Laureati i çmimit Nobel mbi fjalitë e tij të famshme të gjata, largimin tonë nga e bukura dhe arsyen pse «kurrë nuk do ta rilexonte vullnetarisht» një nga librat e tij.
Intervistoi: Merve Emre
Çdo vit, në banketin e Çmimit Nobel në Stokholm, secili laureat mban një fjalim të shkurtër e zyrtar; zakonisht, ata falënderojnë Akademinë Suedeze dhe shprehin ndonjë shpresë për të ardhmen e njerëzimit. Laureati i Letërsisë për vitin 2025, novelisti hungarez László Krasznahorkai, nuk e përmendi fare të ardhmen e njerëzimit. Në vend të kësaj, ai i shprehu falënderimet e tij së shkuarës: artistëve të Greqisë klasike; Rilindjes Italiane; qytetit të Kiotos; Fjodor Dostojevskit, William Faulkner-it dhe Johann Sebastian Bach-ut, «për Hyjnoren». Ai falënderoi miqtë e tij, shumë prej të cilëve «nuk ishin më në radhët e të gjallëve», për ndikimet e tyre më personale mbi të. «I shpreh falënderime mikut tim Jóska Pálnik, i cili më tregoi, në vitin 1960, në shkallën e dytë të pishinës, sesi bëhen fëmijët, dhe nën peshën e rëndë të këtij zbulimi, desha të vdisja».
Ky fjalim nuk do të çudiste askënd që ka lexuar romanet e Krasznahorkai-t. Temat e tij janë të thella; mjediset e tij të shumta dhe të shtrira gjerë e gjatë; imagjinata e tij apokaliptike, por shumë, shumë qesharake. Personazhet e tij janë njerëz të çmendur ose vizionarë – mund të jetë e vështirë të dallosh ndryshimin – të turbulluar nga besimi i tyre në një perceptim të shenjtë të së bukurës, të transcendencës, në një botë mizore dhe të ftohtë. Secili roman ka gjetur përkthyesin e tij ideal në gjuhën angleze. Romanet më të hershëm të Krasznahorkai-t («Satantango», «Melankolia e Rezistencës», «Luftë dhe Luftë») ia detyrojnë madhështinë e tyre të zymtë poetit britaniko-hungarez George Szirtes, ndërsa novelat («Duke ndjekur Homerin», «Punë përgatitore për një pallat», «Herman»), trillerë të ngjeshur, e marrin atmosferën e tyre të paranojës nga shkrimtari i tregimeve të shkurtra John Batki. Së fundmi, stili i rrjedhshëm dhe bisedor i Ottilie Mulzet-it i ka gjallëruar veprat «Seiobo Atje Poshtë», «Një mal në veri, një liqen në jug, shtigje në perëndim, një lumë në lindje», «Kthimi i Baron Wenckheim-it në shtëpi» dhe «Herscht 07769». Ata shënojnë një kthesë në shkrimet e mëvonshme të Krasznahorkai-t, drejt asaj që ai e quajti një «rrëfim shpërthyes» që imiton mënyrën sesi ai flet dhe sfidon sintaksën e rregullt.
Në mars, unë e intervistova Krasznahorkai-n në Festivalin Ndërkombëtar të Letërsisë në Athinë. Një natë më parë, hëngrëm darkë në një restorant nën Akropol, pastaj, të nesërmen në mëngjes, morëm pjesë në një pritje për nder të Krasznahorkai-t në Bashki, ku ai u përshëndet nga kryebashkiaku, babai i kryebashkiakut (me kopjen e «Herscht 07769» në dorë), një trupë burokratësh dhe, së fundi, qenushi i gjallë i kryebashkiakut, Perikliu. Kjo më kujtoi «Kthimin e Baron Wenckheim-it në shtëpi», në të cilin banorët e një qyteti të rrënuar hungarez presin kthimin e aristokratit të tyre vendas, një shpëtimtar i shumëpritur, të cilin e përshëndesin me një pompozitet të sikletshëm dhe të ekzagjeruar. Por aty ku Baroni është i turpshëm dhe i ngathët, Krasznahorkai është ekspansiv, simpatik dhe i sjellshëm. Gjatë gjithë fundjavës, ne folëm për aferat dashurore të Kafkës, kompozitorët hungarezë, tingullin e oud-it, tempujt japonezë dhe dyqanet e purove në New England. Përpara se të ngjiteshim në skenë, ai pa një pikë të bardhë në pantallonat e mia të zeza dhe, duke iu kthyer burrit pranë meje- «Thomas, me lejen tuaj» – u përgjunj për të pastruar fundin e pantallonave.
