të bisedës tinëzare me lord Henrin; reagimet e protagonistit përballë së vërtetës së zbuluar nuk ndryshojnë në lidhje me ato përballë së vërtetës së fshehur; ajo që e shtyn lexuesin të dallojë, të strukur nën pafajësinë e estetit të lirë e të paditur, është cinizmi tronditës i një gjakpirësi.

Në kryqëzimin e këtyre kundërshtive dhe dykuptimësive qëndrojnë përdorimi dhe funksioni i artit: kryevepra e Bazilit i nënshtrohet njëherazi parimit të fshehjes së plotë dhe reklamimit të tërësishëm (në libër këto nuk i tregohen asnjëherë lexuesit, por ne e njohim mjaft mirë subjektin dhe historinë). Kësisoj, gjithë arti i Uajldit shtrihet mbi këtë kufi të dyfishtë: ai është jo vetëm zbulimi më i epërm, por edhe lëvizja më e epërme e së vërtetës.

Personazhet

Personazhet kryesore të veprës ndërgjegjësohen plotësisht për jetën nëpërmes një vepre arti. «Personat e zakonshëm presin që jeta t’u zbulojë atyre të fshehtat e saj, kurse të paktëve, të zgjedhurve, misteret e jetës u zbulohen para se të ulet perdja. Këtë efekt e prodhon nganjëherë arti, e para së gjithash arti i letërsisë, që mbështjell drejtpërsëdrejti pasionet dhe intelektin. Megjithatë, hera-herës një personalitet i ndërlikuar zë vendin dhe merr detyrën e artit dhe bëhet, sipas mënyrës së tij, një vepër e vërtetë arti; jeta prodhon kryeveprat e saj të zgjedhura, ashtu sikurse prodhojnë poezia, skulptura a piktura» – lexojmë. Për Dorianin mishërimi i veprës së artit është lord Henri, të cilit të parit përveç ndikimeve të veta i shtohen edhe ato të portretit të parë, të librit të famshëm yellow book[9] . («Gjërat që ai s’i kish ëndërruar zunë t’i zbuloheshin pakëz nga pakëz…»), por edhe lord Henri, nga ana e vet, i kishte njohur të fshehtat «në moshën 16-vjeçare me anë të një libri, që i kishte zbuluar shumë nga ato të cilat ai nuk i kishte ditur më parë»; ndërsa Bazili në saje të Dorianit mundi që «të rikrijonte jetë në një mënyrë, që gjer tani kishte mbetur e fshehtë për të». Natyrisht, jashtë këtyre të «zgjedhurve» qëndron Sibila, që mban vulën e pafajësisë dhe që te Doriani rastis jetën si antitezë e artit, një zbulim tronditës që e shkatërron.

Prapëseprapë, nëpërmjet artit, materiali i vërtetë njerëzor i peripecisë, faji, hiqet vazhdimisht: nuk është vetëm portreti që e rinon poshtërsinë e Dorianit, po nuk është as ndjesia e një paraqitjeje teatrale ajo që e largon tragjedinë e Sibilës; as dhe zhdukja e Bazilit, që vepron në fshehtësi ndaj mikut dhe modelit të tij, rindërtuar sipas fantazisë së lord Henrit në kufijtë e një metamorfoze romantike dhe skenografike në lagjet e varfra mbi lumë; çdo merak i mundshëm zhduket nga mendja e Dorianit falë soditjes nga ana e tij të koleksioneve të sendeve të lashta plot vlerë, që ai vetë i quan «mjete të harresës».

