Author

Admin - page 131

Admin has 1899 articles published.

Apollonia, tokë e perandorëve/Luan Rama

in Në kohërat e kolerës by

Luan Rama

Kur arkeologu francez Léon Rey, zbulonte në fillimin e viteve 30’ në qytezën antike të Apolonisë, një nga skulpturat me fytyrën e perandorit August, i pari perandor i Romës, ai e kuptoi se kjo skulpturë e ngritur diku në mes të qytetit, ishte jo vetëm një vepër arti e Akademisë së Artit të Apolonisë, por dhe një dëshmi e lidhjes së fuqishme që kishte patur ky qytet me këtë perandor, i cili në rininë e tij kishte jetuar në shtëpitë e këtij qyteti. Përshkrimi i Rey-it gjatë njërës prej ekspeditave të përvitshme në Apoloni në ditarin e tij është interesant: “Dora zbulon mermerin dhe duke u dridhur, – shkruante ai, – ajo ndjek shtegun që ka lënë dalta mbi të. Ja tashmë tek qëndron, ashtu siç e ka krijuar vetë artisti. Burri i veshur me “toge”-n e madhe, duket sikur po zbret drejt qytetit që tashmë nuk ekziston më. Ai është i ri dhe i bukur. Vallë është Octave, “Augusti” i ardhshëm, i cili bëri studimet në këtë qytet? Hipoteza duket tërheqëse…” Dhe disa ditë më pas, Rey gjeti një kokë tjetër mermeri në të cilën vërtetoi se ishte pikërisht e Oktavianit, pasi një e tillë, e ngjashme, me të njëjtën shprehje, ai e kishte parë në muzeun e Firences.

Ky personazh historik, është një nga figurat më të shquara të dymbëdhjetë çezarëve për të cilin flet historiani romak Sueton, në librin e tij Jeta e dymbëdhjetë çezarëve. Historianët e Republikës së Romës dhe më pas ata të Luftës Civile dhe të kohës imperiale, shkruajnë pak për kohën e qëndrimit të Augustit në Apoloni, i cili në atë kohë kishte emrin Oktavian. Oktaviani kishte lindur më 23 Shtator të vitit 63, para erës sonë, në Romë, dhe prindërit e quajtën Caius Octavius Thurinus. Ai ishte biri i Atia-s, mbesës së Cezarit dhe i Gaius Octavius, i cili ishte guvernator i Maqedonisë së pushtuar në atë kohë nga ushtritë romake. Pas luftës në Maqedoni, bashkë me disa legjione, Çezari e dërgoi Oktavianin në Apoloni që të ndiqte Akademinë Ushtarake. Bashkë me të ishte dhe Agrippa, i cili do të bëhej më vonë një nga gjeneralët më të shquar të perandorisë augustiane. Por atëherë, Roma ishte ende Republikë. Ishte viti 45 para erës sonë dhe Apolonia bashkë me Dyrrachium-in, ishin dy nga qëndrat më të fuqishme të bregut të Ilirisë. Në rrethinat e Apolonisë, pak vite më parë, Çezari kishte ngritur kampin e vet dhe kur kishte hyrë në qytet, ushtarët e legjioneve romake, por dhe banorët e kishin brohoritur ardhjen e tij. Luftrat kundër legjioneve të Pompeut njihen, si ato në afërsi të Apolonisë ashtu dhe në rrethinat dhe kështjellën e Durrës, për të përfunduar pastaj në Farsale të Maqedonisë, ku Pompeu u mund plotësisht.

Oktaviani ishte veçse 19 vjeçar kur erdhi në Apoloni, në një kohë kur sapo kishte sprovuar luftërat e Maqedonisë. Por meqë nuk kishte fëmijë, Çezari mendonte gjithnjë që ta bënte trashëgimtarin e tij, prandaj dhe e dërgoi nipin e vet të përgatitej nga ana ushtarake, të ushtronte artin e kalorësisë dhe të mësonte strategjinë e luftës. Apolonia atëherë ishte një qytet i lulëzuar, të cilën e kishte vizituar dhe kishte qëndruar pak vite më parë Ciceroni, i cili e cilësonte atë “Magna urbs et gravis”, (“Një qytet të madh e hijerëndë”). Krahas banorëve, apoloniatëve, në qytet ishin dhe krerët ushtarakë, guvernatori, magjistratët, etj, ndërkohë që forcat ushtarake ishin në kampet e ngritura në fushat që rrethonin qytetin. Imagjinoni një çast 80 mijë ushtarët e Çezarit, që kishin rrethuar qytetin për pak kohësh, pamje që ndoshta sot e tejkalojnë imagjinatën tonë. Qyteti i Apolonisë kishte atëherë një Agonothèt, siç e shohim një pjesë të tij, të zbuluar nga Rey dhe të ringritur nga arkeologët shqiptarë (një pjesë e fasadës), disa dekada më parë. Po ashtu, ishte Odeoni, Buleterioni, banjat, Nimfeu, tempujt e ndryshëm, siç ishte dhe ai i Apolonit, Dianës, Demetre-s, atj. Monumentet e statujat e shumta të Eros-it, Hera-s, Hermes-it apo Meneadat, gjallonin rrugët me kalldrëm. Pllakat e mermerit ishin të mbushura me dedikime e mbishkrime të ndryshme. Në qytetin e ngrohtë e plot diell pranë detit, ishin sallat e hapura të muzikës, vendet e kultit, altarët në abside, kamaret dhe muret e trashë rrethues, akuadukët që sillnin ujë, etj. Rrugët e Apolonisë gumëzhinin nga njerëzit, tregjet, prostitutat (më të shumtat gjendeshin atëherë në Dyrrachium, i cili kishte një nam të madh për pasurinë e shumllojshmërinë e tyre), pasi pranë Apolonisë ishte porti ku zbarkonin anijet që vinin shpesh nga Brindizi dhe qytetet e tjera të Mesdheut. Oktavianin (apo Oktavin, siç e thërrisnin jo pak në atë kohë), ishte një djalosh shumë i bukur. Në librin për jetën e tij, historiani Sueton shkruan se “Ai kishte një bukuri të rrallë, bukuri të cilën e ruajti gjatë gjithë jetës… Sytë e tij ishin gjithnjë të gjallë e të shndritshëm, madje ai të bënte të besoje se shikimi i tij kishte diçka hyjnore. Kur u bë August dhe e fiksonte shikimin e tij tek dikush, ai kishte dëshirë që tjetri ta ulte kokën, si i verbuar nga dielli”. Arkeologu francez Eric Follain, i cili kohët e fundit botoi në revistën franceze Archelogia, një studim mjaft interesant për Apoloninë, ka krijuar dhe sjellë në faqet e kësaj reviste, pamje sintezë se si kishin qënë në të vërtetë shumë prej ndërtesave kryesore të Apolonisë së asaj kohe, nga të cilat kanë mbetur veçse rrënoja, pasi gurët e tyre, siç na dëshmon në kujtimet e tij arkeologu Rey por dhe arkeologët e tjerë franceze si, Léon Heuzey apo Alfred Gilliéron, janë marrë me qerre nga pashallarët e Beratit për t’i përdorur për themelet e sarajeve të tyre. Po në këtë mënyrë u morën dhe gurët e tempullit të Dianës, një tempull tepër i veçantë në historinë e arkitekturës së asaj kohe, me gjashtë shtylla të mëdha dhe të larta, nga e cila në shekullin e XIX kishte mbetur vetëm një shtyllë, që me sa duket nuk kishin arritur ta shembnin (ja pse dhe ai fshat që do të krijohej aty, më pas do të quhej Shtyllas). Sidoqoftë, në mes të qytetit ishte dhe obelisku i Apolonit, tempull të cilin, Oktaviani e gjeti në Apoloni dhe kur ai u bë perandori i parë e Romës, një kopje e këtij tempulli u vendos në pallatin e tij, në Palatin. Siç kishte legjionarët dhe magjistratët e tij, ky qytet kishte dhe skllevërit që mbanin me vete legjionarët, të cilët i ndiqnin nëpër ekspeditat e tyre. Siç shkruan historiani francez Pierre Cosme rreth Apolonisë së Ilirisë në librin Auguste, “Apolonia nuk ishte vetëm një qytet garnizoni ushtarak për trupat ku Cezari mendonte të niste ekspeditat e mëdha kundër dakëve dhe partëve. Edhe pse nuk kishte shkëlqimet e Athinës, Aleksandrisë dhe Pergamos, Apolonia ishte një qëndër e kulturës, ku Oktaviani u shoqërua nga Apollodore i Pergamos…” Pikërisht në Apoloni, pohon ky studiues dhe biograf i Oktavianit, (August), “nipi i Çezarit njohu astrologun e famshëm Théogène, i cili i parathotë Oktavianit një të ardhme të shkëlqyer dhe të jashtëzakonshme”. Këtë informacion e kemi dhe nga historiani romak Suetone, i cili e shkruan këtë dhe në librin e famshëm të tij, ashtu si dhe nga shumë historianë të tjerë të kësaj epoke. Në librin e tij Hyjnori Auguste, Suetone shkruan se “Gjatë kohës së tij në Apolloni, bashkë me Agrippa-n, ai shkoi në observatorin e Théogène. Pasi dëgjoi dhe pa horoskopin e Agrippa-s, ai i tha se kishte përpara një të ardhme të shkëlqyer. Oktaviani nuk kishte folur për horoskopin e tij, nga frika, apo nga turpi se mos parashikimi i Théogène nuk do të ishte si ai i mikut të tij. Por pas nxitjesh të shumta dhe hezitimesh, Oktaviani i tregoi Théogène-it dhe ai u habit menjëherë për fatin që e priste atë. Më vonë, Auguste kishte një besim të jashtëzakonshëm në të ardhmen e tij, madje ai prodhoi monedha që kishin konstelacionin e lindjes së tij, atë të konstelacionit të dhisë”. Në Apoloni, Oktaviani njohu dhe Mecene, një figure tjetër e kësaj kohe, i cili do të bëhej këshilltari më i ngushtë i Oktavianit gjatë gjithë jetës së tij si konsull dhe pastaj si perandor. Ishte pikërisht ky Mecene (nga vjen dhe termi i mecenatit, meceneve të artit, etj), i cili e shtyu Augustin që ta shndërronte Romën në një qytet plot shkëlqime, duke i dhënë një impuls të jashtëzakonshme ndërtimeve të mëdha, ngritjes së tempujve, monumenteve, banjave publike, etj, aq sa në historinë romake, ku flitet për kohën e Augustit thuhet “shekulli i Augustit të shenjtë”. Që nga ajo kohë ka mbetur shprehja: ”Augusti e gjeti Romën me tulla dhe kur vdiq e la me mermerë të bukur”. Apiani, nga ana e tij, në librin e tij Histori romane-Luftrat civile,, duke treguar për jetën e Oktavianit, shkruan se «Oktaviani, biri i vajzës së motrës së Cezarit, ishte bërë një “hipparque” i Cezarit përgjatë një viti, sepse Cezari e kishte kthyer këtë funksion vjetor që të ushtrohej nga miqtë e afërt të tij. Oktaviani ishte ende djalosh kur u dërgua nga Cezari në Apolloni, në gjirin e detit Jon. Atij iu dërguan trupa e kuaj me qëllim që të stërvitej dhe shpesh oficerë të shumtë shkonin ta takonin meqë ishte i afërt i Cezarit. Ai i priste të gjithë me mirësjellje, çka forcoi miqësinë e tij me ata dhe me ushtrinë. Por gjashtë muaj më vonë, një mbrëmje, atë e lajmëruan se Cezari ishte vrarë në Senat nga ata që ishin miqtë më të shtrenjtë të tij dhe që ishin më të fuqishmit, pas tij”.

