ALBRECHT DÜRER-Sjellësi i Rilindjes në Evropën Veriore

in Pikturë by

ALBRECHT DÜRER

 

1. AI ISHTE NOVATOR QË NË MOSHËN 13 VJEÇARE

Albrecht Dürer lindi në qytetin gjerman të Nyrembergut, në Maj të vitit 1471, një nga 18 fëmijët e lindur nga Albrecht dhe Barbara Dürer (vetëm tre nga të cilët mbijetuan në moshë të rritur). I ati – sipas të cilit i është vënë emri – ishte një argjendar i suksesshëm me prejardhje hungareze, dhe Albrecht-i i ri mësoi me të përpara se të vendoste të ndiqte karrierën artistike.

Ai kishte treguar se, kishte talent që në moshë të hershme. Autoportreti i vitit 1484 – në të cilën ai paraqet veten me sy të hapur dhe me faqe buçko – është më i hershmi, i cili i atribuohet mjeshtrit të vjetër e që ka mbijetuar deri tek ne, dhe që është krijuar kur ai ishte adoleshent.

2. QYTETI I DÜRER-IT ISHTE NJË NGA QYTETET MË TË RËNDËSISHËM NË EVROPË

I ndodhur në zemër të Perandorisë së Shenjtë Romake – dhe, në të vërtetë, në Evropë – Nyrembergu ishte një portë ekonomike dhe prodhimi. Argjendi dhe koperi afër Saksonisë dhe Bohemisë, u transformuan nga punonjësit e panumërt të metalit të qytetit në magazina luksoze dhe shërbimi. Qyteti ishte edhe një “kasolle” e mendimit humanist – shtëpia e Willibald Pirckheimer-it, Konrad Celtis-it dhe Philipp Melanchthon-it. Në reflektim të shtëpive të shumëfishta të printimit (të cilat ndihmonin në qarkullimin e shpejtë të mesazheve të Reformimit), Martin Luther e quante atë “sytë dhe veshët e Gjermanisë”.

Megjithatë, në Nyremberg ekzistonte ende një ndjeshmëri gotike, mesjetare, gjithashtu – diçka që Dürer-i e hodhi në serinë e tij fantastike në pjesët në dru nga vitit 1498, “Katër Kalorësit e Apokalipsit”. Afrimi i fundit të shekullit, nxiti thashethemet rreth afrimit të fundit të botës – ogure në format e kometave, eklipseve, përmbytjeve dhe murtajave interpretoheshin me të njëjtin dell. Skenat e “Katër Kalorësve të Apokalipsit”, vinin nga Zbulesa e Shën Gjonit, duke i shtuar me zell humorin mbizotërues, eskatologjik.

3. ATIJ I ËSHTË ATRIBUAR SJELLJA E RILINDJES NË EVROPËN VERIORE

Dürer-i udhëtoi gjatë jetës së tij, duke u frymëzuar dhe kapur klientë jashtë në mënyrë të rregullt. Udhëtimi i tij i parë kryesor ishte nga vitit 1490 deri në vitin 1494 – të ashtuquajturit e tij “Wanderjahre” (vitet e udhëtarit) – gjatë të cilëve ai vizitoi për herë të parë Frankfurt-in dhe Basle-in, midis vendeve të tjera. Një kthim i shkurtër në Nyremberg për t’u martuar (i ati kishte organizuar një dasëm me Agnes Frey-n, vajza e një tregtari të pasur vendas) u pasua nga një udhëtim tjetër: këtë herë përgjatë Apleve në Venecia.

Atje ai u magjeps nga vepra e Andrea Mantegna-s dhe Giovanni Bellini-t (nga skulpturat nudo të të parit dhe nga Madonna-t, në veçanti, të tjetrit). Në dekadat pasuese, Dürer-i fitoi famë të konsiderueshme në Itali, ku madje edhe historiani i artit Giorgio Vasari – dukshëm mospërfillës ndaj artistëve përtej Toskanës, le më Italinë – i vlerësonte ‘fantazitë dhe inovacionet e tij të bukura’.

4. AI KA QENË NJË PIKTOR SHUMË I MIRË, DHE MADJE NJË GDHËNDËS/SKALITËS EDHE MË I MIRË – NDOSHTA MË I MIRË QË KA EKZISTUAR NDONJËHERË


Veprat e pikturuar nga Dürer-i dominohen nga portretet, pjesët e altarit dhe imazheritë private dhe përkushtuese. (Në udhëtimin e tij të kthimit përgjatë Alpeve nga Venecia, ai pikturoi gjithashtu një seri topografike me bojëra uji, për të cilat disa kanë thënë se janë studimet e para të peizazheve të pastra në historinë e artit.) Megjithatë, ishin pjesët në dru dhe gravurat ku qëndron reputacioni i tij artistik.

