DAVID LYNCH NË BISEDË ME DAVID STRATTON-in, AUSTRALI

in Kinema by

Këndvështrime mbi jetën, veprën dhe pasionet e tij të shumta. Pikturë, film, muzikë dhe meditim.

DS: Çfarë rëndësie ka muzika në filmat tuaj dhe në gjithë veprën tuaj si një të tërë?

DAVID LYNCH: Në kinema, çdo element është i rëndësishëm dhe muzika është një nga elementët dhe, unë them gjithmonë se muzika ose efektet me tinguj, duhet të “martohet” me filmin. Kështu, ju mund t’i doni të gjithë llojet e muzikës, por vetëm shumë pak gjëra apo pjesë muzikore do të mund të “martohen” me filmin tënd. Kështu, duhet të bësh një eksperiment, që të gjesh se cila pjesë i shkon kujt pjesë. Dhe unë e them gjithmonë se kinemaja është shumë e ngjashme me muzikën. Unë them se kinemaja është një fotografi që noton, së bashku, në tingull dhe në kohë. Dhe ashtu siç buron muzika, kështu, edhe këtu ka lëvizje të ndryshme, ka gjëra të ndryshme që ndodhin në kinema siç ndodhin në muzikë, dhe ky tranzicion nga njëra gjë tek tjetra është thelbësore, ashtu siç ështe edhe në muzikë.

DS: Dikur keni thënë se gjëja më e mirë në botë është krjimi. Si fillon për ju procesi krijues?

Lynch: Unë them se gjëja më e mirë në botë janë idetë. Ne nuk bëjmë asnjëherë, asnjë gjë, pa një ide në kokë. Edhe nëse shikoni në dollap dhe s’keni kafe, ju vjen ideja të shkoni te dyqani për të blerë. Kështu, ne kemi ide për çdo gjë. Mua më pelqen shumë që të kap ndonjë ide, të kap një ide me të cilën të dashurohem dhe pastaj e di me saktësi se çfarë të bëj, i qëndroj besnik asaj ideje dhe e përkthej në një mënyrë apo në një tjetër.

DS: Ju mbeteni besnik… por sa e vështirë është t’i mbetesh besnik një ideje gjatë procesit të krijimit?

Lynch: Nuk është shumë e vështirë. Kur e kapni një ide, ju e shikoni atë më sytë e mendjes, e ndjeni dhe e dëgjoni dhe pastaj e hidhni idenë në një cope letër dhe e shkruani atë në letër, në një mënyrë të tillë që, kur ta rilexoni, ideja t’ju rikthehet sërish e plotë në mendje. Dhe pastaj e mbani këtë ide dhe i qëndroni asaj besnike dhe ajo do t’ju udhëheqë gjatë procesit.

DS: Ju jeni një artist që keni shkrirë së bashku televizionin, filmin, muzikën, dizenjimin, animacionin, a mendoni se arti nuk duhet të ketë kufi, të mos ketë kafaz?

Lynch: Po! Ekziston diçka që quhet liri dhe është shumë, shumë e rëndësishme. Të jemi të lirë që të mendojmë çdo gjë dhe të bëjmë çdo gjë. Çdo qenie njerëzore ka një prag, të cilin nuk e shkel kurrë. Ky prag është i ndryshëm për secilin prej nesh. Por duhet të kesh lirinë që të bësh punën tënde. Çdo kufizim është një trishtim dhe ai mund ta vrasë krijmtarinë.

DS: Ne e dimë që meditimi ka luajtur një rol shumë të rëndësishëm në jetën tuaj. Si ju ka ndihmuar meditimi që të krijoni?