Nga porti vinin dhe të rejat e Republikës. Pikërisht në ditët e Marsit të vitit 44, një anije mbërriti në portin e Apolonisë dhe menjëherë në qytet u përhap lajmi se Çezari ishte vrarë nga Brutus, njeriu të cilin ai e mbante si një ndër më besnikët, aq sa, siç shkruajnë historianët, kur pa që Brutus i nguli thikën, Çezari i kishte thënë “Edhe ti biri im?”(“Tu quoque, mi fili?”)… Padyshim që për Oktavianin ishte një lajm i tmerrshëm vrasja e Çezarit, i cili sapo e kishte proklamuar si trashëgimtarin e tij pas vdekjes, duke i lënë trashëgim gjithçka, me shpresë se pikërisht Oktaviani do të merrte në duar drejtimin e Romës dhe do të vazhdonte stafetën e lavdishme të tij. Por njëkohësisht me lajmin dhe konfuzionin që krijoi ky lajm në Apoloni, në datën 20-27 Mars, Oktavianit i erdhi dhe një letër nga nëna e tij, Atia, e cila e porosiste që të mos nxitohej dhe të mos nisej për t’i bërë luftë vrasësve të Cezarit, por të qëndronte ca kohë në heshtje sa të qetësohej situata. Por nga ana tjetër, të gjithë oficerët e komandantët e legjioneve romake që ishin në Apoloni, vinin pranë Oktavianit dhe i kërkonin veçse shpagim, duke i premtuar besnikëri deri në vdekje. Por a do të mundëte ai që të fitonte ndaj ushtrive të shumta që kishin Mark Antonio dhe Brutus në Romë dhe në vendet e pushtuara si në Maqedoni e gjetkë? Agrippa dhe miku tjetër Salvidienus Rufus, një tjetër figurë e kohës imperiale, i kërkonin me këmbëngulje Oktavianit që ta linin Apoloninë menjëherë dhe të niseshin bashkë me legjionet drejt Brindizit, nëpër “Via Appia” e pastaj drejt Romës, me bindjen se dhe legjionet e tjera romake që do të ndeshnin rrugës, do të bashkoheshin me ta, meqë vrasja e Çezarit i kishte prekur të gjithë. Por këshilla e nënës ishte më e fortë sesa revolta e momentit. Ato net, kampet rreth qytetit ushtonin nga thirrjet për t’u nisur drejt luftës. Këtë moment të vështirë në jetën e Oktavianit e kujton dhe historiani Velleius Paterculus në librin e tij Historia romane : “Pas përfundimit të luftrave civile, Cezari e kishte dërguar në Apolloni që të mësonte disiplinat liberale dhe të zhvillonte talentet natyrore që kishte ky djalosh i ri i jashtëzakonshëm, në mënyrë që më pas, Cezari ta kishte si shok armësh në fushatën e mëvonshme kundër Gètes e më pas kundër Parthes. Kur mori vesh lajmin e vrasjes së dajës së tij, edhe pse “centurione”-t e legjioneve që ishin vendosur aty i premtuan ta mbështesin në luftën e tij; edhe pse Salvidienus dhe Agrippa i thanë që të pranonte kërkesat e tyre, ai nxitoi të shkonte në Qytet, (Rome), ku më së fundi mori vesh të gjitha detajet e vrasjes dhe të testamentit që i kishte lënë Cezari”.

Më së fundi Oktaviani u nis, i shoqëruar nga miqtë e tij më të ngushtë, Agrippa, Mecene, Salvidienus Rufus si dhe disa legjione romake, të cilat e kishin shoqëruar dhe nga Maqedonia në Apoloni. Në ditët e para të Prillit të vitit 44, ai mori anijet në portin e Apolonisë dhe u nis drejt Brindizit. Para vdekjes, i ati i kishte treguar Oktavianit se ditën që festonin fitoret e Çezarit, (Ludi Victoriae Caesaris), ai kishte parë një kometë. “Ajo kometë je ti biri im, që do të shkosh në botën e të shenjtëve”, – i kishte thënë i ati. Oktaviani po i drejtohej Romës, i vendosur për të mos bërë luftë. Vallë a do të realizohej parandjenja e të atit me atë kometë të shndritëshme që kishte parë në qiell? A nuk i kishte thënë dhe astrologu Théogène në Apoloni se ai do të bënte një karrierë të shkëlqyer dhe se e ardhmja e tij do të ishte e ndritur? Kushedi… E megjithatë, parandjenja e atit të vdekur do të realizohej. Po si? Ç’ndodhi me Oktavianin më pas?… Seneka, në librin e tij Historia natyrore, duke iu referuar kthimit të Oktavianit në Rome shkruan se “thuhet se ditën kur hyjnori Auguste u kthye nga Apolonia dhe hyri në Qytet, (Romë), rrotull diellit u shqua një rreth shumëngjyrësh. Këtë grekët e quajnë “halo”, çka ne mund ta quajmë “kurorë të shndritëshme”.

Me të mbërritur në Romë, gjëja e parë që kërkoi Oktaviani ishte që të merrte trashëgiminë që i kishte lënë Çezari me testament. Pas kësaj, ai u afrua me Mark Antonin, me të cilin kishte luftuar në Maqedoni, por shumë shpejt ai u nda nga ai. I mbështetur nga Ciceroni, rreth vetes ai formoi një ushtri me të cilën luftoi kundër Mark Antonit në Modena, betejë ku vdiqën dy konsuj të Republikës. Ciceroni i propozoi Senatit që bashkë me të të ishte konsull dhe Oktaviani dhe sëbashku të drejtonin Republikën. Por për shkak të moshës së re, Senati nuk pranoi, edhe pse në luftën e Modena-s, ushtarët, në ditën e fitores e kishin brohoritur si «Imperator». Meqë Senati nuk pranoi, i zemëruar, Oktaviani u bashkua sërrish me Mark Antonin dhe pas pak kohësh pushtoi Romën, i dha fund Republikës dhe krijoi «Trumviratin» që do të ishte fuqia supreme. Pikërisht në atë kohë, njerëzit e Mark Antonit do të vrisnin Ciceronin që largohej i tmerruar nga Roma, por dhe Mark Antoni do të mundej disa vite më pas nga Oktaviani, në vitin 30 para erës sonë, në luftën detare të Actum-it në brigjet joniane. I kthyer fitimtar në Romë, për të shpërblyer kujtimin dhe ndihmën që i kishin dhënë apoloniatët në kohën e qëndrimit të tij atje, ai e shpalli Apoloninë «Qytet i lirë», pra pa taksa dhe i pavaruar në një farë forme nga Roma, por gjithnjë aleate e saj. Dy vjet më vonë, në vitin 28, Senati e shpalli Oktavianin «Princeps senatu», (Senator i parë), dhe një vit më vonë e shpalli «August», (të Shenjtë), pra perandor.

Kur arkeologu franko-zviceran Alfred Gilliéron, (ashtu si më parë reverendi anglez Huges apo koloneli britanik Martin Leake më 1806), vizitonte Apoloninë, në vitin 1869, nuk harron të mos flasë për kohën e lavdishme kur Augusti kishte studiuar artin ushtarak në Apoloni: «Përballë heshtjes mistike harroj që këtu ka qënë streha e studimeve të djaloshit Oktav, i cili ndoshta do ta kishte transformuar këtë kodrinë në një Akademi të Muzave »… Por mjerisht shekuj më vonë Apolonia do ta humbiste shkëlqimin e saj: luftrat, tërmetet, braktisja e qytetit, bënë që Apolonia të mbetej thjesht një vënd kulti, por që në epokën otomane do të binte në një errësirë të plotë dhe do të rrënohej e përmbytej nga balta. Ata të huaj, konsuj, arkeologë, historianë e gjeografë që e vizituan në shekullin e XIX, mezi arritën të shohin veçse disa gjurmë që kishin mbetur nga koha e lavdishme e Oktavianit… Sekretet që fsheh Apolonia në vetvete janë ende të mëdha. Arkeologët e sotëm dhe ata të nesërm ndoshta do të na zbulojnë gjurmë të reja jo vetëm të Oktavian-Augustit, por dhe të bashkëluftëtarëve të tij të lavdishëm që jetuan në Apoloni, nga Ciceroni e më pas Brutus, Agrippa, Mecene, Rufus, prijësit e legjioneve të tmerrshme, etj, çka e bëjnë këtë tokë të Ilirisë së lashtë, këtë qytet të themeluar nga kolonitë greke të Korintit dhe Korkyrës që në shekullin e V-të para erës së re, një vend me “bëma të pagoja”, pasi pjesa më e madhe e këtij qyteti shtrihet ende nën dhé…

You might be interested in

MBI RRAFSHINËN NË FLAKË TË HUAN RULFOS/ŐSCAR MENDOZA

in Letërsi by

ÓSCAR MENDOZA

“RRAFSHINA NË FLAKË” – HUAN RULF

“Thonë se ai e hodhi vetë litarin në grykë e madje e zgjodhi vetë edhe pemën ku do ta varnin, pema që i pëlqente më shumë.”