Kjo shkëputje nga funksioni i artit, që shërben për të tradhtuar njëkohësisht të vërtetën, mund të shpjegohet me një frazë kuptimplote që Uajldi e vë në gojën e lord Henrit. Tek përsiatet mbi marrëdhëniet e ndërlikuara që vendosen mes protagonistëve, ai i vë vetes si qëllim që t’i zbulojë Dorianit vetveten, duke e çliruar thelbin njerëzor nga mbeturinat e ekzistencës, ashtu si skulptorët e mëdhenj çlirojnë trajtën sublime të përmendoreve të tyre nga mermeri që përmbajnë; ai do të bëhet për «Dorian Grein njëfarë rioshi, pa e ditur se ky qe pikërisht ai piktori që i kishte bërë portretin e madhërishëm. Ai do të përpiqej që ta sundonte…». Ja, pra, që në kontekstin uajldian «zbulimi» bëhet sinonim i «sundimit». Veprimi që themelon ndërgjegjjen, domethënë që i hap rrugë për të ndërhyrë dhe për të ndikuar te realja, bazohet në fuqinë e një njeriu tjetër, në mohimin e lirisë. Po zbulesa s’ka se si të jetë çlirim, ajo është e kundërta e tij dhe kjo për arsye të veçorisë dyvlerëshe që ngërthen brenda vetes gjëja e zbuluar, e cila njëherë e një kohë s’ishte veçse shkëlqim dhe kënaqësi. Pikërisht këto Doriani i ndjek dëshpërueshëm. Janë njëherazi dhe poshtëri e ndëshkim, prej të cilave Doriani ua mbath me të shpejtë. Dhe në papjekurinë, dhe në ndarjen e këtyre dy formave të ndërgjegjes, që bazohen në ndarjen e pandreqshme të realitetit dhe të pasojave që ajo sjell me vete, del në pah nevoja e kontrollimit dhe e fuqisë. Dy prej shumë formulave uajldiane takohen në një pikë: e para është se «gjëja më e rëndomtë bëhet e këndshme nëse është e fshehtë»; e dyta është se «prapa çdo gjëje të shkëlqyeshme ekzistuese fshihet diçka tragjike». Ose, tej së fshehtës që prodhon, tej lojës, me të cilën asaj i duhet që të fshihet për të mos u zbuluar, dhe kështu të shfuqizohet për të mbijetuar, mbetet një bërthamë themelore, dhe kjo është «diçka tragjike». E fshehur nga joshja, si para kërcënimit të ekzistencës, ashtu edhe para pamjes së jashtme të shkëlqyer tregimtare, vepra është analiza e fundit e botës borgjeze. Ajo bën fjalë për dashurinë e pamundur të protagonistëve, për rininë e humbur të Dorianit, në të gjejmë ndrydhjen e plotë të ndjenjave, madje edhe në figurat jokryesore: në gjithë veprën nuk ekziston asnjë marrëdhënie e vetme njerëzore e plotë dhe e plotësuar.

Ja ku shpjegohen edhe qendërzimi dhe shkëputja e artit te një autor i dekandencës angleze: për të zbuluar plotësisht jetën dhe natyrën, atij i duhet ta sundojë; i duhet të bëjë një shkëputje të madhe e të papërgjegjshme të fajit dhe të tragjedisë. Në krimin e tij të parë, gjë që nuk kalohet pa u vënë re nga miku i tij, Doriani thotë: «I dashur Bazil, në rast se doni të më ngushëlloni me të vërtetë, atëherë mësomëni ta harroj atë që ndodhi, ose ta shoh nga një këndvështrim artistik më të përshtatshëm. Vallë a s’ishte Gotieja që shkruante për consolation des arts?» Dhe pasi vrau edhe Bazilin, ai do të arrijë që ta kuptojë se e fshehta e gjithçkaje qëndronte jo në ndërgjegjësimin e situatës, detyrë që e ndihmon ta arrijë me anën e një llambe arabe të punuar mjeshtërisht, mbi të cilën e drejton vëmendjen e tij. Ngjashëm, pas çdo episodi që paralajmëron ardhjen apo përfshirjen në ndonjë tragjedi, vëmendja e lexuesit tërhiqet në mënyrë të pashmangshme drejt karakterit mondan të zhytur në shkëlqim, të paraqitur edhe me mendjemprehtësi, edhe me mëtime për estetizim, që është një high society londineze.