Në një nga më të famshmet e tij: “Adami dhe Eva,” ai kap persosmërinë çifitit të parë përpara Rënies së botës, duke i treguar ata na poza të idealizuara, thuajse simetrike në krahë të Pemës së Dijes. Figura e Adamit ishte frymëzuar nga skulptori helenas: Apollo Belvedere, që ishte zbuluar kohët e fundit afër Romës (në vitin 1489). Dürer-i i solli detaje të paprecedente dhe linja fine të mediumit të gravurës – siç dëshmohet më mirë këtu tek lëkura njerëzore dhe tek zhvoshkja e pemës.

5. NDËRMJET VITIT 1513 DHE 1514, AI PRODHOI TRE GDHËNDJE TË NJOHURA SI PRINTIMET E MJESHTRIT TË TIJ

Në një periudhë rreth 12 mujore, Dürer-i krijoi trion e tij të ashtuquajtur ‘”Meisterstiche” (printimet e mjeshtrit), duke përfshirë tre figura vetmitare në mjedise tejet simbolike: “Shën Jerome në studion e tij”, duke e paraqitur shenjtin, të paqtë në punë; “Melaknkolia I”, në të cilën një personifikim me krahë të Melankolisë ulet i dëshpëruar, me kokën në duar; dhe “Kalorësi, Vdekja dhe Djalli I”, duke paraqitur një kalorës të krishterë duke kalëruar nëpër thellësitë e pyjeve gjermane.

Në këtë imazh përfunimtar, subjekti përballet me këndvështrimet makthioze të Vdekjes dhe të një djalli fytyrëdhi, por që është i qetë dhe që mban, me vendosmëri sundimin e tij, si dhe duke u siguruar për rrugën e qëndrueshme të kalit të tij. “Kalorësi, Vdekja dhe Djalli” adhurohej nga Adolf Hitleri mbi bazat se ajo vlerësonte një hero gjermanik guximtar – megjithatë, në fakt, kali ishte frymëzuar nga vizatimet e Leonardo da Vinci-it për monumentin e kuajve të Francesco Sforza-s në Milano.

6. AI KA QENË ARTISTI I PREFERUAR I PERANDORIT TË PERANDORISË SË SHENJTË

Në vitin 1959, në shenjë të rritjes së stausit të tij social, Dürer-i u caktua në Këshillin e Madh të Nyrembergut, kur ai ishte në fund të të tridhjetave të tij. Ai u bë gjithashtu piktor i oborrit të Maximilian-it të I-rë rreth vitit 1512. Perandori i Shenjtë Romak shpresonte që ta fitonte vetë reputacionin si një nga patronët e mprephtë të arteve dhe për të ruajtur kujtimin e tij për brezat e ardhshëm.

Duke kuptuar që mediumi i punimeve në dru do ta mundësonte që t’i arrinte të dyja, ai porositi Dürer-in që të përfundonte monumentalen: “Harkun Triumfues”, për t’u shfaqur në të gjithë perandorinë. Ajo përbëhet nga disa skena duke glorifikuar bëmat ushtarake të Maximilian-it. Me një sipërfaqe prej 10 m2 (357 cm x 295 cm), ajo është një nga pjesët në dru më të mëdha që është bërë ndonjëherë.

7. PARAQITJA E NJË RINOCERONTI NGA ANA E TIJ ËSHTË NJË NGA KAFSHËT MË TË VLERËSUARA NË HISTORINË E ARTIT

Dürer-i ishte gjallë në kohën e Hernán Cortés dhe konkuistadorët e tij po i ngjiteshin një Bote të Re për Spanjën. Plaçka e vjedhur ekzotike që ata sollën mbrapsht tek Mbreti Karli i V (armë, bizhuteri, tekstile dhe shumë të tjera) ishin kryefjala e gjithë Evropës. Dürer-i pa një përzgjedhje të thesarëve meso-amerikane në një udhëtim në Bruksel, në gusht të vitit 1520. Sipas një shënimi në ditarin e tij të udhëtimit, ai “në gjithë jetën e tij nuk kishte parë gjëra aq të mrekullueshme artistike, e aq të këndshme për zemrën e tij”.