Biseda jonë është redaktuar për arsye gjatësie dhe qartësie. Përgjigjet e Krasznahorkai-t, të cilat u dhanë në hungarisht, janë përkthyer nga Ottilie Mulzet.
Merve Emre: U preka nga fjalimi juaj në banketin e Çmimit Nobel, veçanërisht nga përmendja e vëllait tuaj më të madh. Ju e falënderuat atë që ju ngrinte gjithmonë mbi supe kur ishit fëmijë, sepse ai ju mësoi «se mund të kishte një mënyrë tjetër për ta parë botën». Çfarë patë atje lart?
László Krasznahorkai: Në fillim, asgjë. Vëllai im më i madh zemërohej me mua, sepse atje lart, mbi supet e tij, shpesh ndodhte diçka në pantallonat e mia të vogla. Nuk ishte shumë e këndshme për vëllain tim. Ai më shkundte nga zemërimi dhe atëherë unë nuk mund të shihja shumë nga bota. Tani që jemi të dy shumë të moshuar, e pyeta se sa e tmerrshme ishte kjo për të. Ai tha: «Ende e kam atë ndjesinë».
Por pashë prej andej se bota po lëvizte shumë. Që atëherë, jam përpjekur ta ruaj këtë shpejtësi në çdo gjë që bëj. Kjo shpejtësi përcaktoi sesi kompozoja muzikë kur isha më i ri, dhe më vonë, si i shkruaja fjalitë. Ndoshta, me këtë shpjegim, jam bërë pak si shumë serioz.
Merve Emre: Fjalitë tuaja kanë një shpejtësi të madhe. Ato janë të gjata, komplekse, të strukturuara nga përsëritje interesante dhe mund të shtrihen në të gjithë romanin, si te «Herscht 07769». Por nuk kanë qenë gjithmonë të tilla. Teknika juaj ka ndryshuar: së pari dhe në mënyrë më dramatike, midis «Melankolisë së Rezistencës» dhe «Luftë dhe Luftë», në të cilin çdo kapitull i shkurtër strukturohej nga një fjali e vetme, shpesh e kufizuar në një ngjarje, mjedis ose këndvështrim të një personazhi; pastaj përsëri, midis «Luftë dhe Luftë» dhe «Kthimi i Baron Wenckheim-it në shtëpi», i cili është i ndarë në episode më të gjata, secili i formuar nga një fjali e vetme që përfshin shumë ngjarje dhe shumë këndvështrime, dhe lëviz lirisht nëpër kohë dhe hapësirë. Si ndikoi ndjesia juaj e shpejtësisë në mënyrën sesi i kompozonit fjalitë?
László Krasznahorkai: Mendoj se kjo mund t’i atribuohet faktit sesi po i afrohem gjithnjë e më shumë gjuhës së folur. Kur dikush dëshiron të thotë diçka vërtet të rëndësishme, le të themi se një burrë dëshiron t’i thotë një gruaje, ose një grua dëshiron t’i thotë një burri: «Kam shtatëmbëdhjetë vjet që jam e dashuruar me ty dhe nuk mund ta duroj më, duhet të ta them, sepse gjërat nuk mund të vazhdojnë më kështu», presje, presje, presje – nuk është e mundur të copëtosh një rrëfim shpërthyes si ky, nga gjuha e gjallë, në fjali të vogla e të rregullta. Ky lloj problemi e ka përcaktuar vërtet marrëdhënien time me shpejtësinë.
