Ne mendojmë se na duhet hapësirë për të qenë krijues, por mund të jetë krejtësisht e kundërta.
Joshua Rothman
Virginia Woolf dhe bashkëshorti i saj, Leonard-i, blenë Monk’s House, një vilë të vogël në Sussex, në vitin 1919, për shtatëqind paund. Ajo nuk kishte energji elektrike dhe ujë të rrjedhshëm. Ata e përshtatën, duke shtuar pajisje moderne dhe dy dhoma. Një kasolle modeste në fund të kopshtit u bë shtëpizë shkrimi, ku Woolf-i punonte me romanet, përfshirë “Znj. Dalloway” dhe “Drejt Farit”. Sot është e mundur ta vizitosh shtëpinë dhe shtëpizën e shkrimit, të cilat i përkasin Britain’s National Trust.
“Në mendjen time unë kam një imazh të vendit ku punojnë shkrimtarët”, shpjegon Katie da Cunha Lewin te “Dhoma e Shkrimtarit: Botët e Fshehura që Formësojnë Librat që Duam”. Me të mbërritur në shtëpizën e Woolf-it, ajo e konfirmon këtë imazh. Drita depërton nga kopshti dhe atje mbretëron qetësia. Tavolina e Woolf-it ka fletë letre të zhubrosura, libra dhe një vazo me lule narcisi. Duket si vendi i përsosur për të shkruar. Ka vetëm një problem: megjithëse Woolf-i punonte në shtëpizë, ajo pjesën më të madhe të kohës shkruante në shtëpinë kryesore, e ulur në një karrige të ulët. Në gjunjë mbante drejt një dërrasë druri, në të cilën kishte ngjitur një mbajtëse boje dhe një fletore. Ndërsa ishte e përkulur mbi këtë pajisje si laptop, ajo prodhoi atë që Lytton Strachey e quajti “paketa e pisllëkut” – vandakë të vegjël, kapëse letre dhe fletë të palosura. Me fjalë të tjera, ajo ishte një shkrimtare e zakonshme, po aq e padenjë sa pjesa tjetër prej nesh
“Ka diçka te shkrimtari si personazh ose si arketip, që na magjeps”, vëren da Cunha Lewin-i, dhe e njëjta gjë vlen edhe për dhomat në të cilat punojnë shkrimtarët, ose në të cilat ne imagjinojmë se ata punojnë. Për shkrimtarët aspirantë, në veçanti, dhomat e shkrimtarëve janë vende talismanike. Duke bërë një pelegrinazh në hapësirën e ndonjë shkrimtari, ne mund të duam përgjigje për pyetje praktike rreth procesit të tyre. Por gjithashtu duam, në mënyrë më abstrakte, të fitojmë një pasqyrë mbi “rrugën e krijimtarisë”, siç e thotë da Cunha Lewin-i, nga frymëzimi te teksti. “Çfarë është shkrimi?” pyet ajo. Duke soditur tavolinën e dikujt, të papërdorur prej kohësh, duke parë nga dritarja përmes së cilës ata shikonin, ne shpresojmë ta shohim procesin e shkrimit për së jashtmi, në mënyrë që të mund të kuptojmë “çfarë ai është në të vërtetë”.
Da Cunha kujton magjepsjen e saj me dhomat e shkrimtarëve: “Doja të krijoja hapësirën time krijuese, a thua se duke e bërë atë ashtu siç duhej, unë do të bëhesha shkrimtare.” Ajo përshkruan blerjen e një tavoline të re, duke e përfytyruar atë të mbushur me “fletore, çaj, qirinj dhe rrëmujë”. Me një tavolinë të tillë, mendon, ajo do të përvetësojë zakone të reja – të zgjohet herët, pastaj të shkruajë gjithë mëngjesin dhe të lexojë gjithë pasditen në vend që të shikojë televizor. Rrugës për në Shtëpinë e Murgut, ajo mediton për blerjen e “disa sendeve të mrekullueshme të Woolf-it, si një imazh i bukur i ilustruar i shtëpisë”, madje edhe “një peshqir kuzhine” – një relike që ajo mund ta shtojë në studion e saj, duke e ngushtuar distancën midis hapësirës së Woolf-it dhe të sajës. (Ajo pranon të përdorë telefonin e saj për t’i bërë një foto tavolinës së Woolf-it.) Në shtëpi, ajo rregullon “grumbullin e saj të librave, bocave, fletoreve, lapsave dhe tasave me fruta të thata”. E megjithatë, tabloja e saj si shkrimtare sa vjen e prishet, gjithmonë: përfundimisht, tavolina e saj zihet nga dysheku i ndërrimit të rrobave të djalit të saj të vogël.