Çfarë nuk është thënë për veprën letrare të Rulfos? Vetëm me dy libra, një përmbledhje me tregime dhe një roman («Pedro Páramo») Huan Rulfo u bë një autor me famë, i suksesshëm, i adhuruar apo thoni si të doni. Pothuaj në fund të jetës së tij publikoi «Gjeli i artë dhe tekste të tjera për kinema», ku përfshihen skicat e një romani, skenare për metrazh të shkurtër dhe një përzgjedhje fotografish në një botim të «Ediciones Era». Kështu që në një kuptim të saktë Huan Rulfo (1917 – 1986) arriti pavdekësinë me një vepër modeste që nuk bëhen as tre libra. Sot që festojmë Ditën Botërore të Librit dhe të Drejtës së Autorit, nuk ka formë më të mirë ta bësh këtë duke folur dhe duke rekomanduar një vepër fondamentale për letërsinë hispanoamerikane dhe për arritjet meksikane:

«Rrafshina në flakë»

Në të vërtetë, në fillim, përmbledhja me tregime e titulluar «Rrafshina në flakë» doli pjesërisht. 1953-shi qe viti i botimit të parë që përfshinte pesëmbëdhjetë tregime nga shtatëmbëdhjetë që formojnë botimin përfundimtar. Qëllimi im këtu nuk është të flas për botimin historik të veprës së Rulfos, për motivet pse tregime si «Paso del Norte» nuk do të botohet për shumë vite dhe do të futet në libër vetëm në vitin 1980 apo për tregime si «Shpati i kumbarave» dhe «Ditën e tërmetit» që duken më shumë si shtojca se kapituj për të njëjtën temë. Autori i ka rishikuar, i ka korrektuar dhe pak janë kuptuar motivet pse janë shtuar apo pse është ndryshuar rendi i tregimeve të tij. Është e njëjta me «Rrafshina në flakë» që paraqitet sot, ku seria e tregimeve të shkruara nga Huan Rulfo fillon me tregimin «Na dhanë tokë» e përfundon me «Anakleto Morones». Qëllimi ynë është i thjeshtë: të shkruajmë disa rreshta për të thënë se «Rrafshina në flakë» është ideale për të lexuar dhe se gjithmonë është koha për ata që nuk e kanë lexuar.
Në faqet e «Rrafshinës në flakë» do të gjejmë personazhe që mund të mishërohen te kushdo nga të njohurit tanë. Huan Rulfo ndonjëherë ka thënë, sigurisht në kuptimin alegorik, se pushoi së shkruari ngaqë ungji i tij, i cili i tregonte historira, kishte vdekur. Të vendosur në rrafshnaltën e gjerë të Haliskos – Komala, Talpa, Luvina, Tierra Kaliente – dhe në periudhën që shkon nga institucionalizimi i Revolucionit deri te lufta krishtere, tregimet e «Rrafshinës në flakë» bazohen në problemet e të qenit meksikan: toka, grabitja, incesti, çmenduria, thashethemet, feja, humori i zi, politika si tallje për popullin, të vdekurit e fantazmat dhe realiteti i shpërfytyruar përmes mitit. Për shembull, te tregimi i parë «Na dhanë tokë», intriga bazohet tek reforma agrare e qeverisë, aq shumë e pritur, ku një grup fshatarësh marrin tokë, po ato janë ca xebërrishte të thata që nuk vlejnë për asgjë. Tjetër shembull i temës së tokës është «Luvina», një nga tregimet më të bukura të këtij vëllimi, ku tregimtari i kudogjndshëm na rrëfen një lloj preludi nga tema e Komalës dhe tokës së vdekur që del në Media Luna e romanit «Pedro Páramo», një tjetër libër ky, i rekomanduar në mënyrë të padiskutueshme. Te «Puna është se jemi shumë të varfër», autori rrëfen, në mënyrë humoristike, por jo duke mos qenë realist, për varfërinë si trashgimi dhe për fatin e pazakontë të vajzës së vogël, të cilën, pasi humbet lopën, e pret fati i lavires. «Makario» do të kujtohet për forcën e personazhit kryesor-rrëfimtar, një njeri, të cilin mund ta konsiderojmë të marrë, e megjithatë përshkruan një realitet aq magjik dhe aq të pafajshëm sa ka dëshirë të lëpijë bretkosat e të pijë dy gjokset që ai përshkruan. «Thuaju të mos më vrasin!» është një tjetër shembull i paharrueshëm i rrëfimit të dramave të Meksikës: hakmarrja dhe faji që s’kanë të mbaruar gjatë ecjes së kohës. «Paso del Norte» na ofron problemin e emigracionit dhe panoramën e trishtuar që paraqitet përpara atyre, të cilët, pa e plotësuar ëndrrën amerikane, zgjohen përsëri në Meksikë. «Ditën e tërmetit» është ndoshta tregimi me më shumë humor, i ngarkuar me një satirë tipike politike dhe fshati ku vendoset ngjarja si pasqyrë-realitet. Libri përfundon me «Anakleto Morones», një fabul ku personazhi kryesor nuk ekziston dhe merremi vesh me të nëpërmjet dëshmisë së mrekullive të tij, të zonjave besnike me moral të mirë dhe kujtimit të pakëndshëm të njërit prej miqve të tij.
Gjithsej, shtatëmbëdhjetë tregime, një histori e njëjtë e treguar në shtypin e Meksikës që ende ekziston në disa vende të mjeruara, në treva të largëta. «Rrafshina në flakë» është çelësi për të kuptuar se si një shkrimtar ka mundur të tregojë histori populli, histori që të gjithë i dëgjojmë të na i rrëfejnë në atë mënyrë që bëhen universale, sidomos me një të folme të veçantë. Personalisht habitem kur dëgjoj se paska njerëz që ende nuk kanë lexuar nga Huan Rulfoja as edhe një tregim. Prandaj shikoj në këtë Ditë të Librit një motiv të veçantë për të rekomanduar librin «Rrafshina në flakë», për stilin dhe tematikat e saj të qëndrueshme. Është libri më i rekomanduar për cilësitë e veta letrare.

23 prill, 2013

Përktheu: Bajram Karabolli

Shënim:

Me rastin e 34 vjetorit të vdekjes së Juan Rulfo-s.

You might be interested in

PASIONI-KRISTINA PERI ROSSI

PASIONI -KRISTINA PERI ROSSI Dolëm prej dashurisësi nga një katastrofë ajroreKishim humbur rrobatletratmua më mungonte një dhëmbty kuptimi i kohësA

Ç’GJUMË POSHTË SHELGUT!-RAFAEL RUBIO

Ç’GJUMË POSHTË SHELGUT!-RAFAEL RUBIO Eh, ç’gjumë nën një shelg buzë lumit,blerimi i gjetheve të fut në ëndërrim.Isha era, zhurmërimi, përshkënditjae

Frutat e Omerit-Luan Rama

in Letërsi/Tharm by

Frutat e Omerit-Luan Rama

(Kushtuar Omer Kaleshit)

 

Zotëri, keni etje… doni një frut?

Një mollë, një dardhë, një ftua…?

Kujdes, këto fruta nuk duhen kafshuar,

janë tablo, vepra arti,

fruta me forma njerëzore,

me aromë mishi e gjaku,

me linjat e një gruaje të parë diku,

shkarazi, kur këputet hëna,

duke lënë pas një peng okër,

fruta me linja gruaje,

vithe, gjinj, pleksje simbolike,

janë frutat e mikut tim Omer,

pinjoll i Omeriadës së vjetër.

Midis seancave të lodhshme

piktori kërkon të çlodhet, ka etje,

me sytë gjysmë mbyllur kërkon frutat në atelier,

dhe endet si i dehur, në ëndërr,

me imazhet e një gruaje që veç e ka fshikur

dhe e ka lënë aty në komodinën e kujtesës

s’dihet kur,

dhe atëherë ngjyen spatulën e tij në paletë,

pleks bojrat që shndrisin

pak llavë që djeg,

një të blertë bregoreje që ngjitet drejt diellit,

dhe pak të zezë trishti, mungese,

e bardha është e vetë telajos,

ajo pret dorën e tij,

të ngjesh spatulën mbi të,

si të prekë barkun e njomë të saj,

të pështetet paqësisht,

dashurisht.

Omer hedh ngjyra, hedh farë,

mbjell ashtu si një farëmbjellës i Selenicasit

në freskun e pambarimtë të jetës,

në forma gruaje ai fal dashuri,

krijon fruta femërorë

aty, ofruar në atë tabaka të bardhë,

në sofrën e telajos së madhe,

mund t’i shijoni

ashtu siç shijojmë shpirtrat e krijuar

në një sallon arti…

You might be interested in

Një vështrim i freskët për Simone de Beauvoir-in/Nga DER SPIEGEL

in A(rt)ktivizëm/Feminizëm/Letërsi by

Një grua në botën e një burri

Marrë nga: DER SPIEGEL

Ajo gjithmonë mbante një buzëqeshje të ngurtë madje edhe përballë vdekjes.  Kur partneri i saj i jetës, për më shumë se 50 vite, qetësohej në “kutinë e tij të vogël”- nga e cila ai nuk do të dilte kurrë, dhe ajo kurrë nuk do e arrinte sërish atë, ajo me urtësi doli në përfundimin se: “Edhe nëse do të jem e varrosur pranë teje, nuk do të ketë tranzicion midis hirit tënd dhe eshtrave të mia”.

Simone de Beavoir u qëndroi besnike bindjeve të saj materialiste. Ajo kishte hequr dorë prej besimit të saj katolik dhe edukimit, dhe bindjes për të shkuar në parajsë, dhe kur ishte në moshën 14 vjeçare, ajo në mënyrë kundërshtuese iu drejtua duke i thënë se ëmës: “Unë nuk do të shkojë më në meshë”.

Vdekja i ndau Simone de Beavoir dhe Jean Paul Sartre, në vend që t’i bashkonte ata, por përpos kësaj ata mbetën çifti i shekullit. Kur ajo vdiq në 14 Prill, 1986, pothuajse gjashtë vjet pas ditës së vdekjes së Sartrit, lëvizja protestuese e vitit 1968 më në fund shkoi drejt përfundimit. Vargani i njerëzve në funeralin në Paris, ishte marshimi i fundit  i revolucionit. Kamerierët nga Brasserie La Coupole formuan një gardë mbrojtëse në nderim,  përgjatë rrugës, kishin vendosur peceta të bardha mbi krahët e tyre të majtë, për t’i bërë nderimet e tyre të fundit një gruaje që kishte qenë prej kohësh e ftuara e tyre besnike dhe e spikatur në Montparnasse, që ka qenë tradicionalisht një lagje e intelektualëve dhe artistëve në Paris.

Një shesh i vogël përballë kishës së Saint-Germain-des-Prés në Paris, mbart emrin e saj sot sëbashku me atë të Sartrit, po ashtu edhe një  urë e vogël për këmbësorët që çon në bibliotekën e re kombëtare.  Ideja që emri i saj do të shoqërohej me një urë që të dërgon drejt librave, padyshim që do të kënaqte Simone de Beauvoir-in.