Për mua, shpejtësia e zgjedhur saktë është ajo që përcakton karakterin e një vepre në proze. Sigurisht, nuk e kam fjalën për shpejtësinë në kuptimin fizik të fjalës, por në një kuptim fort të figurshëm, ndonëse kjo mund të lidhet edhe me konceptin fizik të shpejtësisë. Është e pamohueshme që në dy apo tre librat e mi të parë, nuk e ndieja vërtet këtë detyrim për ta përdorur gjuhën e gjallë të këtyre deklaratave të ngjashme me rrëfimet. Për mua, situata u bë më serioze, sepse isha gjithnjë e më pak i kënaqur me librat që po botoja. Ndoshta tingëllon qesharake, madje unë në të vërtetë i konsideroj të gjithë librat e mi si dështime, dhe nëse kjo sekuencë dështimesh nuk do të kishte ndodhur, do ta kisha përfunduar karrierën time pas librit tim të parë. Siç e dimë nuk pati ndonjë vazhdim të Biblës, apo jo?
Pastaj, kur arrita në moshën e mesme, ndërsa po punoja për «Seiobo Atje Poshtë», dëshiroja shumë të provoja të thosha diçka të rëndësishme. Doja të thosha diçka të rëndësishme sesi nuk mund të thosha asgjë të rëndësishme, sepse kisha shumë probleme me idenë e rëndësisë, madje edhe me idenë e artikulimit. Por nuk kisha probleme me këtë ligjëratë rrëfimi. Kapja një fill nga gjërat që po ndodhnin në sfondin e jetës sime, ai papritmas shpërthente në trurin tim dhe unë nisesha nga ky fill. Në fillim, fjalitë ishin vetëm në kokën time, dhe unë ecja rrotull e rrotull në çfarëdo dhome që më qëllonte të jetoja në atë kohë, dhe pastaj, papritmas, bëheshin rreth pesëmbëdhjetë apo njëzet faqe, në letrën e vjetër të formatit A4, dhe unë i kisha korrigjuar të gjitha gabimet në ritme, melodi dhe tempo, sikur të isha një ëndërrimtar fanatik si [Friedrich] Hölderlin-i apo [Heinrich von] Kleist-i. Gjatë këtyre kohëve, nuk ishte bukur të jetoje me mua, sepse nuk mund të përqendrohesha kurrë në asgjë tjetër.
Synimi im ishte që figurat në librat e mi, figura që ende nuk ekzistonin – t’i shkruaja në realitet në një mënyrë të tillë që të mbeteshin atje. Për shembull, Princi Mishkin sot nuk është më thjesht heroi i një prej romaneve të Dostojevskit. Ai është pjesë përbërëse e realitetit tonë. Dostojevski e shkroi atë me një forcë aq të tmerrshme saqë tani Princi Mishkin është pjesë e realitetit ashtu siç e perceptojmë ne. Edhe unë synoja diçka të tillë.
Merve Emre: Ju keni thënë se ishit i pakënaqur sepse çdo gjë që shkruat ishte një dështim. Si arritët në këtë gjykim? Çfarë ndjenit se nuk kishit përsosur?