Duke udhëtuar nëpër historinë e hapësirave të shkrimtarëve, “Dhoma e Shkrimtarit” përshkruan me elegancë dhomat e mbajtura nga Maya Angelou, Charles Dickens, Joan Didion, John Keats dhe figura të tjera të shquara. Kjo zbulon se shumë herë, kërkimi për dhomën e përsosur është vetëmposhtës: i munduar nga tingujt në lagjen e tij (ndër ta edhe gjeli i një fqinji), Thomas Carlyle u përpoq të ndërtonte një dhomë të papërshkueshme nga zhurma, por ajo doli se ishte “më e zhurmshmja në shtëpi”.
Ndërkohë, shumë njerëz nuk kanë vend për një dhomë shkrimtari; ata ose jetojnë jetë që përjashtojnë vetminë, ose thjesht nuk u pëlqen të rrinë ulur. Ata punojnë në biblioteka ose kafene; shkruajnë në metro, në shtretër spitali ose në Google Docs. Da Cunha Lewin-i vëren se, megjithëse shpesh e imagjinojmë një shkrimtar brenda një dhome, ekziston edhe “shkrimtari me një punë tjetër”, “shkrimtari që është në radhë”, “shkrimtari që është kujdestar”, “shkrimtari që është në burg”. Ajo fillon të mendojë se ka një ndjesi në të cilën imazhi i një shkrimtareje të përqendruar në një tavolinë pune mund të jetë thelbësisht mashtrues. Emily Dickinson, për shembull, kishte një tavolinë të vogël shkrimi pranë dritares së dhomës së saj të gjumit, por fustani i ekspozuar në shtëpinë e saj muzeale ka edhe një xhep të vogël të jashtëm shtesë – atë që poetja Mary Ruefle e quan “xhep punëtori”. (Duket se ai është me përmasa të mira për një laps dhe letër.) Dickinson-i mund ta ketë kaluar pothuajse gjithë kohën e saj brenda në shtëpi, por prapë duket sikur donte të shkruante larg tavolinës së saj. Hapësira e tavolinës ka “një cilësi padyshim romantike dhe joshëse”, shkruan da Cunha Lewin-i, por trupat, ashtu si mendjet, janë gjithmonë në lëvizje. Do të ishte më mirë ta imagjinonim një shkrimtar si dikë që bisedon, ushtrohet, shoqërohet dhe bashkëvepron, në vend që thjesht të vëzhgojë – si dikë që është jashtë në botë në vend që të jetë i mbyllur në një dhomë.
Te “Teoria e Klasës së Kohës së Lirë”, nga viti 1899, ekonomisti Thorstein Veblen shqyrtoi blerjen e mallrave luksoze dhe të panevojshme. Ne blejmë gjëra të bukura sepse na pëlqejnë, sepse janë më të mira dhe sepse duam që njerëzit e tjerë të na admirojnë dhe të na kenë zili, argumentoi ai, por ne e bëjmë këtë edhe për të ndikuar te vetja.
Kini parasysh gjuetarët: “Edhe burrat shumë të sjellshëm dhe të thjeshtë, që dalin për të qëlluar, kanë prirje të mbajnë me vete një sasi të tepërt armësh dhe pajisjesh për të impresionuar në imagjinatën e tyre seriozitetin e ndërmarrjes së tyre”, shkruante Veblen-i. Nëse blini një çantë Birkin, një dylbi pushke me specifikime të tepërta, ose një aparat fotografik të ri e të shtrenjtë, ju mund të jeni duke u përpjekur ose jo të mahnitni njerëzit e tjerë, por sigurisht që po përpiqeni të mahnitni veten. Kjo është arsyeja pse në të vërtetë mund të jetë e sikletshme kur një entuziast tjetër vëren shpenzimin tuaj të tepërt dhe dëshiron të flasë për të. Nuk keni dashur domosdoshmërisht të shiheni nga të tjerët; keni dashur të shihni veten.