Tani të dy janë bashkuar në fund të fundit, të paktën në këtë mënyrë të vogël. Për ironi të fatit, Beauvoir ishte gjithnjë e bindur për ruajtjen e pavarësisë së saj, dëshirën e saj për liri, joie de vivre, kuriozitetin dhe nevojën e saj për të shkruar.

Njëqind vjet pas lindjes së saj në 9 Janar, 1908, shkrimtarja dhe filozofja franceze Simone de Beauvoir, mbetet një udhëheqëse për gjeneratat e grave dhe një autore e cila praktikoi emancipim në jetën e saj dhe librat e së cilës vendosën themelet teorike të feminizmit modern. Klasiku i kultit Beauvoir: “Seksi i Dytë”, si dhe kujtimet e saj shumë vëllimore, formuan me vendosmëri debatin mbi marrëdhëniet midis burrave dhe grave.

“Sigurisht, trashëgimia e de Beauvoir-it nuk mund të kufizohet në aspektin feminist,” thotë Alice Schwarzer, një feministe e shquar gjermane që u njoh me de Beauvoir-in në vitet 1970 dhe për të cilën shkrimtarja franceze shërbeu si model. “Por nuk ka asnjë fjali të vetme që nuk është rrënjosur me idenë se ajo ishte një grua në botën e një burri.”

Disa libra dhe biografi të reja janë duke u përpjekur që të hedhin një vështrim të ri mbi Simone de Beauvoir-in, po përpiqen të zbulojnë diçka të re dhe befasuese në veprat e saj, dhe veçanërisht të njohin qartësinë, integritetin, sensin e drejtësisë dhe guximin e vizioneve të saj.

Nuk janë vetëm librat e saj, por edhe jeta e saj, ato që e kanë bërë de Beauvoir-in gruan intelektuale më të rëndësishme të kohërave moderne.  Ajo ishte një mendimtare në vetvete, dhe jo vetëm një shtojcë e Sartrit, joshëse e paharruar.

Një vajzë asokohe ishte e  menduar të martohej dhe të kishte fëmijë. Nëse një familje nuk kishte mundësitë për t’i siguruar  vajzës një pajë , dhe nëse një vajzë nuk ishte aq tërheqëse sa për të joshur një burrë, ajo duhej të kujdesej për veten e saj.

Në librin “Seksi i dytë”, i cili është publikuar në dy vëllime në vitin 1949, dhe u konsiderua asokohe si tejet skandaloz, aq sa u bë i suksesshëm brenda një nate (22,000 kopje u shitën dy javët e para), de Beauvoir ekzaminoi pyetjen se çfarë do të thotë për gjysmën e njerëzimit të përcaktohet, përulet, vlerësohet dhe përgjithësisht mbizotërohet, nga gjysma tjetër, shpesh më pak inteligjente dhe zakonisht me mangësi emocionale.

Eseja e goditi shoqërinë si një bombë dhe e dënoi autoren e saj në një shkatërrim pothuaj djallëzor, të përjetshëm. Njësoj si lexuesit dhe media e quajtën atë gjithçka, nga seksualisht e pakënaqur, deri tek e ftohtë, nimfomaniake, lesbike dhe si dikush që urren fëmijët.

Ajo mori e-maile  të mbushur me oferta, por që përmbanin edhe urrejtje brenda – shpesh e shprehur në terma më të ashpër dhe më fyes  – për ta kuruar atë, për të kënaqur dëshirat e saj dhe për t’i hapur sytë në mënyrë që të mund të zbulonte të vërtetën, bukurinë dhe dinjitetin.

Shkrimtari François Mauriac, një katolik i mirë dhe një njeri i respektuar, u hidhërua nga idetë e saj dhe i shkroi me përçmim stafit të recensionit që bashkë-themeloi: “Tani unë di gjithçka për vaginën e shefit tuaj”. Edhe Albert Camus, një humanist i bindjeve të thella, nuk mund t’i pranonte gratë inteligjente, siç vërejti shpejt de Beauvoir. I kompleksuar në praninë e saj, ai ose do të tregonte kënaqësi në lidhje të ose do ta injoronte, varej se sa i irrituar ishte. “Toni i tij kur fliste me mua ishte zakonisht sarkastik dhe shpesh fyes,” shkroi ajo.

E megjithatë, edhe de Beauvoir e ndjeu se kishte diçka jo shumë të duhur në lidhje me tezën e saj revolucionare: “Grua nuk lind, por bëhesh e tillë”.

Njëzet vjet pasi u botua për herë të parë “Seksi i Dytë”, autorja Suzanne Lilar shkroi një kritikë të shkëlqyer për këtë vepër themelore të feminizmit modern, një artikull që të paktën e bindi de Beauvoir-in të pranonte dallimet gjenetike, hormonale dhe anatomike midis gjinive. Sidoqoftë, ajo mbeti e qëndrueshme, dhe me të drejtë, në bindjen e saj se kultura formëson perceptimin tonë për feminitetin, një perceptim që luhatet vazhdimisht midis idealizimit dhe demonizimit.

“Gra, ju duhet ta falenderoni atë  për gjithçka!” Elisabeth Badinter, një aktiviste për të drejtat e grave dhe autore e ndikuar nga de Beauvoir-i, mendohet se ka qenë ajo që ka thirrur për mbajtjen e funelarit të de Beauvoir-it. Ekzistencializmi francez e analizoi njeriun si një person rrënjësisht të lirë, i cili e shpik veten përmes veprimeve të tij, në vend që të nxitet nga rrethanat. Por a janë të gjithë njerëzit të lirë të veprojnë?

Në kujtimet e saj de Beauvoir, e cila duhej të fshinte veten nga mjedisi i saj, për të zënë vendin e saj në histori, shkroi se ndihej ” e tradhtuar”. Por avangardistja radikale që ajo ishte – e adhuruar dhe e përçmuar, një vetmitare e vërtetë, në asnjë mënyrë thjesht një shoqe apo një medium për Sartrin më të famshëm se ajo, me të cilin ndan një varr në varrezat në Montparnasse – hapi sytë e brezave të grave në të gjithë botën.

Përktheu: Arbjona Çibuku

You might be interested in

SHI-JUAN GELMAN

in Letërsi/Përkthim/Tharm by

SHI-JUAN GELMAN

 

(Argjentinë, 1930 – 2014)

Sot po bie shumë shi, shumë,

dhe duket sikur po lajnë botën

fqinji im ngjitur këqyr shiun

dhe mendon të shkruajë një letër dashurie,

një letër për gruan që jeton me të

dhe i gatuan, i lan rrobat dhe me të bën dashuri

dhe i ngjan hijes së tij,

fqinji im kurrë nuk i thotë fjalë dashurie

gruas,

hyn në shtëpi nga dritarja jo nga dera,

nga dera hyhet në shumë vende,

në zyrë, në kazermë, në burg,

në të gjitha ngrehinat e botës, por jo te bota,

as te gruaja, as te shpirti,

me një fjalë, tek ajo kuti apo anije apo shi që e quajmë kështu,

si sot, që bie shumë shi,

dhe e kam të vështirë ta shkruaj fjalën dashuri,

pasi dashuria është diçka dhe fjala dashuri është diçka tjetër,

dhe vetëm shpirti e di se ku puqen të dyja,

kur dhe si,

po ç’mund të shpjegojë shpirti,

prandaj fqinji im ka shtrëngata në grykë,

ka fjalë që mbyten,

fjalë që nuk e dinë se ka diell sepse lindin

e vdesin natën e dashurisë,

dhe në mendime i lënë letra që ai kurrë

s’do t’i shkruajë,

si heshtja që ka mes dy trëndafilave,

apo si unë, që shkruaj fjalë për t’u kthyer

te fqinji im që këqyr shiun,

shiun,

zemrën time të syrgjynosur.

Përktheu: Erion Karabolli

You might be interested in

GOTAN-JUAN GELMAN

GOTAN*-JUAN GELMAN   (Argjentinë, 1930 – 2014) Ajo grua i ngjante fjalës “kurrë”, që nga paskoka i ngjitej një magjepsje

SPIRALE-ENRIKE ANDERSON IMBERT

ENRIKE ANDERSON IMBERT (Argjentinë, 1910 – 2000) U ktheva në shtëpi ndaj të gdhirë, me sytë që më mbylleshin nga

Maria Callas: Opera fillon shumë më përpara se të ngrihet perdja dhe mbaron shumë më vonë pasi ajo të ketë rënë

in Muzikë by

Nuk jam as engjëll as djall. Jam grua-Maria Callas

Maria Callas lindi më 2 Dhjetor, 1923. Ndoshta më e rëndësishmja këngëtare lirike e shekullit të shkuar, që ende adhurohet nga miliona fanatikë, tridhjetë e nëntë vjet pas vdekjes së saj. E dashuruar me grekun më të famshëm, Aristotel Onassis, një personalitet i një rëndësie të njëjtë. Opera e saj më e mirë ishte jeta e saj. Përrallore, melodramatike dhe tragjike, përmes udhëtimit të saj mahnitës nga ngritja deri në rënie.

Është fillimi i viteve 50-të. Maria Callas është në kulmin e lavdisë së saj dhe po ndjek një shfaqje në një kabare në Monte Karlo. Spektakli rrjedh normalisht. Por vjen çasti kur shpallet një artiste si “Maria Callas e striptizës.” Në atë çast, Maria Callas e vërtetë ngrihet nga vendi i saj dhe zhduket në errësirën e natës. Ditën tjetër, gazetat shkruajnë se ajo ishte shumë e zemëruar. Ajo tha se u largua për shkak se shfaqjaiu duk e mërzitshme. Më vonë, në një intervistë me Times, tha për incidentin në Monte Karlo: “Gazetat në mbarë botën e konsideruan këtë ngjarje më të rëndësishme se premierën e “Polyeuktos”. Kaq shumë kemi humbur ndjenjën e vlerave. “Kjo ndjenjë e humbur e vlerave ishte edhe ndjenja e humbur e masës për Maria Callas. Kjo masë që mungonte në manifestimet e admiruesve të saj, tek gazetarët, paparacët, në përgjithësi te mediat në çdo shfaqje të saj në skenë, por edhe jashtë saj.

Kush ishte Maria Callas?