László Krasznahorkai: Unë nuk jam lexues i librave të mi. Nuk do të rilexoja kurrë asnjë prej tyre vullnetarisht. Por kisha një mik, Béla Tarr-in, i cili bënte filma duke e përdorur punën time si burim frymëzimi. Ne punuam së bashku në këta filma. Duhej t’i lexoja tekstet e mi me zë të lartë, për të shkruar një skenar për Béla-n, gjë që ishte shumë, shumë e vështirë për mua, sepse kisha shumë frikë se do të ndodhte e njëjta gjë, dhe ndodhte gjithmonë – filloja të lexoja dhe papritmas shihja një gabim tronditës në ritëm, në melodi, në përmbajtje, një të metë në formë, dhe mjaft, kisha bërë në mënyrë të pashmangshme një gabim, por për mua nuk është vetëm një gabim i vetëm, ai shkatërron të gjithë gjënë. Kjo më mundon aq shumë saqë përpiqem ta ndreq në librin pasues. E gjithë jeta ime është thjesht një përpjekje e tillë për dëmshpërblim. Nuk po ia dal edhe aq mirë.
Ndonëse, ndoshta ky perfeksionizëm nuk është as perfeksionizëm, sepse përndryshe i dua gabimet, përveç atyre që bëra kur punoja për Béla-n. Për shembull, ekziston arti japonez. Ata që e vlerësojnë artin japonez nuk mund ta lëvdojnë kurrë aq sa duhet për perfeksionizmin e tij, e megjithatë, arti japonez nuk është perfeksionist, sepse i pëlqen situatat asimetrike. Kur shtrohen vendet për darkë, ose në një kopsht guri në një manastir budist, nuk ka asnjë parim rregullues të simetrisë qendrore apo të rendit proporcional. Ka një dashuri për gabimin. Në artin e qeramikës japoneze, le të themi, nga epoka e hershme Meiji, ka një vlerë të jashtëzakonshme në një objekt që mban një të metë vendimtare, sepse e bën atë më të veçantë. Dhe unë jam kështu edhe me çdo gjë tjetër, me përjashtim të librave të mi.
Merve Emre: Pra, secili roman ka lindur nga ky fiksim për ta përsosur prozën tuaj. Personazhet tuaja janë gjithashtu njerëz të fiksuar. Ata janë burra që kërkojnë takime të shenjta me objekte të rralla dhe të bukura: një dorëshkrim, një kopsht, një skelet balene, muzika e Bach-ut, librat në Bibliotekën Publike të New York-ut, Akropoli. Pothuajse askush nuk i kupton apo nuk i simpatizon më këta burra. Shpesh, ata shkatërrohen. Disa gjymtohen. Disa vdesin sapo kuptojnë se, siç thotë një personazh, «Mbretëria më e lartë ishte zhdukur nga bota njerëzore». Cili është çmimi i të qenit i fiksuar pas së bukurës në botën njerëzore, një botë barbarie, ku asgjë nuk është e shenjtë?
László Krasznahorkai: Gjithçka që është e bukur – qoftë natyrore apo e krijuar nga qeniet njerëzore, qoftë e krijuar nga Zoti apo nga vetë jeta – ekziston në një domen të pacenueshëm, i cili nuk ndryshon kurrë. Vetëm ne ndryshojmë, vetëm marrëdhënia jonë me këtë domen ndryshon, shanset tona për t’u lidhur me të ndryshojnë. Në Rilindje, shanset tona u përmirësuan, dhe tani në epokën tonë moderne ato janë shkatërruar, shanset tona për ta bërë këtë bukuri të përsosur të shfaqet, për të hyrë në marrëdhënie me të, që ajo të mbajë shpirtrat tanë.
Në librat e mi, kjo filloi të ishte një nga temat më të rëndësishme për mua. Ua ngarkova këtë dilemë personazheve të mi, në mënyrë që të mund ta tregoja historinë sesi po ia çonin ata në këtë çështje dhe sesi përfunduan duke dështuar. Ka një karakteristikë të vetme personale në librat e mi: unë i vendos dështimet e mia mbi këtë apo atë personazh që shfaqet në romanet e mia, në mënyrë që ai të jetë ai që vuan, sepse unë nuk dua të vuaj më.
Merve Emre: A jemi në një pikë jashtëzakonisht të ulët në marrëdhënien tonë me të bukurën dhe në një pikë jashtëzakonisht të lartë në vuajtjet tona?