Personazhi si spektator i vetvetes

Në një arenë të tillë zhvillohet marrëdhënia mes veprës uajldiane dhe publikut. Skena në të cilën Doriani tregohet indiferent ndaj vdekjes së Sibilës, është e një rëndësie kryesore. Sa i frikshëm dhe i shtirë është bërë pozicioni i tij, sa shumë skandalizohet publiku! Pikërisht këtu del në pah ndërgjegjja, që është tregues i natyrës së vërtetë; nga aktor ajo e bën personazhin një spektator të thjeshtë të vetë veprimeve të tij: «Të bëhesh spektator i vetë jetës, siç thotë lord Henri, do të thotë t’u ikësh vuajtjeve të saj». Kësisoj, arrihet të kuptohet se tragjedia individuale do të përpihet, do të zhduket, se në emër të artit dhe të dramës, tragjedia do të bëhet material soditjeje, siç ndodh mbrëmjen që Doriani dëgjon Tannhäuserin e tij «i përhumbur nga kënaqësia, duke parë në preludin e asaj vepre të madhe arti pasqyrimin e tragjedisë së vetë shpirtit të tij»; vërehet gjithashtu se si dy konceptet «kënaqësi» dhe «tragjedi» bëhen njësh me njëra-tjetrën. Shkëmbime të tilla janë më se të zakonshme te «Portreti i Dorian Greit» dhe në pjesën tjetër të veprës uajldiane. «Këqyrim dhe vetë joshja e kësaj shfaqjeje na mbërthen me veriga», – na vjen ndër mend fraza e mirënjohur e tij te «Kritiku si artist». Arti dhe letërsia mund të falin ngushëllim sa kohë që në lojë është pafrytshmëria e tyre: aksioma që mbizotëron hyrjen e librit se «arti është krejtësisht i pavlefshëm», shfaqet tek aforizmat e lord Henrit: «Arti nuk ndikon te veprimet; ai davarit dëshirën për të kundërvepruar; është fund e krye shterp.» Ky është gjithashtu kuptimi i antirealizmit të Uajldit, që e gjejmë te fjalët e piktorit Bazil: «Arti duhet të jetë gjithmonë i pavetëdijshëm, ideal, i largët.»

Perdja mbyllet

Larg nga tragjedia, larg nga veprimi, larg nga kundërshtimi. Në të njëjtën mënyrë mbyllet edhe perdja e hapur ndaj sfidave antiborgjeze të lëshuara nga estetizmi uajldian. Goditjet që vijnë nga detyra e ndarjes dhe e veçimit s’janë veçse forma kryengritjeje. Efekti i tyre është për të turbulluar ndërgjegjen, që «jeton, jeton vetëm për t’i dhënë kryengritjes grishjen dhe mosbindjes thirrjen. Të gjitha mëkatet, që teologët s’lodhen duke na i kujtuar, janë mëkate mosbindjeje». Gjendemi përballë pohimit të përtërirë të publikut në rolin e spektatorit të thjeshtë, të konsumuesit të historisë, e për pasojë edhe të tragjedisë, të gabimit të tij, të ndërkryerjes së tij. Në veprimin e zbulimit ky art përdoret në mënyrë të paligjshme, në mos në trajtën e një shfaqjeje të mbyllur që s’ka kurrfarë lidhjeje me jetën; këtij mekanizmi ia detyron «Portreti i…» suksesin.

Pikërisht ky është arti uajldian, një art i pandjeshëm, i ashpër, i mpirë; një art që duket se është i mbyllur në fshehtësi, një art i paanshëm, siç kishte thënë dhe vërtetuar vetë Uajldi tek eseja e tij, tek e mirënjohura kushtuar estetit dhe vrasjes së T. G. Uejnrajtit «Pena, lapsi dhe helmi». Doriani bëhet mishërimi i prirjes së plogështisë morale, emblema e plotë e botës uajldiane, e asaj dekadente, në çastin që edhe vetë lord Henri, mësuesi i tij, s’arrin që ta besojë shthurjen e Dorianit; ky i fundit i kishte pranuar deklaratat për realitetin si sajesa prej të marri të atij, që gjer tanimë lord Henrit i qe dukur kulmi i paimitueshëm i psikologjisë cinike e të sëmurë të «dekadentizmit». Abstragimi dhe shkëputja e madhe e Dorianit janë kaq të plota, sa janë në gjendje t’ia kalojnë edhe vetë zëdhënësit të estetizmit të papërgjegjshëm, këtij motori të fshehtë të peripecisë. Por, me sa duket, është jo aq e madhe sa ta kalojë dëshminë e lexuesit, që tani di më tepër dhe është shumë më i vetëdijshëm për lord Henrin. Embleciteti i vërtetë i Dorianit nuk ka ndonjë lidhje kushedi çfarë me anën e brendshme të shtjellimit romanor, por priret drejt anës së jashtme, në marrëdhënie të drejtpërdrejtë me publikun, në dorë të të cilit gjenden tërë efektet e mundshme, vetëm se asnjë koment s’është më i arritshëm nga personazhet. Gjesti i fundit i kryer nga Uajldi është largimi i ndërgjegjjes nga skena dhe nga aktorët që luajnë, për të privilegjuar ndërgjegjjen e platesë që merr pjesë: pra, bëhet fjalë për një gjest zbulues. Në largimin e fundit gjejmë edhe rrëfimin e fundit që ai i bën lexuesit, pozicionin në të cilin ndodhet në realitetin e ndarë e bashkëkohor: në plogëtinë dhe pasivitetin me të cilët merr pjesë spektatori.