Lynch: Ne jemi që të gjitha qenie njerëzore dhe qeniet njerëzore janë qenie të mrekullueshme. Edhe pse mund të mos mësohet në shkolla, brenda secilit dhe të gjithë neve, qenieve njerëzore, ka një fushë, një thesar, dhe ky thesar njihet me shumë emra, por ai është si një oqean i pastër vetëdijeje: lumturi e pastër, kjo fushë është e pakufishme, pafundësisht e përjetshme, e pandryshueshme, një vetëdije e pavdekshme. Dhe kjo fushë në gjuhën “Vedic” (sakskritisht, grupi i gjuhëve indoevropiane) quhet diçka që përkthehet në “e përjetshme dhe e pakrijuar’. Këtë fushë nuk e ka krijuar askush. Ajo ka qenë dhe ka ekzistuar gjithmonë aty, është aty edhe në këtë çast që po flasim bashkë, dhe do të jetë aty përgjithmonë. Dhe kjo vetëdije e pastër ka cilësi. Kështu që, brenda secilit dhe të gjithëve ne, është kjo inteligjenca e pakufishme, një krijmtari e pafundme, gëzim, lumturi, dashuri, energji, dhe paqe dhe ne jemi duke jetuar në sipërfaqe, por thellë brenda nesh kemi këtë thesarin. Kështu, unë praktikoj meditim transcedental ashtu siç e mëson Maharishi Mahesh Yogi. Ajo është një teknikë mendore, një formë e lashtë meditimi, që ai e ka risjellë në jetë në kohët tona. Ajo është e lehtë dhe nuk kërkon përpjekje dhe nuk është një formë meditimi e lidhur me përqëndrimin, nuk është formë plotësuese e meditimit. Këto gjëra të mbajnë afër sipërfaqes në rastin më të mirë, çdo lloj aktiviteti mendor të mban afër sipërfaqes. Ndërsa ky meditimi transcedental, është i lehtë dhe nuk kërkon përpjekje për të të çuar deri tek burimi i mendimit, tek vetëdija e pastër. Shkencat moderne e quajnë këtë fushë “fusha e unifikuar”, mbretëria e parajsës që ndodhet brenda nesh, absolutja dhe me shumë emra të tjerë. Në çatin që një qenie njerëzore e përjeton atë, “kalon”, ne shkrihemi me të, rritemi në të, dhe fillojmë të zgjerojmë çfarëdolloj vetëdijeje që e kemi pasur brenda vetes përpara fillimit të këtij procesi. Dhe efekti anësor i zgjerimit të vetëdijes dhe të gjitha cilësitë e saj pozitive, është se negativiteti fillon të largohet. Kështu, gjëra si stresi, stresi traumatik, ankthi, tensionet, vuajtja, dëshpërimi, urrejtja, zemërimi, fillojnë që të largohen nga qenia njerëzore. Dhe kjo gjë sjell kaq shumë liri dhe ndaj unë them që është si ar që buron nga brenda nesh, ndërsa plehrat dalin jashtë. Dhe ta bësh këtë gjë, të sjell kaq shumë kënaqësi, ka kaq shumë rrjedhje idesh, marrëdhënie më të mira me të tjerët, ta shikosh jetën si diçka më të mirë dhe më të mirë dhe kjo është gjë shumë e mirë sepse ajo ushqen veprën, por edhe vetë jetën.

DS: David, le të flasim pak për filmat e tu. Le të fillojmë me filmin “Erasehead” (1977)… cili ishte udhëtimi që ju çoi ty tek ky film?

Lynch: Gjithë çfarë kam dashur të jem, ishte të bëhesha piktor. Kështu, studiova pikturë në “Boston Museum School”, në Akademinë e Arteve të Bukura të Pensilvanisë. Kur shkova të studioja tek Akademia e Arteve të Bukura të Pensilvanisë, unë pikturoja shumicën e kohës aty ku jetoja, por gjithashtu kisha një dhomëz të vogël fjetje në një studio të madhe në shkollë. Një natë, ndodhesha në këtë dhomëz të vogël, duke pikturuar një kopësht natën. Pjesa më e madhe e saj ishte e zezë dhe me disa gjethe të gjelbra që dilnin prej aty dhe po qëndroja ulur duke e parë këtë pikturë dhe nga piktura dëgjova erën dhe pastaj vura re se gjethet e gjelbra filluan të lëviznin dhe aty thashë: “Oh, një pikturë që lëviz”. Nga kjo përvojë unë realizova një film të shkurtër prej 1 minute, në një ekran të gdhendur me tingullin e një sirene dhe ato ishin gjashtë burra që po sëmureshin. Gjëra të ndryshme ndodhën dhe pastaj unë realizova një film të titulluar “Alfabeti”. Si pasojë e fuqisë së alfabetit dhe skenarit, fitova një fond për regjisorët e pavarur nga Instituti Amerikan i Filmit. Pastaj realizova një film të titulluar “Gjyshja”. Dhe pastaj, nga kjo u pranova tek Studimet e Avancuara të Filmit (AFI) në Los Anxhelos, USA. Dhe aty realizova filmin “Eraserhead”. Në atë kohë isha në shkollë, që ndodhej në një rezidencë. “Eraserhead” e realizova në një rezidencë, në pjesën më të mirë të “Beverly Hills”, në Kaliforni. Kjo ishte një rezidencë me 55 dhoma, në një kodër të lartë, e rrethuar nga 18 hektarë tokë.