László Krasznahorkai: Kishte disa epoka në historinë njerëzore, dhe tani po flas vetëm për qytetërimin evropian. Nga pikëpamja kulturore evropiane kishte, këtu në Mesdhe, një kulturë pragmatike e cila e konsideronte praninë hyjnore si të vetëkuptueshme. Të bëje një kurban para një tempulli për të ndikuar te një zot apo perëndeshë nuk shihej si ndonjë lloj problemi. Kjo lloj marrëdhënieje e bëri jetën e njerëzve që jetonin në kohët e lashta të paproblemtë për sa i përket dikotomisë midis transcendentes dhe hapësirës së realitetit.
Pastaj, në kulturën evropiane, u shfaq krishterimi, një fe e cila bëri një zbulim mahnitës, domethënë se shkaku parësor për çdo gjë – njerëzit, kafshët, natyrën, pjellorinë, botën e pajetë, universin, kozmosin – mund të përqendrohej në një pikë të vetme. Kjo bëri që të gjithë të qetësoheshin dhe menjëherë të hidhnin hapat në një hapësirë ku nuk kishte më asnjë kufi midis hyjnores dhe reales njerëzore. Për sa i përket natyrës njerëzore, pyetja kryesore u bë sesi mund të shpërndahej kjo njohje në një shoqëri të caktuar, qoftë në Evropë apo në Lindjen e Afërt.
Sigurisht, nuk ishte kurrë ideale dhe nuk do të thoshte që, si në një përrallë, gjithsecili mund të hynte në ndonjë lloj marrëdhënieje të paproblemtë me hyjnoren kurdo që të donte. Zoti siguroi një sipërfaqe për shembullin e së bukurës. Kjo sipërfaqe ishte pamja e jashtme e diçkaje, forma e saj e dhënë. Ishte, për ta shprehur në terma shumë të përgjithshëm, një entitet që mund të përcaktohej. Dhe pastaj erdhi Rilindja, e cila ishte gjithashtu fort pragmatike, dhe kishte shumë më tepër mundësi për një person të ashtuquajtur të arsimuar, duke u larguar paksa nga marrëdhënia mistike apo transcendente, për të arritur një bukuri thjesht njerëzore, një bukuri të krijuar me mjete njerëzore.
Pas Barokut është periudha kur problemet fillojnë të shfaqen vazhdimisht. Një botë e zhveshur jo nga Zoti, por nga hyjnorja, kjo ishte sigurisht problematike për njerëzimin. Mund ta shijoje, sepse bota ekziston edhe pa Zotin, dhe ne qeniet njerëzore jemi të afta të ndërtojmë çfarëdo që të duam. Sepse, tek e fundit, ku jemi tani?
Merve Emre: Jemi në një qytetërim teknik të zhgënjyer (të zhveshur nga magjia).
László Krasznahorkai: E megjithatë ky qytetërim teknik aktual është habitshëm gjenial, madje edhe me të gjitha problemet e tij të jashtëzakonshme, sepse duket të jetë pothuajse i pakufizuar. Dhe duke qenë se qenia njerëzore është e rrezikshme, prandaj edhe qytetërimi teknik që ai ka krijuar është gjithashtu i rrezikshëm. Por marrëdhënia me këtë kufi ka ndryshuar rrënjësisht. Që nga Iluminizmi, le të themi, njeriu modern nuk ka nevojë për këtë marrëdhënie me kufirin. Michelangelo tani është një magnet frigoriferi. Ai është një fotografi që bëj ndërsa qëndroj përpara një statuje të tij. Por ai është ende i mirë. Gjërat e tjera janë ende të mira. «Mona Lisa» është e mirë, ai tempull madhështor aq afër vendit ku po rrimë është i mirë. Gjithçka është e mirë; gjëja kryesore është që unë nuk mund ta përjetoj.