Maria Anna Sofia Cecilia Kalogeropoulos u lind më 2 ose 4 Dhjetor, nuk është e sigurt data, në Spitalin Flower në Nju Jork, në mes të një furtune të tmerrshme dëbore. Ndoshta kjo ishte një shenjë e jetës së stuhishme që ajo do të jetonte. Ishte fëmija i tretë i familjes. Prindërit e saj, George dhe Evangelia Kalogeropoulou, emigrantë në Amerikë nga Meligalas e Peloponezit, kishin edhe dy fëmijë. Xhakin dhe një djalë që e humbën në moshën tre vjeçare. Babai i saj punonte si nëpunës dhe në vazhdim hap farmacinë e tij, duke i siguruar familjes mjaft kushte të mira financiare. Gjë që ra pas krizës financiare të vitit 1929. Gjatë viteve të Amerikës, familja u zhvendosë rreth shtatë herë në Hells Kitchen, Manhattan, në Riverside Drive. Më në fund përfundojnë në një apartament të rehatshëm në Walsington Heigts në Manhatan. Nëna e saj ishte një grua me një karakter shumë dinamik dhe është ajo që zbulon dhuratën hyjnore të zërit të vajzës së saj në një moshë mjaft të re. “Nuk mbaj mend fare tashmë, në ç’moment kuptova për herë të parë se vajza ime, Maria, kishte një zë për t’u ëndërruar. Në moshën katër vjeç më befasoi. Kishim një piano të vogël, të cilën Maria adhuronte ta dëgjonte. Atë ditë, Xhaki ishte në shkollë dhe unë isha në kuzhinë duke bërë bukën, kur dëgjova pianon dhe vrapova në sallon për të parë se kush luante. Ishte Maria, e cila ishte nën piano dhe shtypte pedalet e pianos me duart e saj, sepse ishte ende shumë e vogël për t’u ulur në stol dhe t’i arrinte me këmbë. Dëgjonte muzikën që nxirrte, me gojën gjysmë të hapur dhe sytë e saj të zinj i ndrisnin … “, shkruan nëna në librin “Callas, bija ime”, botuar në vitin 1960. Babai i saj rrëfen se bija e tij këndonte që në djep, “duke bërë ushtrime vokale dhe nota të larta, aq të pazakonta për një fëmijë, sa që edhe fqinjët mbesnin pa gojë.” Nëna e Marias ishte admiruese e operës dhe mundi lehtë të kuptojë thesarin që fshihte vajza e saj. Kështu që vendosi, pa i bërë presion, të kultivojë talentin e saj unik. “Sapo ajo kuptoi aftësitë e mia vokale, vendosi të më bëjë një fëmijë mrekulli”, thoshte Maria. Në jetën e vajzës së talentuar hyjnë menjëherë mësuesit e zërit dhe shkollat e muzikës, duke mënjanuar të gjitha aktivitetet e tjera të moshës. Zëri i saj karakterizohet unik. Është lloji i sopranos sfogato, domethënë zëri i lartë që shfrytëzon të gjithë spektrin dinamik të tre oktavave. Dashuria e Marias për muzikën është e natyrshme. Operat që veçon: “Aida” dhe “Tosca”. Përshtypjet për karizmën e Marias nuk vonojnë të shfaqen. Mësuesi i saj në Wadsworth Avenue të New York-ut, thotë për studenten e tij: “Ka një bilbil në qafë”, ndërsa shokët e klasës nënshkruajnë në albumin e saj urime “për këngëtaren e ardhshme të madhe.” Callas thotë se vetëm kur këndon ndjen se e duan. “Motra ime ishte e mirë, e bukur e miqësore dhe nëna ime e preferonte gjithmonë. Unë isha rosaku i shëmtuar. Nëna ime nuk kujdesej për mua dhe kurrë nuk më tha një fjalë të mirë. Për ta bërë të interesohej për mua duhej të këndoja. E dija se kisha zë të bukur dhe më bënte mirë të provokoja admirim kur këndoja. Kështu, kënga u bë progresivisht ilaçi kundër komplekseve të inferioritetit që ndieja “, tha në një intervistë në revistën Time “në vitin 1956. Maria ishte zeshkane, e shëndoshë dhe jo veçanërisht e bukur, dhe ky fakt e bënte të ndihej rivale me më të madhen dhe të bukurën Xhaki. Megjithatë, marëdhëniet mes nënës dhe vajzës bëhen komplekse që herët, si rezultat Callas shkëput të gjitha lidhjet me nënën e saj. “Nuk do ta fal kurrë që më privoi fëmijërinë time. Të gjitha ato vite që duhej të rritesha duke luajtur, ose këndoja, ose të fitoja të holla. Çdo gjë që ata bënë për mua ishin në thelb të këqija.”, thotë në “Time“. Me babain e saj kishte marrëdhënie të mira. “Gjithmonë mbaja anën e tij. Isha e preferuara e tij, kur isha fëmijë. Ndoshta dhe gjithmonë. Më kujtohet, babai më ka thënë se kur po kalonim përpara një kioske me akullore, unë u ndala befas dhe tërhiqja xhaketën e tij pa thënë një fjalë. Shikoja atë dhe akulloret. Pas pak e kuptoi, por ende luante lojën dhe më pyeti: “Çfarë do? Nuk do më thuash? Dhe nuk i thosha asgjë. Vetëm e shikoja tmerrësisht me këmbëngulje. “Kur në vitin 1937, Evangelia Kalogeropoulos braktis George Kalogeropoulos-in dhe kthehet në Greqi, duke marrë me vete vajzat e saj, mes Marias dhe nënës së saj ndodh një krisje që nuk do të ndreqet kurrë. Në Athinë ku vendosen fillon mësime kënge në Teatrin Kombëtar me mësuese Maria Trivella dhe shumë shpejt fiton vëmendjen e sopranos së famshme spanjolle të mesluftës, Elvira de Idalgo, e cila jetonte në Athinë. Ajo e fut Callas-in në sekretet e artit të madh të këngës, duke formuar shijet e saj muzikore. Këndon për herë të parë arie, të tilla si “Norma” dhe “Bedtime” të Bellini-t. Opera që do ta bëjnë atë të famshme më vonë. Nëna e saj shkruan në librin e saj: “Baritoni Nikos Moschonas, i cili kishte kënduar në Metropolitan Opera në New York dhe kishte dëgjuar “Aida” më tha: “Madam Callas, pas katërmbëdhjetë vitesh, vajza juaj do të jetë e famshme dhe ju do të notoni në ar”. Në të njëjtin vit me ndihmën e Idalgo-s punësohet në Operën Kombëtare dhe në vitin 1941 këndon për herë të parë në mënyrë profesionale në operetën “Boccaccio” të Souppe. Një vit më vonë, interpreton rolin kryesor në “Toska” të Puccini-t. “Në verën e vitit 1941 angazhuar si aktore e trupës së Teatrit Mbretëror. Ishte vetëm 17 vjeçe! Më të vjetrit në moshë anëtarë të trupës, kryesisht gra, ishin tërbuar nga zemërimi dhe do ta vrisnin me kënaqësi. Maria nuk bëri asnjë përpjekje për t’i qetësuar, pasi grindej vazhdimisht me to”, thotë nëna e saj. Maria është proagoniste në “Fidelio” të Beethoven-it dhe suksesi i saj është i madh. Megjithatë, rivaliteti, lufta e kolegëve dhe mediokriteti i shfaqjeve e çon në vendimin për të braktisur Greqinë dhe të ribashkohet me të atin e saj në Amerikë. Callas gjendet më në fund në vendin e bollëkut pas urisë së pushtimit. “Nga Greqia u largova e hidhëruar. Ekspertët nuk donin ta njihnin talentin tim aq sa me të vërtetë meritonte. E gdhija duke studiuar, por nuk i interesonte askujt. Sidoqoftë, nuk kam inat asnjë”, deklaronte Callas. Thuhet, se i tha drejtorit të Metropolitan Opera-s: “Unë jam këngëtarja më e madhe në botë, dhe një ditë do të më bini në gjunjë duke m’u lutur që të këndoj, por unë prapë nuk do të pranoj!” Ajo kohë është ku Maria Kalogeropoulou bëhet Maria Callas. Dëgjimi i saj nga Edward Johnson, drejtor i Operas, sjell ofertën për dy role në veprat “Fidelio” nga Beethoven-i dhe “Madame Butterfly” nga Pucini. Callas i refuzon rolet. Nuk dëshiron të këndojë “Fidelio” në anglisht, ndërsa ndihet shumë e shëndoshë për të interpretuar eleganten “Butterfly”.