Si arrijnë artistët ta shohin veten si artistë? Çdo vepër arti fillon në thjeshtësi. Nota e parë, penelata ose fjalia është e pakuptimtë; një paragraf i parë i papërfunduar është poshtërues. Rrethanat në të cilat lindin shumë përpjekje krijuese rrallë janë të favorshme. Da Cunha Lewin-i raporton se me një fëmijë të vogël në shtëpi, ajo tani shkruan ndërsa “është e shtrirë në një karrige në dhomën e ndenjies”. Çdo gjë i thotë të dorëzohet një personi krijues. Dhe kështu shkrimtarët duhet t’i pohojnë vetes seriozitetin e tyre – ndoshta duke u ulur në një tavolinë të kuruar bukur, ose duke shëtitur në një kafene të bukur të veshur me atë që da Cunha Lewin-i e quan “uniformë e artit të klasës së mesme” (pallto pune, syze të rrumbullakëta, pantallona të gjera).
Një dhomë shkrimtari e lartësuar mund t’i japë një goditje të lehtë gjësë së parëndësishme. Por sa e fuqishme është kjo goditje?
Kur isha në kolegj, luftoja për të shkruar tregime të shkurtra në dhomën time të konviktit, ndërsa shoku im i dhomës gërhiste pas meje në shtratin e tij; ia dola më mirë kur gjeta, në bodrumin e ndërtesës, një lloj dollapi që ishte lënë aksidentalisht i hapur, dhe e shndërrova në studion time. Vitin tjetër, kur unë dhe disa miq krijuam një startup teknologjik, shpesh kaloja net duke shkruar prozë në zyrën që kishim marrë me qira, rrethuar nga servera kompjuterikë. Nuk ishte pikërisht një dhomë shkrimtari, por ishte një dhomë për të cilën po paguaja, dhe vetë ekzistenca e saj sinjalizonte aftësinë time.
Si student i diplomuar, pastaj pedagog dhe më pas gazetar, kërkova një sërë hapësirash më të mira shkrimi. Kam punuar në kafene, zyra akademike dhe biblioteka të panumërta; kam marrë me qira një zyrë brenda një firme avokatie dhe sot punoj nga një zyrë me pamje nga uji – pikërisht lloji i vendit në të cilin dikur përfytyroja të shkruaja. I jam përkushtuar po aq shumë edhe kurimit të mjedisit tim dixhital: pasi kam provuar të gjithë përpunuesit e tekstit dhe aplikacionet e shkrimit, tani mbështetem kryesisht në një tabletë të veçantë me bojë elektronike të prodhuar nga një kompani norvegjeze e quajtur reMarkable. Kur denjoj të përdor një kompjuter, shkruaj në një program të quajtur Ulysses, duke e stiluar shkrimin në Sabon – një lloj shkronje që e bleva për vete dekada më parë – dhe duke e konfiguruar atë në mënyrë që teksti të shfaqet në një kolonë të ngushtë, si në revistë.
Të kesh qasje në këto hapësira dhe burime ka qenë një privilegj. Nuk ka dyshim se ato më kanë ndihmuar të shkruaj. E megjithatë, nëse shikoj prapa në karrierën time si shkrimtar, vlera që kam nxjerrë nga kontrollimi i kujdesshëm i mjedisit tim është zbehur në krahasim me burimin tim kryesor të motivimit: email-et e frikshme nga redaktorët. Kur shkruaja kryesisht vetë, gjithçkaje ia dilja mbanë. Por cilësia dhe sasia e punës sime u rrit ndjeshëm pasi fillova të merrja shënime të frikshme sesi, nëse nuk e dorëzoja menjëherë draftin tim, një numër reviste mund të mos dilte. Pasi kam marrë mesazhe të tilla, kam përfunduar projekte shpejt dhe në mënyrë efektive, në të gjithë llojet e vendeve – në trena, në makina, një herë në një bar, duke shkruar në telefonin tim. Fakti që kam dërguar vetë shënime të tilla si redaktor, shpesh me synimin për të frymëzuar produktivitetin tek shkrimtarët e mi, nuk e ka zvogëluar pushtetin e tyre mbi mua. “Problemi i dhomës së shkrimtarit është se jo të gjithë kanë një të tillë”, përfundon da Cunha Lewin-i. Megjithatë, burimi më i rrallë për shkrimtarët mund të mos jetë hapësira, por pritjet.