Nëse do të pyesnim – sa njerëz janë në planet tani, mbase tetë miliardë? – nëse do të pyesnim pesë miliardë turistë nëse dinin diçka për Akropolin, mendoj se të gjithë në këtë dhomë do të ishin shumë të trishtuar. Përgjigjia do të ishte: Po, e pashë Akropolin, ishte shumë i bukur, por le të themi se dielli po shndriste shumë atë ditë, dhe unë mezi pashë ndonjë gjësend prej tij,, sepse nuk i kisha marrë syzet e diellit. Ne mund ta quajmë këtë përkeqësim, por mund ta përshkruajmë edhe si diçka tjetër: që kërkesat e personit modern, postmodern dhe post-postmodern kanë ndryshuar. Ky person kërkon një jetë në të cilën kënaqësisë i jepet roli parësor. Kjo është një sjellje shumë komode për një krijesë të tillë si njeriu.
Mund të imagjinohet se ky nuk është një proces negativ. Gjëja e rëndësishme është bukuria që krijoi Michelangelo, ose bukuria që u ndërtua nga gjeniu ose gjenitë që bënë Akropolin. Por ka të ngjarë që të ketë gjithnjë e më pak prej nesh që ndihen kështu. Marrëdhënia jonë me të shkuarën ka ndryshuar rrënjësisht. Një gjysmë e mirë e saj është keqkuptuar. Kultura sot, gjatë këtij lulëzimi të populizmit evropian, nuk është gjë tjetër veçse një lloj ideologjie qesharake e krahut të djathtë apo e krahut të djathtë ekstrem të traditës, në të cilën kultura është fisnike dhe më bën mua fisnik, dhe kushdo që nuk dëshiron ta pranojë këtë bëhet armiku im. Lind një lloj marrëdhënieje emocionale, por është një marrëdhënie emocionale absolutisht negative.
Jam shumë i lumtur që jam në këtë moshë që jam, sepse vërtet më vjen keq për ata që janë të rinj. Unë mund të vajtoj një epokë kulturore. Ndoshta kjo nuk është as një epokë në atë kuptim të termit, jo në kuptimin që Baroku apo kultura romake apo ajo e lashtë greke përfaqësonin një epokë, por, përkundrazi, e gjithë ekzistenca e qytetërimit njerëzor deri më sot përfaqëson një epokë të vetme, dhe ajo ka mbaruar. Nëse vërtet ka mbaruar, jam shumë i lumtur të vajtoj mbi të.
Merve Emre: Ndoshta nuk duhet t’ju vijë keq për të rinjtë, sepse fiction-i juaj paraqet një marrëdhënie tjetër me të bukurën dhe historinë. Skenari që sapo përshkruat, i një njeriu që viziton Akropolin në një ditë të nxehtë dhe të kthjellët, por që nuk mund ta shohë atë sepse ka harruar syzet e diellit, është nga «Seiobo Atje Poshtë». Në të, njeriu ecën me rrapëllimë, i verbuar nga dielli, i rrethuar nga turistë të pandjeshëm. Shakaja, mendoj unë, është se përvoja e Akropolit është komercializuar aq tërësisht saqë vështirë se ka rëndësi nëse njeriu e sheh atë apo jo. Megjithatë, dështimi i tij për të qenë në marrëdhënie me të bukurën na kujton të kundërtën e saj: një kulturë që dikur e përjetonte të bukurën si transcendente. Leximi i «Seiobo Atje Poshtë» më bëri të ndihem shumë melankolike. Por ndjeva edhe disa dyshime, ose ndoshta thjesht një shpresë, se një marrëdhënie e re me artin mund të jetë e mundur.
László Krasznahorkai: Ajo melankoli u zbulua nga Romantikët dhe, në variantin e saj më të ashpër, ishte e barabartë me dëshpërimin. Ishte epoka romantike ajo që na solli atë formë shprehëse, nga e cila unë vuaj shumë. Është një sinjal shumë i rëndësishëm që tregon se jemi në shumë telashe për sa i përket asaj marrëdhënieje me artin që më parë kishte qenë e vetëkuptueshme: një marrëdhënie përmes Zotit, ose përmes një hyjnie, ose ndoshta përmes madhështisë së krijimit njerëzor. Ky është vërtet një ndryshim thelbësor.