DS: Tingëllon si filmi “Sunset Boulevard”…

Lynch: Po, shumë e ngjashme me atë. Poshtë rezidencës kishim ato që ne i quanim ahur, stalla. Kishte garazhe, kishte dhomat e pastrueseve, kishte një plevicë, kishte garazhe dhe stalla të tjera për kuaj. Kishte një vend fantastik për të bërë zjarr në rezidencë dhe një serë. Aty unë arrita të isha në kontroll të gjërave dhe thuajse arrita të krijoja një studio të vogël, aty ndërtova sheshxhirimet dhe punova atje për më pak se katër vjet. Dhe ai ishte një vend i bukur për të qenë dhe për të punuar.

DS: Sot ishte një artikull tek “Sydney Morning Herald’” nga një shkrimtar shumë i mirë, Paul Burns. Ai thotë se në çdo film që ju keni realizuar është një personazh që bazohet tek ju, tek figura juaj. A jeni ju personazhi i “Erasehead”?

Lynch: Jo, unë identifikohem me të, por jam paksa i ndryshëm nga ajo që ai është në film. Por identifikohem me të. Dhe kam një dashuri të madhe për Henry-n dhe për atë që ai po kalon.

DS: Gjithmonë kam menduar se ka qenë e jashtëzakonshme që ti arrite të bësh filmin “Njeriu elefant”, falë Mel Brooks-it. Si ndodhi kjo?

Lynch: Fati luan një rol të madh në jetën tonë. Askush nuk do ta besonte që dikush të më zgjidhte mua që kam bërë “Erasehead”, që të bëja një dramë viktoriane në Londër. Pra si ndodhi? Mel-i është një personazh shumë interesant. Dhe ai është një mendimtar abstrakt. Së bashku me mua ishin edhe disa njerëz të tjerë që formuam një si ekip dhe që dëshironim që të realizonim filmin “Njeriu Elefant” dhe njëri prej tyre në fakt kishte punuar me Mel-in. Dhe ky person ishte ndër të parët që lexuan skenarin e “Njeriut elefant” dhe në ia dhamë skenarin Mel-it, ai e lexoi dhe e pëlqeu dhe pastaj na tha se ishte dakord që ne të punonim për të dhe pastaj pyeti kush është ky David Lynch? Dhe ata i thanë se ai duhet të shikonte “Eraserhead”. Dhe pastaj unë i thashë atyre se kishte qenë kënaqësi njohja me ta. Kështu, Mel-i e pa “Eraserhead” dhe ata më ftuan që pastaj unë të isha atje pasi të kishte mbaruar shfaqja e filmit për Mel-in. Dyert u hapën dhe Mel-i po vraponte drejt meje, më përqafoi, më tha të dua, se isha një njeri i çmendur dhe se më pranonte edhe mua në projekt për të bërë filmin “Njeriu elefant”.

DS: Jam i interesuar të di… siç e thatë edhe ju vetë, duke pasur një trajnim si artist dhe shumë nga gjërat që kishit bërë ishin diçka vetmitare, dua të them, jo diçka e madhe, dhe kështu papritur ju punoni në Londër, në shesh xhirim dhe duke u marrë me aktorë. Si shkoi kjo?

Lynch: Ishte një pagëzim me zjarr. Shumë njerëz mendonin se unë nuk kisha asnjë të drejtë që të ndodhesha atje. Dhe nuk kisha asnjë të drejtë që të ndodhesha, por ndodhesha në një spital atje, isha në sallën e pritjes dhe paptitur u zhvendosa, pra në kohë, dhe ndjeva se çfarë do të thoshte që të ndodheshe në atë kohë. Dhe ndjeva sikur e njihja dhe që nga ai moment më dukej sikur e zotëroja atë. Dhe kjo përvojë ndryshoi gjithçka. Ishte e mrekullueshme të punoja me ata njerëz, kishte gjëra që shkuan keq, por në fund çdo gjë përfundoi aq mirë dhe ne fituam 8 nominime për Oskar.