Njohja e saj me drejtorin artistik të Arenës në Verona, Giovanni Tzenatello e çon në Itali. Aty, më 3 Gusht, 1947 bën debutimin e saj në Arenën e Veronës me “Mona Lisa” të Amilkare Ponkieli. Në të njëjtin vit interpreton Isolde-n në “Tristan dhe Isolde”, në Venecia, nën drejtimin e maestro Toulios Serafini-t. Në të njëjtin vit e kërkojnë për dëgjim në rolin “Gioconda” të Ponkieli-t, e cila do të ngjitej në verën e të njëjtit vit në arenën e madhe romake në Verona. Veterani Toulios Serafin është regjisor i orkestrës që Callas e admiron që nga fëmijëria. Bëhet mentori i saj dhe e ndihmon të përsosë zërin. Shfaqja e saj e parë në Verona shënon dhe hyrjen në jetën e saj të muzikëdashësit dhe industrialistit italian Giovanni Batista Menegini. Ajo tha se ra në dashuri me të me shikim të parë, duke sfiduar njëzet e dy vitet që i ndanin. Callas-in e tërheqin burra të moshuar që janë mbrojtës ndaj saj. Pak para fundit të jetës së thotë: “E kam dashur Meneginin, por më shumë si vajza që do babanë e saj”. U martuan më 21 Prill, 1949. Ai bujar dhe simpatik, bëhet sipërmarrësi i saj personal dhe ushtron ndikim katalitik në karrierën e saj. Brenda disa viteve, Maria Callas bëhet sopranoja më e famshme me miliona admirues në mbarë botën. Menegini e vendosë në një dietë rraskapitëse në mënyrë që të heqë kilet e tepërta që i rëndojnë siluetën dhe e privojnë nga çdo marrje me punë me mbështetjen financiare që i ofron. Callas shndërrohet në një diva të mahnitshme. Ajo rrëfen: “Një kritik italian shkroi, pas një performance të” Aida-s” që dhashë në Verona, se e kishte të pamundur të gjente ndryshimin mes këmbëve të elefantëve që ishin në skenë, dhe këmbëve të “Aida-s” , të cilën e luaja unë. Kam qarë me lot të hidhur për shumë ditë kur lexova këtë artikull. Ishte shumë i ashpër. I pështirë. Mbaj mend që në të njëjtën kohë kisha nënshkruar një kontratë për të kënduar në “Lucia di Lamermour” dhe miqtë e mi shpesh qeshnin dhe thoshin: “Ti Lucia?” Por kjo është e pamundur. Ti je shumë e trashë. Kështu që u drejtova te një mjek specialist i mirënjohur në Paris, i cili më bëri një seri injeksionesh dhe masazhesh elektrike. Ishte një proces i dhimbshëm që kërkonte sakrifica, por kisha vendosur të dobësohesha dhe ia dola. “Ndryshimi dramatik në pamje,  në kombinim me personalitetin dhe talentin e saj të madh, e bënë të preferuarën e vip-ave ndërkombëtarë. Në të njëjtin vit, Callas performoi shfaqje artistike në Buenos Aires dhe në vitin 1950 në Meksikë. Më 7 Dhjetor, 1951, Callas hap sezonin në “Skala” të Milanos me “Sicilian Ever”. Është një shfaqje që i sjell njohje të madhe. Për shtatë vitet e ardhshme, Scala do të jetë skena e triumfit më të madh të saj në një gamë të gjerë rolesh. Në vitin 1955 performon në shfaqjen historike të “Traviata-s” të Verdit, me regji nga Lukino Visconti. Shfaqet në Covent Garden, Metropolitan Opera dhe Scala, regjistroi për EMI. Thashethemet e duan primadonën shumë kërkuese. Më 27 Tetor, 1956, shfaqet në Metropolitan Opera House në Nju Jork si “Norma” të Belleville. Nëpërmjet ndërlidhjeve të ndryshme kozmike që rregullon Menegini, dhe më konkretisht, përmes gazetares dhe kozmikes, Elsa Maxgouel, takon burrin i cili luajti një rol vendimtar në jetën e mëvonshme të saj dhe njohja e tyre do të zhvillohet në një prej marrëdhënieve më të diskutuara në histori. Aristotel Onassin. Një vit më vonë, u kthye në Athinë dhe u paraqit në Konservatorin Herod Atticus si pjesë e Festivalit të Athinës. “Në venat e mia rrjedh gjak grek”, deklaron Callas … Në Qershor, 1960, kryhet në Alabama divorci i Aristotel Onassis dhe Tina Livanos. Në të njëjtën verë, manjati dhe diva e Operës, zhvendosen në Monte Karlo dhe sillen si të sapomartuar. Disa biografë të Onassis pohojnë se lidhja e tyre filloi në Londër. Peter Evans në librin e tij “Onassis”, thotë: “Maria dhe Onassis kishin rregulluar (për kruazierën) disa javë më parë, një takim të fshehtë në Londër, ku dhe u bënë dashnorë.” Disa vite më vonë, një gazetar e përshkruan këtë kruazierë si një “udhëtim të mallkuar”. Menegini kujton fillimin e këtij udhëtimi duke thënë: “Kështu filloi një aventurë tragjike” Më 24 Gusht, 1960, Maria Callas interpreton në Teatrin e lashtë të Epidaurus, Normën e Vincenzo Bellini-t. Në çastin që këndon arien “Casta Diva” lëshohen te orkestra dy pëllumba të bardhë, duke shkaktuar një stuhi duartrokitjesh. Entuziazmi i publikut ishte aq i madh saqë e thirrën Callas-in dhjetë herë në skenë. Dhe vjen radha e “Scala-s” së Milanos në Dhjetor. Alexis Minotis në librin e tij “Miqësitë e Largëta” shkruan: “Shumë pengesa dhe vështirësi teknike dhe psikologjike në provat e para, por kur erdhi Callas, të gjitha shkuan mirë”. “Në fund të gjithë e pranuan se kjo shfaqje ishte ndoshta më e mira bërë ndonjëherë në La Scala. Në Janar, 1964, Franco Zeffirelli bind Maria Callas-in të marrë pjesë në një prodhim të ri të “Toska-s” në skenën e Covent Garden. Një shfaqje e lavdëruar nga kritikët. Po atë vit, pason një sukses i ri artistik në Operën e Parisit me “Norma-n”. Megjithëse kishte disa probleme vokale, audienca pariziene e përshëndet ngrohtësisht. Ishte, ndoshta, roli i preferuar i këngëtares legjendare të operës … Më 5 Korrik, 1965, shfaqet për herë të fundit në opera në Covent Garden me “Toska-n” me regji të Franco Zeffirelli-t. Më 1966 lë nënshtetësinë amerikane dhe merr atë greke. Me këtë mënyrë zgjidhet dhe tipikisht martesa e saj me Meneginin. Sipas disa biografëve të Callas dhe Onassis, momenti kritik për marrëdhënien e tyre vjen në vitin 1966. Atëherë, thuhet se diva e madhe mbeti shtatzënë dhe pronari anijeve i kërkon të kryejë abort artificial, duke kërcënuar se përndryshe do të prishë marrëdhënien. Callas i bindet, por kurrë nuk e fal. Ajo donte aq shumë që të kishte një fëmijë, fëmijë nga Aristoteli. Por sipas hulumtimit të Nikos Gatzogiannis, realiteti ishte krejt ndryshe. Shoqja e saj Nadia Stansiof thotë në librin “Callas Remembered” “Në fillim nuk doja të besoja se Aristoteli e kishte seriozisht. Më tha: “Nuk dua të bësh fëmijë! Çfarë ta bëj një tjetër fëmijë? Kam dy! “Vendimi ishte torturues. Siç e di, Nadia, nuk besoj në abort. M’u deshën gati gati katër muaj për të vendosur. Sa më e plotë do të ishte jeta ime në qoftë se do tëkisha refuzuar. “Sipas Gatzogianni-t, Callas mbeti shtatzënë jo në vitin 1966, por në vitin 1969, dhe jo vetëm që nuk abortoi, por më 30 Mars të të njëjtit vit, sjell në botë djalin e Aristotelit. Për fat të keq, e humb atë nga shkaqe natyrore të njëjtën ditë. Callas është e bindur se Aristoteli Onassis do t’i kërkojë të martohen. Kjo nuk ndodhi kurrë. Gradualisht lidhja e tyre fillon të bëhet problematike dhe takimet e tyre pakësohen. Manjati ka identifikuar tashmë objektivin e tij të ardhshëm, i cili është shumë i lartë. Ai dëshiron të “pushtojë” Amerikën, të cilën e veja e presidentit amerikan përfaqëson në terma absolutë. Më 20 Tetor, 1968, manjati grek martohet me të venë e presidentit amerikan Kenedi, Jackie. Atë pasdite, Maria Callas, gruaja që dashuroi ndoshta sa asnjë tjetër Onassin, duke hapur televizorin dëgjon folësin e lajmeve duke folur rreth dasmës së Aristotelit dhe Jackie-t. Nuk do të besojë ato që dëgjon, por që janë të vërteta … Sopranoja e madhe zhytet në depresion … Në vitin 1969, braktisur nga zëri i saj, kthehet nga kinematografia. Xhiron filmin ‘”Medea” të Euripidit me regji të Pier Paolo Pasolini-t. Filmi, për fat të keq, nuk pati fat në kinema. Më 25 Maj, 1970 transferohet në spital dhe thuhet se u përpoq të kryejë vetëvrasje duke marrë një dozë të madhe ilaçesh. Në vitin 1973 regjison në Torino me Giuseppe Di Stefano veprën “I Vespri Siciliani” dhe të njëjtin vit fillon me të një turne global artistik. Më 8 Dhjetor, Callas këndoi në Operën e Parisit, ku audienca e ktheu 10 herë. Shfaqja e saj e fundit ishte në qytetin japonez të Sapporo më 11 Dhjetor, 1974. “Kam jetuar për artin, kam jetuar për dashurinë”, ishte motoja e Callas-it nga aria e saj e preferuar. Kur e braktisën dhe të dyja, përse të jetonte më? Maria Callas kalon në përjetësi më 16 Shtator, 1977, në Paris. Funerali i saj bëhet më 20 Shtator. Sipas doktorëve italianë të zërit Franco Fusi dhe Nick Paolilo, diva legjendare e operës, vuante nga dermatomiositi, një sëmundje degjenerative që dëmton muskujt dhe indet, duke përfshirë laringun. Kjo mund të shpjegojë rënien e vazhdueshme në shkëlqimin e zërit të saj, që kishte filluar të ndihej që nga fillimi i viteve 1960. Sipas raportit mjekësor zyrtar, vdekja e saj ndodhi për shkak të arrestit kardiak. Të dy shkencëtarët italianë shpjeguan se trajtimi për dermatomyositis bazohej në barna me bazë kortizonin dhe imunosupresantë, të cilëtka të ngjarë që shkaktuan gradualisht problemet me zemrën. Dëshironte që trupi i saj të digjej. U deshën pothuajse dy vjet derisa hiri i divës legjendare, të gjejë shtëpinë e saj të fundit. Dhe shpërndahet në Egje … Aty … Në detin, që ishte skena e dashurisë së saj të madhe me Onasin. Pak kanë dhënë aq shumë në artin e tyre si diva e parë e këngës lirike. Një grua me talent olimpik, simpatike, me një jetë personale që pasqyron rrjedhën tragjike të heronjve që ajo mishëronte. Thënie të mëdha të Maria Callas-it: … Ose je artist i lindur ose nuk je. Dhe mbetesh artist, i dashur, edhe nëse zëri yt është më i ulët se fishekzjarret. Artisti është gjithmonë aty.” “Kur muzika dështon të bjerë dakord me veshin, për të zbutur veshin, zemrën dhe shqisat, atëherë ka humbur objektivin.” “Mos më fol për rregulla. Kudo që shkoj, unë i bëj rregullat.” “Nuk jam engjëll dhe nuk pretendoj se jam. Nuk është një nga rolet e mia. Por nuk jam as djall. Jam një grua dhe një artiste serioze, dhe kështu do të doja të gjykohem.” “Kam qenë gjithmonë shumë e pjekur për moshën time, dhe jo shumë e lumtur. Nuk kisha miq fëmijërie. Do dëshiroja të kthehesha në ato ditë. Në qoftë se do të mundesha të rijetoja gjithçka përsëri, sa do të doja të luaja dhe të isha e lumtur me shoqe të tjera! Sa budallaqe kam qenë…” “Nuk e di se çfarë më ndodh në skenë. Diçka tjetër duket se më pushton.” “Një opera fillon shumë më përpara se të ngrihet perdja dhe mbaron shumë më vonë pasi ajo të ketë rënë. Fillon në imagjinatën time, bëhet jeta ime, dhe mbetet pjesë e jetës sime për një kohë të gjatë pasi kam lënë shtëpinë e operës. “Do të doja të jem Maria, por ekziston Callas-i që kërkon të mbaj dinjitetin e saj.” “Nuk kam nevojë për pará i dashur. Punoj për artin”.