Ka mundësi që kjo të jetë vërtet gjendja e re e botës, dhe që ne jemi pak a shumë në fillim të saj, në krahasim me të qenit në fund të asaj të mëparshmes. Ndoshta do të ishte më e vëndshme të mos i detyronim brezat e rinj të qajnë me ne se çfarë poeti fantastik ishte Dantja, apo se çfarë autori fantastik e ekscentrik ishte Euripidi. Ata do të duhet të na durojnë tek vajtojmë se nuk do të ketë më Michelangelo, nuk do të ketë më Bach, nuk do të ketë më Dante, nuk do të ketë kush të shkruajë vepra si kjo e ajo, dhe mjerë, mjerë, mjerë ne.
Për mua, kjo është e papranueshme. Lëvizja e parë e dëshpërimit, kur një person është i pasigurt, kur ndihet i brishtë, është të fillojë të kërkojë një formë që do ta çlirojë nga kjo pasiguri, dhe atëherë këto ideologji politike fillojnë të vijnë shumë lehtë, pa asnjë lloj sfondi serioz filozofik, ose madje pa asnjë lloj sfondi filozofik. Kur një qenie njerëzore humb ndjenjën e identitetit, do të ketë nevojë për të ashtuquajturin identitet kombëtar dhe ide të ngjashme idiote. Tradicionalizmi, ose kapja pas tij, është tashmë një kategori politike. Le të mbetet i tillë, ose, akoma më mirë, le të mos luajë asnjë lloj roli në sferën politike, qoftë edhe për faktin se mund të çojë vetëm në probleme të mëdha.
Kur isha i ri, kur mendoja për të ardhmen, natyrshëm nxirrja përfundimin se bota ishte e papranueshme. E vetmja zgjidhje e mundshme ishte rebelimi kundër saj. Është një thënie të cilën do të dëshiroja ta modifikoja pak, ose t’i shtoja interpretimin tim: Personi i ri që nuk rebelohet nuk ka zemër. Dhe personi i moshuar që rebelohet është qesharak. Ndonëse nuk e konsideroj qesharake pikëpamjen që po mbështes, ajo do të thotë se njeriu duhet të rebelohet për hir të qartësisë së ideve. Sido që të jetë, duhet të kthejmë mbrapsht përkufizimet se çfarë është çfarë. Duhet të vendosim edhe një herë se çfarë do të thotë evolucion, çfarë është Zoti, e kështu me radhë.
Nëse nuk i shikojmë këto koncepte sërish dhe nga një këndvështrim tjetër, atëherë nuk kemi shumë shanse, sepse kudo që të përfundojmë, thjesht do të lëvizim duke qëndruar në vend, dhe do të lëvizim vetëm aq sa lëviz Toka bashkë me ne. Shpejtësia fillon kur bëjmë qoftë edhe një lëvizje të vogël, sepse edhe me atë lëvizje të vogël, kemi fituar më shumë shpejtësi sesa Toka, nëse nisemi në drejtimin e duhur. Nëse e bëjmë këtë, atëherë do të jemi në gjendje t’i qartësojmë këto koncepte edhe një herë. Ndoshta kjo nuk do të jetë një periudhë shumë e lumtur apo paqësore në mendimin njerëzor, sepse mund të arrijmë në disa përfundime që nuk do të jenë të dobishme në përpjekjen për ta bërë realitetin tonë më të kuptueshëm. Por le të mos u themi të rinjve: «Nëse nuk je me mua në këtë gjë, atëherë je një i pacivilizuar». Le të presim pak, le të jemi të durueshëm.