Domosdo, aftësia krijuese dhe shpërthyese e pranishme tek Uajldi nuk mund të bënte tjetër vetëm se të humbiste në një tertip të ri: utopia e tij është në të vërtetë hedonizëm, «një hedonizëm i ri» siç e quan lord Henri, version i ngushtë e dritëshkurtër i lirisë, që përdorej vetëm nga intelektualët e rrymës fin de siècle, të cilët nuk e marrin parasysh ekzistencën e masave (e pra, ato janë risia e njëmendtë e historisë), por që i lë jashtë ato. Veçimi i Dorian Greit, ky mishërim i kultit, përkon me largimin e artistit perëndimor, që lufton mes vetëplotësimit dhe krijimtarisë («bukuria» absolute e Dorianit) dhe mohimit të dhuntisë së krijimit e asaj të lirisë, që atij i duken si bashkësia e masave të kulturuara, që bien pre e gabimit, e mistifikimit dhe e shtypjes («etika borgjeze»). I paafte për të kontrolluar historinë, ai është i paaftë t’i japë asaj zgjidhje.

Përktheu: Klodian Brici

Treni i varrosur- ROBERT BLY

in Letërsi/Përkthim by

Treni i varrosur- ROBERT BLY

 

Tregomë mbi trenin që njerëzit thonë se u varros
Nga orteku … ishte kohë dëbore? Ishte
Në Kolorado, dhe askush nuk e pa ndodhinë
As tymin e motorit kacavjerrur përpjetë
Shpërthim ciflash zjarri dhe zhurmë motori

Atje ishin të gjithë ata që patën lexuar diçka
Nga Thoreau, apo Henry Ward Beecher.
Dhe inxhinierët tymojnë, trutë të hedhin në erë.
Pyes veten kur ndodhi kjo? Ishte pas
Jetës studentore, apo ndër vitet kur ishim, ku?

Të gozhduar në cep e dëgjuam zhurmën që ndërsillte
Poshtë nesh treni lëvizte me shpejtësi të përbindshme.
Ishte e paqartë se ç’ndodhi më pas. Ti dhe unë
Jemi ende pasagjerë në atë tren. Duke pritur për dritën
E nisjes? Apo treni me t’ vërtet’ u varros nën dëborë?
Netëve të mia një tren fantazmë vjen dhe ikën…

Përktheu: Flurans Ilia

Kritikët ngjajnë me berberët që qethin njëri-tjetrin për qejf*/William Faulkner

in Letërsi by

William Faulkner

Një nga thëniet e Uollt Uitmanit që përmendet shpesh edhe sot, është ajo se për të patur poetë të mëdhenj duhet të ketë edhe audiencë të madhe. Nëse Uollt Uitmani e kuptoi këtë, kjo është kaq e dukshme në kohën e mbizotërimit të radios, e cila shërben për të na informuar ashtu si revistat elitare të cilat e korrigjojnë informacionin masiv, pa përmendur pastaj gjykimet e stërholluara në formën e leksioneve universitare. Dhe prapëseprapë, lind pyetja: Çfarë kanë bërë botimet e specializuara në fushën e letrave bashkë me botën akademike për të krijuar shkrimtarë të mëdhenj? A e marrin me të mirë këta Sibila shkrimtarin rishtar për ta trajtuar si të parapëlqyerin e tyre? Ato madje as që përpiqen që të rrënjosin tek ai nderimin për misteret që fshehin (duke e zhveshur kritikën kësisoj edhe nga vlera e saj emocionale. Po si mund të kontrollohet ndryshe turma përveçse nëpërmjet emocioneve? A ka ekzistuar ndonjëherë një turmë e logjikshme?). Kështu që duhet pranuar që s’ekziston një traditë, një ndjenjë përkatësie; gjithçka që nevojitet për t’u pranuar nga kritika është një makinë shkrimi.