Përktheu: Shpendi Shakaj

You might be interested in

Perspektivë-Wislawa Szymborska

in Letërsi/Përkthim/Tharm by

PERSPEKTIVË-Wislawa Szymborska

 

U shkëmbyen si të ishin të huaj,

pa një fjalë, pa një nojmë,

ajo drejt e në dyqan,

ai drejt makinës.

Ndoshta të habitur

a të hutuar,

a ndoshta harruan

që për një çast të shkurtër

qenë dashuruar përgjithmonë.

Megjithatë s’ka asnjë garanci

që ishin ata.

Ndoshta nga larg, po,

por jo nga afër.

I pashë nga dritarja

dhe kur shikon nga lart

e ke më të lehtë të gabohesh.

Ajo u zhduk pas derës me xham.

Ai kapi timonin

dhe u nis me ngut.

Njëlloj si të mos kish ndodhur asgjë,

edhe nëse kish ndodhur.

Dhe unë, vetëm për një çast,

e sigurt për atë që kisha parë,

po rrekem, me këto vargje rastësore,

t’ju mbush mendjen juve, o lexues,

se sa e trishtë ishte.

 

Përktheu: Alket Çani

You might be interested in

QESHJA-Wislawa Szymborska

QESHJA-Wislawa Szymborska   Vajzuken që isha – e njoh, natyrisht. Kam ruajtur ca fotografi nga jeta e saj e shkurtër.

Fragment nga romani “Pavdekësia” II/Milan Kundera

in Letërsi/Përkthim/Tharm by

Milan Kundera

Hemingueji po dridhej dhe Gëtja i kapi doren. “Qetësohuni Ernest. Qetësohuni miku im. Unë ju kuptoj. Ajo që po tregoni më kujton një ëndërr. Kjo qe dhe ëndrra ime e fundit, më tej s’kishte ëndrra, apo më mirë, ishin ëndrra të ngatërruara, të cilat s’dija më t’i dalloja nga realiteti. Imagjinoni një sallë të vogël teatri me marioneta. Unë jam prapa skenës, drejtoj kukullat dhe recitoj tekstin. Është një shfaqje e Faustit. E Faustit tim. Meqë ra fjala, a e dini se Fausti s’është gjëkund tjetër më i bukur, sesa ne teatrin e marionetave? Ja përse isha kaq i lumtur që s‘kishte aktorë dhe që mund t’i recitoja vetë vargjet, të cilat, atë ditë tingëllonin më bukur se kurrë. Pastaj, beftë, kundrova sallën dhe konstatova se ajo ishte e zbrazët. Kjo më tronditi. Ku janë spektatorët? Kaq i mërzitshëm është Fausti im sa janë larguar të gjithë? Nuk ia vlen mundimi as të më fërshëllejnë? I sikletosur vështrova përreth dhe u trondita nga çudia; ndërsa prisja t‘i shihja në sallë, ata ishin të gjithë mbrapa skenës. Me sytë zgurdulluar, më vështronin me kuriozitet. Sapo shikimet tona u takuan, filluan të më duartrokisnin. Kuptova se spektakli që donin të shihnin nuk ishin marionetat, por unë vetë. Jo Faustin por Gëten. Atë grimë më kaploi tmerri, shumë i ngjashëm me atë për të cilin sapo më folët. Ndjeva se donin t’u thoja diçka, por isha i paaftë. Me grykën e shtrënguar, i braktisa kukullat ne skenën e ndriçuar, të cilën s’e shikonte askush. Shestova të ruaj një qetësi të denjë dhe, pa thënë një fjalë, u drejtova drejt portmontosë për të marrë kapelen, e vendosa në kokë dhe, pa u kushtuar asnjë vëmendje këtyre kureshtarëve, u nisa për t’u kthyer në shtëpi. U orvata të mos vështroja as majtas as djathtas, dhe sidomos, as mbrapa, sepse e dija që më ishin qepur këmba-këmbës. Duke kthyer çelësin në bravë, hapa portën e rëndë të shtëpisë dhe e mbylla duke e kërcitur, shpejt mbas meje. Ndeza llambën me vaj dhe duke e mbajtur me dorën fërgëlluese, u drejtova drejt zyrës për ta harruar këtë mesele para koleksionit të mineraleve. Por, sapo kisha vendosur llambën mbi tavolinë, vështrimi më shkoi te dritarja: pashë fytyrat e tyre të ngjeshura pas njëra-tjetrës, dhe kuptova se kurrë s’do të shporresha prej tyre, kurrë, kurrë më, kurrë. Prej syve të tyre të mëdhenj, që më ishin ngulur, kuptova se llamba ma ndriçonte fytyrën. E fika, gjithë duke e ditur se ishte një gabim, këtej e tutje do ta kuptonin se u fshihesha, se kisha frikë, dhe do më ndërseheshin edhe më keq. Dhe meqë frika zotëronte tash mbi arsyen, vrapova në dhomën e gjumit, rrëmbeva çarçafin prej krevatit që të mbuloja kokën dhe u ngula në një cep të dhomës i puqur rrafsh me murin…”
Hemigueji dhe Gëtja largohen rrugëve të së përtejmes dhe ju më pyesni se ku e kam marrë idenë për t’i vendosur bashkë ata të dy? A mund të imagjinohet një çift tjetër më arbitrar? S’kanë asgjë të përbashkët.

Përktheu: Balil Gjini 

You might be interested in

TË SHKRUARIT-Charles Bukowski

in Letërsi/Përkthim/Tharm by

TË SHKRUARIT-Charles Bukowski

 

Shpesh është

e vetmja gjë

mes teje

dhe pafundësisë.

Asnjë pije,

dashuri gruaje

a thesar

me të,

nuk mund të matet.

Asgjë

nuk mund

të të shpëtojë

përveçse

të shkruarit.

Muret,

ruan ai

prej shembjes,

turmat në mbyllje,

zmbraps errësirën.

Të shkruarit

është

psikiatri

më i fundit,

më i miri Zot

prej gjithë Zotave.

Të shkruarit

përndjek vdekjen.

Ai nuk njeh

kthim pas

dhe vetes,

në dhimbje

i ngërdheshet.

E fundmja pritshmëri,

më i fundit shpjegim,

ja çfarë është.

 

Përktheu: Eraldo Hatija

You might be interested in

Shiu-Charles Bukowski

Shiu-Charles Bukowski një orkestër simfonikeekzekutohet një stuhi, po luhet një uverturë e Wagner-it e njerëzit lënë vendet e tyre nën

Gjeni, mohues gjenocidi, apo të dyja bashkë?

in Letërsi by

Peter Handke, shkrimtari austriak që fitoi çmimin Nobel në Letërsi këtë vit është akuzuar se ka falsifikuar historinë dhe ka lavdëruar kriminelët e luftës. Dhe ndërsa vende të ndryshme (përfshirë Shqipërinë) kanë vendosur të bojkotojnë ceremoninë, disa shkrimtarë, përfshirë Carl Ove Knausgaard dhe Elfriede Jelinek thonë se nuk shohin zgjedhje më të mirë të mundshme

Alex Marshall dhe Christopher F. Schuetze, New York Times

Peter Handke, shkrimtari austriak që mori Çmimin Nobel në Letërsi të Martën më 10 Dhjetor, tha së fundmi se ai i urrente opinionet.

“Mua më pëlqen letërsia,” shtoi ai, në një sherr të zhvilluar gjatë një konference për shtyp në Stokholm javën e shkuar.

Për fat të keq për Handken, 77 vjeç, shumë njerëz kanë opinione. Disa e shohin si gjeni që shtyu kufijtë e asaj që romanet dhe dramat mund të jenë. Të tjerë janë shumë më pak pozitivë.

Handke është akuzuar se ka mohuar gjenocidin dhe ka ngritur pikëpyetje mbi ngjarjet gjatë Luftërave të Ballkanit në vitet 1990 – përfshirë masakrën e Srebrenicës, në të cilën 8 mijë burra dhe fëmijë myslimanë u vranë. Ai është kritikuar gjithashtu se ka mbajtur një eulogji në funeralin e Sllobodan Millosheviçit, politikanit serb që u gjykua në Hagë për krime lufte.

Që nga 10 Tetori, kur Akademia e Suedisë shpalli Handke-n si nobelistin për vitin 2019, ka pasur një stuhi rreth tij.

Sava Stanisic, një shkrimtar boshnjako-gjerman që u arratis nga lufta kur ishte fëmijë, tha në një e-mail se vendimi ishte “një grusht në stomak” për viktimat e konfliktit. “Ishte një dështim estetik dhe moral,” shtoi ai.

Edhe një anëtar i Akademisë së Suedisë, organizatës që zgjedh të laureuarit e Nobelit në letërsi, protestoi. Më 5 Dhjetor, shkrimtari Peter Englund tha se nuk do të marrë pjesë në asnjë nga aktivitetet e këtij viti. “Është çështje ndërgjegjeje për mua,” tha Englund në një e-mail.

Por disa nga shkrimtarët më të rëndësishëm mendojnë se ai është gjithsesi zgjedhje e mirë. “Unë nuk mund të mendoj për ndonjë nobelist më të mundshëm se sa ai,” tha shkrimtari norvegjez Karl Ove Knausgaard, duke shtuar se Handke ka shkruar kryevepra në çdo dekadë të karrierës së tij.

“Poeti i madh Handke ka fituar Çmimin Nobel 10 herë,” tha në një deklaratë Elfriede Jelinek, shkrimtare austriake që e fitoi Nobelin në vitin 2004.

Por shumë pak vetë kanë pasur mundësinë të pyesin vetë Handke-n në detaje mbi shkrimet apo qëllimet e tij. Më 10 Tetor ai u takua me gazetarët në shtëpinë e tij pranë Parisit, por përfundoi në një konferencë të improvizuar për shtyp, pasi u pyet mbi shkrimet e tij mbi luftërat në Ballkan. “Unë jam shkrimtar. I kam rrënjët te Tolstoi, i kam rrënjët te Homeri, i kam rrënjët te Servantesi,” tha ai. “Më lini të qetë dhe mos më bëni pyetje të tilla.”

Në një konferencë për shtyp në Stokholm, Handke veçoi një letër nga The New York Times në të cilën i kërkohej një intervistë për këtë artikull; ai e refuzoi kërkesën, duke thënë se nuk dëshironte t’upërgjigjej pyetjeve “boshe dhe injorante”. (Botuesi i tij ka refuzuar sakaq shumë kërkesa të tjera për intervista.)