Gjatë kësaj kohe aventurat portugeze shkaktuan sensacione edhe më të mëdha se transportimi i rinocerontëve në Evropë nga India për mbretin e tyre, Manuel-in e I-rë. Dürer-i nuk e pa kurrë vetë kafshën, por i ngërthyer nga buja rreth tij – prodhoi një imazh për një pjesë në dru të rinocerontit, bazuar në një skicë nga tregtari gjerman në Lisbonë. Vizioni i Dürer-erit vinte me shtesa të tjera magjepsëse, të cilat synonin ndezjen e imagjinatës së shikuesve – duke përfshirë palat e lëkurës së rinocerontit që dukeshin si armaturë.

8. AI KA PASUR NJË NGA FIRMAT MË TË FAMSHME NË ART

Dürer-i ishte fort i vetëdijshëm sesi ne do ta quanim sot brand-in e tij. Në mes të viteve 1490, ai filloi t’i nënshkruante veprat e tij me inicialet e veta. Në të vërtetë, monogrami “AD” u bë i vlerësuar – dhe i vlefshëm – saqë ajo u falsifikua në mënyrë rutinore nga artistët që kopjonin veprat e tij. Dürer-i madje e çoi njërën prej tyre, Marcantonio Raimondi-n nga Bolonja, në gjyq, duke promovuar veprimin e parë të copyright-it në historinë e artit.

9. AI KA QENË SHKRIMTAR, SI EDHE ARTIST

Në vitet e tij të fundit, Dürer-i kaloi gjithnjë edhe më shumë kohë duke shkruar tekste librash rreth artit, në vend të krijimit të tij. Që nga udhëtimi i tij i parë në Itali, ai kishte qenë një kampion i asaj që mund ta quajmë “Estetika e Rilindjes”, e përcaktuar nga harmonia hyjnore dhe proporcioni. Madje është sugjeruar se, udhëtimi i tij i dytë në Itali, në vitin 1505, u frymëzua nga një dëshirë për të mësuar sekretet e artistit venecian: Jacopo de’ Barbari, i cili kishte zbuluar një sistem matjesh dhe proporcionesh ideale.)

Në linbrin e tij: “Udhëzimet për Matjen me një Kompas dhe Vizore” (1525), Dürer-i shqytronte gjatë çështjen e perspektivës. Ai besonte se arti nuk ishte një zanat i përunjur, por një arritje e madhe, e ndërtuar mbi themele teroike.

10. AI KA QENË PO AQ I NDERUAR NË VDEKJE SA EDHE NË JETË

Dürer-i u sëmur (ndoshta me malarje kronike) në një udhëtim në Hollandë, në vitin 1521. Nga atëherë e tutje, ethet u bënë po aq të rregullta, si pjesë e jetës së tij, po aq sa këshillimet me një doktor. Ai vdiq, në moshën 56 vjeçare, në vitin 1528. Miku i tij Pirckheimer-i shkroi për epitafin e varrit të tij: ‘Ajo që ishte e vdekshme për Albrecht Dürer-in shtrihet poshtë këtij pirgu me gurë’.

Thuhet se miq të tjerë e zhvarrosën në mënyrë sekrete trupin e tij disa ditë pas varrimit të tij për të bërë maskën e fytyrës dhe të duarve të tij. Një krelë flokësh, u pre gjithashtu nga koka e tij në shtratin e vdekjes dhe u dërgua – si një relike shenjtorësh – në Strasburg, tek ish nxënësi i tij Hans Baldung. Tani krela mbahet në një qivur prej argjendi, në Akademinë Vjeneze të Artit.

(Imazhi 2: Albrecht Dürer, Katër Kalorësit e Apokalipsit, nga Apokalipsi)

(Imazhi 3: Albrecht Dürer, leximet e Shën Antonit)

(Imazhi 4: Albrecht Dürer, Adami dhe Eva, 1504)

(Imazhi 5: Albrecht Dürer, Melankolia I)

(Imazhi 6: Albrecht Dürer, Kalorësi, Vdekja dhe Djalli, 1513)

(Imazhi 7: Albrecht Dürer, Rinoceronti).

(Imazhi 8: Albrecht Dürer, Shën Eustace-i)

 

Përzgjodhi dhe përktheu: Enkeleda Suti

Leave a Reply

Your email address will not be published.

*

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.

Latest from Pikturë

Go to Top