Ata as që përpiqen të ndikojnë në formësimin e opinioneve për shkrimtarin. Është e vërtetë që nuk ia vlen të modelosh opinionin e gjithkujt për një shkrimtar, por ia vlen të ndryshosh gjykimet e gabuara të së kaluarës që vetëm përsëriten, të paktën për të shpëtuar shpirtin tënd. Kritiku amerikan, mu si një prestigjator, përpiqet të gjejë se sa shumë mund të mbajë pezull vëmendjen e spektatorit, pa i treguar atë që fsheh prej tij, duke vlerësuar shkathësinë e duarve kundrejt mprehtësisë së shikimit. Ai e merr në shqyrtim artin letrar duke e parë si një instrument me anë të të cilit ushtron shkallë të ndryshme të inteligjencës së vet. Kjo duket kaq e dorës së dytë, kaq e padobishme, krejt njëlloj si instrumentisti që luan me instrumentin, ndërkohë që pret ardhjen e bandës muzikore të cirkut. Por me një ndryshim; instrumentisti, lodhet pas ca kohësh dhe ndalon. E habitshmja në rastin e kritikës është që kritiku mahnitet nga muzika që ai krijon. Atëherë, mund të pyesim a u jep kritikëve kënaqësi leximi i njëri-tjetrit? Në këtë rast ngjajnë kaq shumë me berberët që qethin njëri-tjetrin për qejf.

Kritiku amerikan e verbon, jo vetëm audiencën e tij por edhe veten, në lidhje me thelbin e punës që bën. Zeja e tij shndërrohet në gjimnastikë mendore. Ai shndërrohet në rimishërim të të parëndësishmes, magjepsës me kujtime të lumtura, duke e pataksur turmën e pagdhendur, jo me atë që thotë, por me mënyrën se si e thotë. Mendjet e tyre mbyllen para stërhollimeve të gjithfarllojshme të kritikut. A s’ju duket diçka që sot ndodh rëndom?

“A e keni parë botimin e fundit të…..(vini një emër që keni dëshirë)? Xhouns Braun (Jones Brown) ia ka bërë fora kësaj here, ai… eh, si e pat titullin e librit? Sikur është roman më duket, e ka… në majë të gjuhës e kam… por flet… ka një goxha personazh. Nejse, Xhounsi e cilëson bojskaut estetik. Ia vlen, ta lexosh patjetër!” “Po, sigurisht. Brauni gjithmonë shkruan bukur. Të kujtohet se çfarë tha për filanin? “Është si një papagall që ka mësuar të fluturojë, por s’mësoi që s’mësoi dot të shajë”. Dhe prapëseprapë, kur e pyet këtë kritik për emrin e autorit, ose titullin e librit, ose se për çfarë bën fjalë, s’ta thotë dot? Ai, ose s’e ka lexuar, dhe nuk është se libri s’e ka tërhequr, por thjesht ka pritur të lexojë kritikun Braun për të krijuar një opinion. Dhe Brauni nuk ka dhënë asnjë opinion. Ndoshta edhe Brauni nuk e ka një të tillë.

Kritika në Angli është ku e ku më e zhvilluar se ajo në Amerikë! Pa dyshim, në SHBA gjen kritikë me gjykim të shëndoshë dhe tolerantë, të mirë-pajisur me njohuri, por me pak përjashtime ata nuk e kanë një status të tillë. Revistat, të cilat janë ato që vendosin standarde i shpërfillin ata, ose krijojnë gjendje të padurueshme për ta, kështu që edhe ata i shpërfillin revistat dhe jetojnë jashtë vendit.

Në një nga numrat e fundit të “E shtuna letrare (The Saturday Review), zoti Xheral Goulld (Gerald Gould), në shkrimin kritik për “Lojtari i fshehur” të Alfred Noyes, shkruan: “Njerëzit në jetën reale nuk flasin si në këtë libër… Nuk është e dobishme të tjetërsosh  ligjërimin bisedor të njerëzve të zakonshëm, pasi kjo ia zbeh vlerën librit. Dhënia e një detaji të tmerrshëm e çorienton lexuesin”. Kjo vërejtje është thelbi i kritikës së këtij autori. Kaq e saktë, e qartë dhe e plotë, s’i shton as s’i heq dot asnjë presje. Një shkrim kritik prej të cilit përfiton jo vetëm publiku, por edhe autori. Por cili kritik amerikan do ta bënte një gjë të tillë? Cili nga gjyqtarët tanë letrarë nuk do ta shfrytëzonte rastin për ta quajtur zotin Noyes “bojskaut estetik”, apo të mos merrej me diçka tjetër të dorës së dytë dhe të parëndësishme?