Handke ka lindur më 1942, në Grifen, një qytezë e vogël në Austri. Nëna e tij ishte me prejardhje slovene, ndërsa babai ishte një zyrtar gjerman me të cilën e ëma pati një lidhje dashurore. Deri në moshën 18, Handke supozonte se njerku i tij – një burrë që bëhej i dhunshëm pasi pinte, ishte babai biologjik i tij. Kjo është çfarë ka shkruar Handke.

“Ai u rrit në kushte shumë të varfra, në një rajon të largët provincial,” tha Malte Herwig, një gazetar që ka shkruar një biografi mbi Handke-n. “Ishte shumë vështirë. Ai ishte i vetmi që shkoi në universitet e kështu me radhë.”

“Ai ka ende gjurmë të kësaj,” shtoi Herwig. “Nëse shikon thonjtë, zakonisht ka pisllëk poshtë tyre.”

Familja jetoi shkurtimisht në Berlin, pastaj u kthye në Grifen më 1948. Gjatë udhëtimit, motra e Handke-s u mbajt në një çantë, shkroi ai më pas te libri: “Një trishtim përtej ëndrrave,” një kronikë e hidhur e jetës dhe vetëvrasjes së nënës së tij, libër që u botua më 1972.

Lufta e Dytë Botërore dhe periudha menjëherë pas saj pati një efekt të qartë mbi të, tha Herwig. “Ai ishte fëmijë shumë i ndjeshëm,” tha ai për Handke, duke e përshkruar atë si “nervoz që zemërohej shpejt, ose gëzohej lehtë” dhe “njeri krejtësisht i gabuar në pozicionin e gabuar.”

Handke e bëri fëmijërinë e tij temë të leksionit të Nobelit, duke thënë se rrëfenjat e nënës së tij – mbi jetën tragjike të një mjelësje “idiote” dhe  vdekjes së vëllait të saj – i kishin “dhënë impetusin për pothuajse një jetë të tërë karrierë prej shkrimtari.”

Pothuajse që nga fillimi, Handke shtyu kufijtë e letërsisë. Ai shkroi një dramë pa fjalë – Ora kur ne nuk dinim asgjë mbi njëri-tjetrin – teksti i të cilës përbëhet pothuajse tërësisht nga përshkrimet e personazheve që ecin nëpër skenë. (“Dikush si KAMARIER, shfaqet shkurtimisht, zbraz një enë me akull që kërcëllin me zhurmë.”)

Drama më e rëndësishme e Handkes e vitit 1996, “Të fyesh shikuesit,” përfundon me aktorët që shajnë turmën. (Shikuesit duket sikur e pëlqejnë këtë, në disa raste i kthejnë sharjet pas.)

Përgjatë viteve 1970 dhe 1980, shumica e punës së Handkes u lavdërua. E përditshmja gjermane Frankfurter Allgemeine Zeitung e quajti atë “dashuria e kritikës në Gjermaninë Perëndimore.”

Një fotografi pa datë e Handkes jashtë një fabrike në Kragujevaç, Serbi, e cila u shkatërrua nga bombardimet e NATO-s.

Nëse Handke u kritikua para viteve 1990, kjo ishte në përgjithësi nga figura letrare konservatore të cilët nuk pëlqenin tendencat e tij avandgardiste. Kur ai publikoi dy esé në janar 1996 mbi një udhëtim në Serbi (publikuar më pas si libër Një udhëtim në lumenj, drejtësi për Serbinë”), kritikët nuk ishin më vetëm nga faqet e librave letrarë. Ai u denoncua nga politikanë, gazetarë dhe grupime për mbrojtjen e të drejtave të njeriut.

Herwig tha se gjatë Luftërave në Ballkan, Handke lexonte lajmet në shtëpinë e tij në Francë dhe u mërzit sepse ato në mënyrë dërrmuese e portretizonin Serbinë si kriminelin e konfliktit, pa diskutuar shkaqet komplekse. Instinkti i parë i Handke-s ishte të mos i pranonte këto lajme si të sakta, shtoi Herwig: “Është si të thuash: ‘Dakord, por kjo nuk mund të jetë e gjithë e vërteta.’”

“Unë dua të di se si shpjegohet dhe u krye një masakër e tillë,” shkroi Handke mbi Srebrenicën. Ai shkoi në Serbi dhe në pjesët e Bosnjës të kontrolluara nga Serbia dhe foli me vendasit. Në esetë që pasuan, të mbushura me shpërfillje ndaj gazetarëve, duhet se ai shkoi shumë përtej kërkimit për kontekst dhe, në vend të kësaj nënvlerësoi apo ngriti pikëpyetje përmes lojërave letrare.

Herwig tha se Handke kishte qenë i pandjeshëm ndaj viktimave të luftës mes myslimanëve të Bosnjës dhe lejoi që ai të instrumentalizohej nga nacionalistët serbë – por pavarësisht kësaj e meritonte çmimin Nobel.

Scott Abbott, një amerikan përkthyes që e shoqëroi Handken në një prej vizitave në Serbi, tha në një intervistë telefonike se autori ishte joshur nga vendi për shkak të trashëgimisë slovene të familjes së tij. (Slovenia dhe Serbia ishin pjesë e Jugosllavisë deri më 1992.)

Handke udhëtoi nëpër Jugosllavi, dhe shkroi “disa esé të shkëlqyera” mbi këto udhëtime, tha Abbott, të tilla si njëra për një llustraxhi në Kroaci dhe një tjetër për larmishmërinë e mbulesave të kokës që pa në Maqedoni.

“Ai kishte ndjesinë për Jugosllavinë si një vend i pasur multikulturor që nuk kishte llojin e nacionalizmit që ai shihte në Gjermani dhe Austri,” tha Abbott. “Ishte pothuajse një vend utopik për të.”

Kur Jugosllavia u shkatërrua, Handke e pa këtë si një utopi që po zhdukej, tha Abbott.

Zarko Radakovic, një shok që pati udhëtuar në rajon me Handke-n dhe që përktheu veprat e tij, tha në një intervistë telefonike se “Jugo-nostalgjia” ishte qendrore në këndvështrimin e shkrimtarit për botën.

“Natyrisht është shumë e vështirë të shkruash për një luftë civile, tha Radakovic. Handke, shtoi ai, “donte vetëm të ishte kundërpeshë për çdo gjë që ishte shkruar dhe thënë në media. Ai shkoi atje, shëtiti dhe përshkroi.”

Radakovic dhe mbështetës të tjerë të Handkes besojnë se kritikët e tij janë përqendruar me tepri te pak fjali kontroverse në veprën e tij, por nuk kanë lexuar mjaftueshëm sa për të gjykuar motivet e autorit.

“Handke është një autor kompleks dhe i vështirë,” tha Radakovic. “Të 87 veprat e tij janë në njëfarë mënyre të ndërlidhura.”

“Unë i besoj dikujt që është kaq tërësisht i çliruar nga klishetë sa vetëm sheh botën dhe reagon,” shtoi ai.

Herwig tha se ai nuk kishte problem me kritikat e Handke-s për gjuhën gazetareske por shtoi: “Ai eventualisht bëri disa gjëra, ai akuzoi gazetarët për: anësi false, kontekstualizim fals.”

“Miqtë e tij i thanë menjëherë, ‘nëse e publikon këtë, kjo do të të hedhë në ujë të nxehtë,’” shtoi Herwig. “Dhe ai vijoi.”

Por edhe mbështetësit më të mëdhenj të Handke-s kanë vështirësi të shpjegojnë se pse ai foli në funeralin e Milosheviçit. “Shikoj ato fotot e tij aty, kundër një fotoje të madhe të Milosheviçit, dhe vetëm mendoj, ‘çfarë dreqin?’” tha Abbott.

Ai shtoi se Handke ka këmbëngulur se fjalimi i tij i funeralit nuk ishte mbështetje për Milosheviçin, por një vajtim për Jugosllavinë. “Por ai po hiqet mënjanë prej asaj ku qëndroi, kjo do të thotë diçka,” tha Abbot.

Shkrimtarë të tjerë do të ishin tërhequr përballë dënimeve të tilla, por Handke nuk u tërhoq. “Unë nuk kam nevojë të mbroj apo të tërheq as edhe një fjalë të vetme,” shkroi Handke në parathënien e botimit amerikan të Një udhëtim në lumenj. “Unë shkrova mbi udhëtimin tim përmes vendit të Serbisë saktësisht siç kam shkruar gjithmonë librat e mi, letërsinë time.”

Herwig tha se kjo nuk ishte arrogancë; “Ishte mospërfillje,” tha ai. Menjëherë pasi Handke foli në funeralin e Millosheviçit, teatri i famshëm Comèdie-Française në Paris anuloi në nga dramat e tij. Më 2006, Handke rrefuzoi një çmim letrar në gjermani pasi politikanët në qytetin e Dyseldorfit protestuan ndaj vendimit për t’ia dhënë këtë çmim. Të tjerë parapëlqyen të përqendrohen te shkrimet e tij: më 2007, Biblioteka Kombëtare e Austrisë vendosi të blejë arkivën e Handke-s për rreth 750 mijë dollarë.

Qartazi, për Akademinë e Suedisë, vepra merr precedencë. Rebecka Karde, një gazetare që këshilloi komitetin që jep çmimet, tha në një e-mail se Handke “ka thënë se ai ka shkruar dhe bërë gjëra që unë i gjej të vështira për t’u tretur.” Por, ajo shtoi, kjo nuk do të thotë se ai nuk e meriton nobelin.

Handke shkoi në Serbi “në përpjekje për të hapur botën përmes pranisë së tij letrare që është unike dhe idiosinkatrike,” tha Knausgaard. “Por ambiguiteti dhe kompleksiteti i asaj gjuhe, ngarkuar me simpatitë e Handkes, hapi kutitë e pandorës të zemërimit, trishtimit dhe dëshpërimit.”

Nëse e sheh Handke-n si një lloj figure diabolike, shtoi Knausgaard, kjo është e kundërta me atë se si janë njerëzit në shkrimet e tij. “Bota dhe njerëzit në të nuk janë kurrë të zinj, kurrë të bardhë, kurrë të mirë, kurrë të këqinj,” tha ai, “por janë të gjitha këto gjëra të kombinuara.”

Marrë nga: “Shtëpia e Librit”

Gjeni, mohues gjenocidi apo të dyja?

You might be interested in

1 … 129 130 131 132 133 … 190
Go to Top