DS: David, a dëshironi të thoni diçka për filmin “Dune“.

Lynch: Jo dhe aq shumë, por dua të them që është shumë e rëndësishme për një regjisor që të ketë të drejtën e plotë të kontrollit mbi filmin. Këtë gjë e dija që përpara filmit “Dune” dhe për disa arsye mendova që çdo gjë do të ishte në rregull dhe e nënshkrova kontratën. Dhe asgjë nuk ishte në rregull. Ishte diçka e tmerrshme dhe siç e them gjithmonë, filmi nuk ishte i suksesshëm, kështu që, vdiqa një herë dhe pastaj e dija që ai ishte shitur i tëri (biletat) kështu që, vdiqa dy herë.

DS: Si arritët që të merrnit aproivimin për prerjen përfundimtare të filmit “Blue Velvet”?

Lynch: E kërkova!

DS: “Blue Velvet” është frymëzuar nga fëmijëria juaj. Ju keni lindur në Montana…

Lynch: Jo, nuk jam frymëzuar fare nga ajo. Ekziston një këngë që titullohet “Blue Velvet” (Kadife e blunjtë). Vite më pas dikush bëri një version tjetër të së njëtës këngë dhe mua nuk më pëlqeu, por më vonë mua më ri-erdhi në mëndje ajo këngë dhe me sytë e mendjes pashë mushkëri të gjelbra, buzë të kuqe natën dhe këto mushkri të gjelbra dhe buzë të kuqe, me mbetën në mëndje të bashkuara me atë këngë dhe pastaj gjëja tjetër ishte një vesh në një fushë. Dhe pastaj fillova të kisha më shumë ide.

DS: Unë e pashë filmin “Blue Velvet” në Festivalin e Filmit në Montreal, që ishte edhe dita e premierës botërore të filmit. Dhe pasi e pashë, mund të them me siguri që nuk kisha parë asgjë tjetër si ajo më parë. Skenat e hapjes së atij filmi janë të paharrueshme. Mund të më tregoni pak për këtë.

Lynch: Janë idetë ato që vijnë. Dhe shumë nga idetë që vijnë ndihen, vijnë nga bota jonë. Dhe në të gjithë e dimë që ka shumë mistere dhe unë e them gjithmnë që qeniet njerëzore janë të gjitha si detektivë, ne duam të dimë gjithmonë se çfarë po ndodh dhe cila është e vërtëta dhe ne shikojmë dhe e ndiejmë botën tonë, dhe e ndiejmë që po ndodhnin gjëra dhe ndonjëherë këto idetë vijnë dhe ato vetëlidhen bashkëz dhe pastaj del diçka si “Blue Velvet“. Dhe unë e them gjithmonë që, regjisori duhet të kuptojë gjërat për veten e tij ose të saj, por kur gjërat bëhen abstrakte ose pak abstrakte, ka vend për shumë interepretime, dhe çdo njeri do të zgjedhe vetë se çfarë do të thotë, apo se si ndihesh lidhur me atë gjë.

DS: Kam menduar nëse ka ndikuar Kafka tek ju?

Lynch: Më pëlqen Franz Kafka, veçanërisht “Metamorfoza”…

DS: A mund të flasësh pak për filmin “I egër në zemër”.

Lynch: Kam një mik që quhet Monty Montgomery dhe nëse e keni parë filmin “Mulholland Drive”, aty Montry luan rolin e kaubojsit, Montry është një djalë nga jugu dhe është mjaft interesant. Ai ka qenë edhe një nga producentët e filmit “I egër në zemër”, dhe më dërgoi të lexoja një libër për një histori që ai donte t’i bënte regjinë dhe pastaj duke u tallur unë i thashë: Po sikur pasi ta kem lexuar, të dua ta bëj vetë regjinë? Dhe ai më tha: epo do ta bësh ti regjinë atëherë. Dhe kjo ndodhi. Unë e lexova librin, Barry Giffor-i është një shkrimtar i madh, ai shkruan në një mënyrë shumë të çuditshme. Në kapituj shumë të shkurtër. Por unë e them gjithmonë që fjalët e tij janë si fara, ato më kanë sjellë kaq shumë gjëra në mendje dhe pastaj pata një dëshirë që ta bëja këtë film. Dhe këtë bëmë. Unë e njoha Laura Burn-in në sheshxhirimin e “Blue Velvet” dhe e dija që ajo mund ta luante këtë rol e disa, që personi i përsosur për marinarin ishte Nicolas Cage, një aktor shumë, shumë i madh dhe sypatrembur. Skenarin e shkrova për dy javë, pastaj bëra një rishkrim të tij në dy javë të tjera dhe pastaj dolëm që të xhironim. Thjesht ndodhi shumë butësisht.