Merve Emre: Leksioni juaj i Çmimit Nobel, «Mjaft me Engjëjt», përfundon me një thirrje të ngjashme për rebelim dhe rolin që një koncept i ri i engjëjve mund të luajë në sjelljen e tij. Në leksion, ju thoni se nuk do të flisni për engjëjt e vjetër, lajmëtarët nga qielli që janë lavdëruar nga Michelangelo-ja dhe Giotto, sepse tani qiejt janë kolonizuar nga njerëz si Elon Musk-u. Ju do të flisni vetëm për engjëjt e rinj që ecin mes nesh dhe që nuk kanë asnjë mesazh për të dhënë e asnjë për të marrë. Ata ofrojnë vetëm një rast që ne të jemi dëshmitarë të padrejtësisë së botës, mizorisë së saj, pamëshirshmërisë së saj ndaj njerëzve të pambrojtur. Ju imagjinoni se takimi me këta engjëj të rinj mund të nxisë një ditë një lloj rebelimi, të cilin ju e quani një rebelim «në lidhje me të tërën». Çfarë është një rebelim në lidhje me të tërën? Si ndryshon ai nga një rebelim në lidhje me pjesën?
László Krasznahorkai: Engjëjt e vjetër sillnin gjithmonë një mesazh – ata i dhanë përshëndetjen e tyre engjëllore Marisë – por njerëzit e sotëm nuk kanë më asnjë lloj nevoje për këta engjëj. Kjo është arsyeja pse ata u zhdukën, dhe kjo është arsyeja pse këta engjëj të rinj janë ende këtu mes nesh, por në një formë krejtësisht tjetër dhe kështu me qëllim krejtësisht tjetër, ndonëse duken si ne.
Cilido prej jush mund të përplaset me një prej tyre, qoftë këtu në Athinë apo diku tjetër. Nëse dikush qëndron para jush, një burrë, grua, fëmijë, i moshuar, i moshës së mesme, ose në çfarëdo forme, nëse një person qëndron para jush i cili, siç duket, dëshiron vërtet të thotë diçka, por thjesht qëndron atje, dhe ju mendoni se ky person mund të ketë qëllime të këqija, ose është i çmendur, ose ku ta di unë, kjo qenie thjesht po pret që ju t’i dërgoni një mesazh. Ky person ka nevojë për mesazhin tani, dhe e pret atë nga ne, ndonëse mendoj se do të presë më kot.
Është e qartë se çfarë do të thotë rebelim në lidhje me pjesën. Në një situatë të papërballueshme, bëhet e pamundur të durohet më tej një gjendje e caktuar e gjërave. Këtu po flasim për ndonjë çështje konkrete, një shtypje të dhënë, pushime nga puna në një fabrikë, një sistem i keq pensionesh, e kështu me radhë. Megjithatë, rebelimi që lidhet me të tërën lind dëshpërimin. Ekzistenca njerëzore ndjen se diçka e pengon atë të mbijetojë. Kjo është sikur një person është në errësirë të plotë dhe nuk sheh asgjë, dhe ka frikë, dridhet dhe përpëlitet rreth e rrotull.
Ju duhet të imagjinoni një errësirë të jashtëzakonshme, ku një person po kërkon një lloj drite, sepse ky person thjesht po përpiqet të rebelohet kundër errësirës duke u përpjekur të ndreqë gjendjen e tij të dëshpërimit, dhe ky është rebelimi i të gjithë mendjes së personit, domethënë, është kur një person nuk mund ta durojë më veten e tij, dhe e konsideron jo vetëm jetën njerëzore në një situatë të dhënë si të papranueshme, por edhe mbarë botën, tërësinë e qytetërimit njerëzor, kushtin njerëzor, dhe përpiqet që në njëfarë mënyre të dalë prej saj me grushte. Nuk i uroj askujt prej jush ta përjetojë këtë. Nuk ia uroj as juve, as vetes sime.
Përktheu: Arlinda Guma
Marrë nga The New Yorker