“Dhoma e Shkrimtarit” e shikon me një këndvështrim të zymtë përvojën e shkrimtarit sot. Falë krizave të strehimit në qytetet e mëdha, shumë shkrimtarë aspirantë nuk mund të përballojnë një dhomë dhe tkurrjet në industrinë e medias e kanë bërë shkrimin si profesion më pak të lehtë për t’u ndjekur. Shkrim-leximi është në një rënie të përgjithshme, dhe inteligjenca artificiale kërcënon të minojë vlerën e shkrimit dhe të të menduarit njerëzor.
E megjithatë, kundër kësaj tabloje, ekziston fakti disi shqetësues se, për mirë a për keq, nuk ka qenë kurrë më e lehtë për një shkrimtar që të gjejë një audiencë. Kushdo mund të botojë vetë një libër ose të fillojë një Substack. Hapësira fizike është e pakët dhe redaktorët janë të pakapshëm, por lexuesit janë kudo.
Çfarë do të thoshte, pyet da Cunha Lewin-i, nëse do të përpiqeshim “të ndiheshim si në shtëpi gjatë vetë aktit të shkrimit”, pavarësisht se ku dhe si ndodh? Përgjigjia e saj, në përgjithësi, është se ne mund të zhvillojmë një ndjesi të jetës së shkrimit që përqendrohet në perceptim, në vend të procesit të prodhimit.
Ajo citon Bell Hooks-in: “Edhe pse të shkruarit është një akt i vetmuar, kur ulem me fjalë që besoj se do t’i lexojë dikush, e di që nuk mund të jem kurrë vërtet vetëm.” Mund të thuhet se në epokën e mediave sociale, më shumë njerëz e kanë përjetuar këtë ndjesi se kurrë më parë. Dhe kështu da Cunha Lewin-i sugjeron që ne mund ta zëvendësojmë imazhin e një shkrimtari vetëm në një dhomë me atë të “një personi të panjohur, një lexuesi, që ulet dhe jeton me idetë mbi të cilat dikush tjetër ka kaluar orë të panumërta”. Gjithnjë e më shumë, shpjegon ajo, “kjo ndjenjë e bukur intimiteti është mënyra se si dua ta imagjinoj të jem vetëm kur shkruaj.”
Mjetet për të shkruar janë të lira dhe të kudondodhura; një audiencë po pret; dhoma është opsionale. Nëse e gjithë kjo është e vërtetë, atëherë çfarë po të ndalon? Sfida ka të bëjë me gjuhën. Fjalët duhet të referojnë; shkrimi duhet të jetë për diçka.
Fantazia e një shkrimtari në një dhomë mund të jetë joshëse, duke e sjellë shkrimin si një lloj stili jetese. Ajo ka edhe një anë të errët: një shkrimtare që ka kapur kokën me duar, pa frymëzim, e bllokuar. Të dy aspektet e fantazisë e lënë jashtë vetë shkrimin – subjektin, përmbajtjen, qëllimin, kuptimin e tij. Da Cunha Lewin-i është prirur të pajtohet me shkrimtarin anglez Geoff Dyer, i cili mendon se bllokimi i shkrimtarit është një mit. Nëse ai nuk ka shkruar asgjë, thotë Dyer-i, kjo nuk ndodh sepse është i bllokuar. Ndodh sepse ai është në gjendjen e paracaktuar nga e cila të gjithë shkrimtarët duhet të çlirohen, kudo që të jenë: “Thjesht nuk kam patur asgjë për të thënë.”
Përktheu: Arlinda Guma
Marrë nga The New Yorker