DS: Kur je në sheshxhirim, a ka shumë improvizim?

Lynch: Jo. Ti ndjek skenarin dhe punon shumë fort që gjërat të dalin në një mënyrë të caktuar. Një herë në ca kohë aktorët të surprizojnë dhe është edhe më e madhe se ajo që ke shkruar në një faqe. Dhe ndodhi diçka e jashtëzakonshme. Një herë në ca kohë ndodhin incidente dhe për shembull, tek “Blue Velvet” duhet të këndonte Dennis Hopper-i tek ëndrrat dhe Dean Stockwell-i ishte mik me Dennis Hopper-in kështu që ata bënin prova bashkë. Dennis-i, që bekuar qoftë nuk mbante mend frazat, kështu që Dean-i e ndihmonte gjatë gjithë kohës. Dhe pastaj ata erdhën tek unë, më treguan se ç’po ndodhte, kënduan këngën, Dennis-i vazhdonte të harronte frazat dhe Dean-i mbante këngën në këmbë dhe unë i thashë prisni një çast, dhe i ktheva ata edhe një herë, dhe kështu ndodhën gjëra. Dhe unë them që asgjë s’ka përfunduar deri sa ajo të përfundojë. Por improvizimi nuk është diçka dhe ne duhet të bazohemi të skenari, që do të thotë se do të bazohemi tek idetë që kanë udhqyer skenarin.

DS: Tani le të flasim pak për “Twin Peaks“. Dhe siç jua përmenda atë artikullin në gazetë pak më parë, kishte edhe diçka tjetër… nëse Lynch-i do të kujtohet për një kontribut të madh në kinema, është përpjeka e tij për të sjellë një ndjesi të vazhdueshme të mistereve të pazgjidhura në film, por edhe në televizion, që të përqafojmë nëvetëdijen tonë. Fakti qe “Twin Peaks” ekziston do të thotë që ju keni ndryshuar mënyrën sesi funsksionon televizioni amerikan. Si ju erdhi ideja për këtë seri televizive.

Lynch: Ndodhesha me një agjenci të quajtur “Agjencia e Artisteve Krijues” në Los Anxhelos dhe aty ishte një agjent i ri, Tony Krantz, ai ishte ndezur totalisht nga filmi “Blue Velvet dhe më tha se duhet të punoja me Mark Frost-in dhe të bëja një shfaqje televizive. Unë i thashë se nuk doja të bëja në një shfaqje televizive. Dhe më pas ne drekuam bashkë. Dhe filluam të flisnim, ishte një vajzë e vdekur (në mendjen time) dhe filluam të kishim ide dhe gjërat pastaj çojnë në diçka tjetër.

DS: Ju keni thënë se ne jetojmë brenda një ëndrre dhe kjo tingëllon shumë alla Lynch.

Lynch: Po është e vërtetë. Një ditë ne zgjohemi dhe e kuptojmë që ishte ëndërr. Dhe ne kuptojmë se cilët jemi me të vërtetë. Dhe kur ndodh kjo është një ditë e lavdishme.

DS: Po mendoja teksa shikoja “Lost Highway” dhe më erdhi në mendje Edward Hopper-i në termat e pamjes, doja të dija nëse ju ka frymëzuar ndonjë piktor…

Lynch: Unë e adhuroj Edward Hopper-in, më pëlqejnë pikturat e tij, janë shumë të vetmuara dhe që të gjitha kanë këtë ndjesinë e misterit se çfarë është duke ndodhur me të vërtetë. Dhe janë shumë të bukura, mund të ulesh dhe ti shikosh për një kohë shumë, shumë të gjatë. Do të dëshiroja shumë të bëja një film për botën e Edward Hopper-it. Por kjo gjë nuk ka ndodhur.

Përzgjodhi dhe përktheu: Enkeleda Suti.

Leave a Reply

Your email address will not be published.

*

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.

Latest from Kinema

Go to Top