Cili do të ishte ai lexues atëherë, që s’do ta merrte librin pa një paragjykim të njëanshëm, pa një lloj ndjenje të zbehtë hatri dhe mëshire… jo për librin por për zotin Noyes?  Një në njëqind. Cili shkrimtar, duke e pasur prirjen e brendshme për të vuajtur, me shtysën e brendshme për të hequr qafe letrën e bardhë që nuk e lë të qetë, mund të frymëzohet apo nxitet prej një epiteti të tillë si ai i “bojskautit estetik?”. Asnjë.

Gjykimi i shëndoshë, kjo është fjala e duhur. Mos u bëj të tjerëtve çfarë s’do të doje të ta bënin ty. Kritikët anglezë bëjnë kritikën letrare të librit, kritikët amerikanë bëjnë të autorit. Kritiku amerikan ia hedh paq publikut, duke ia paraqitur autorin si një gaztor të shfytyruar, hija e të cilit në volume të trasha librash zor se të josh. Sigurisht, nëse ekzistojnë dy profesione në të cilat nuk duhet të ketë xhelozi profesionale, ato janë prostitucioni dhe letërsia.

Në këto rrethana, gara bëhet mbytëse. Shkrimtari nuk mund të filloj të konkurrojë me kritikun. Ka kaq shumë punë me të shkruarit ndërkohë që edhe nuk është i përshtatshëm për një garë të tillë. Edhe po të kishte kohë sa të duash dhe të ishte i mirëpajisur, gara do të ishte e padrejtë. Leximi i kritikut, sapo të bëhet zakon për lexuesin, shihet prej tyre si i pagabueshëm, dhe kontakti i tij me ta është aq i drejtpërdrejtë, sa i mundëson që gjithmonë të thotë fjalën e fundit. Dhe në shoqërinë amerikane fjala e fundit ka rëndësi, është vendimtare. Ndoshta, ai kështu arrin të na bindë.

Përktheu: Granit Zela

*Titulli është redaksional

A keni një përkufizim për dashurinë?-Ester Perel

in Meqë ra fjala by

Pyetjes: “A keni një përkufizim për dashurinë?”, në një intervistë të fundit në ‘The New Yorker”, Ester Perel, psikoterapeute, i përgjigjet:

“Është një folje. Kjo është gjëja e parë që më vjen në mendje. Është një angazhim aktiv i të gjitha llojeve të ndjenjave – ato pozitive, primitive, po dhe ato të neveritshme apo të urryera. Pra është një folje shumë aktive. Dhe shpesh është e çuditshme se mund të jetë si një lloj batice dhe zbatice. Është si hëna. Ne mendojmë që është zhdukur, por papritmas, ajo shfaqet sërish. E sigurt është që dashuria nuk është një gjendje entuziazmi i përhershëm. Unë vet kam tridhjetë e pesë vjet martuar dhe praktikoj terapinë e këshillimit në çift. Kam edhe dy djem dhe dashuria ime nuk është vetëm romantike.

Mendoj se përkufizimi i sotëm për dashurinë duhet të evolojë nga – “Ti je gjithçka”, kur çiftet janë vërtet në ekzaltim të plotë, dhe këtë e sheh në premtimet/zotimet e dasmës, ku çiftet i përbetohen njëri-tjetrit me zotime të tilla si: “Do të të fshij çdo pikë loti që do të rrjedhë nga sytë e tu, para se ti vet ta vësh re që po të rrjedh,” në një zotim më real që mund të jetë:

“Më duhet të pranoj që do të të bëj edhe gjëra të keqija ose të papërshtatshme/të pahijshme, me raste, por edhe rregullisht, në bazë të humorit të ditës që do të kem.”

Përktheu: Meli Ajazi

1 52 53 54 55 56 79
Go to Top